Etkili ders çalışma yöntemleri: Araştırmalar ne diyor?

Hangi yöntemler gerçekten işe yarıyor?

2013’te bir grup bilişsel ve eğitim psikoloğu, öğrencilerin en sık kullandığı on ders çalışma yöntemini, yüzlerce araştırmanın bulgularına göre değerlendirdi. Yöntemleri farklı yaşlarda, farklı konularda ve farklı sınav türlerinde ne kadar tutarlı işe yaradıklarına göre sıraladılar (Dunlosky ve ark., 2013):

Yarar düzeyi	Yöntemler
Yüksek	Kendini sınamak, çalışmayı zamana yaymak
Orta	“Neden?” diye sorarak çalışmak, kendine açıklamak, farklı konuları karıştırarak çalışmak
Düşük	Tekrar tekrar okumak, altını çizmek, özet çıkarmak, kelime-imge çağrışımları, metni zihinde canlandırmak

Düşük yararlı yöntemlerin hiç işe yaramadığı söylenemez; ama yarar düzeyleri sınırlı ve tutarsızdır. Öğrencilerin en çok kullandığı yöntemlerin bu grupta olması dikkat çekicidir.

1. Kendini sınamak

Kendini sınamak, çalıştığın bilgiyi kitaba ya da deftere bakmadan hatırlamaya çalışmaktır. Bilgiyi hafızadan geri çağırmak, onu yeniden okumaktan daha kalıcı bir iz bırakır.

Klasikleşmiş bir deneyde öğrenciler bir metni okuduktan sonra ya metni yeniden okudu ya da hatırladıklarını yazdı. Beş dakika sonra yapılan testte yeniden okuyanlar biraz daha başarılıydı. Ama iki gün ve bir hafta sonra yapılan testlerde tablo tersine döndü: Hatırlamaya çalışanlar belirgin biçimde daha fazlasını hatırlıyordu (Roediger ve Karpicke, 2006). Bir başka çalışmada bu yöntemin, kavram haritası çıkarmak gibi daha ayrıntılı çalışma yöntemlerinden bile daha fazla öğrenme sağladığı görülmüştür (Karpicke ve Blunt, 2011). Kendini sınamanın etkisini inceleyen çalışmaları birleştiren bir meta-analiz de benzer bir sonuca varmıştır (Adesope, Trevisan ve Sundararajan, 2017).

Nasıl uygulanır?

• Bir bölümü okuduktan sonra kitabı kapat ve hatırladığın her şeyi boş bir kâğıda yaz. Sonra kitapla karşılaştır, eksiklerini gör.
• Soru kartları hazırla: ön yüzüne soru, arka yüzüne cevap.
• Konu sonundaki soruları, çözümüne bakmadan önce kendin çöz.
• Konuyu bir arkadaşına ya da ailene anlat.

2. Çalışmayı zamana yaymak

Aynı süreyi tek oturumda harcamak yerine günlere yaymak, bilginin çok daha uzun süre akılda kalmasını sağlar. Yüzlerce deneyi birleştiren bir meta-analiz bu etkiyi doğrulamış ve önemli bir ayrıntıya dikkat çekmiştir: Bilgiyi ne kadar uzun süre hatırlaman gerekiyorsa, tekrarlar arasındaki aralık da o kadar uzun olmalıdır (Cepeda ve ark., 2006).

Nasıl uygulanır?

• Bir saatlik tek bir çalışma yerine, üç farklı günde yirmişer dakika çalış.
• Yeni öğrendiğin bir konuyu ertesi gün, birkaç gün sonra ve bir hafta sonra kısaca tekrar et. Her tekrarda önce hatırlamaya çalış.
• Sınavdan önceki son geceye yüklenmek yerine hazırlığı haftalara yay.

3. Karışık çalışmak

Bir konunun bütün problemlerini arka arkaya çözmek yerine farklı türde problemleri karışık sırayla çözmek, başta daha zor gelir. Ama bu zorluk seni her soruda “Bu hangi tür soru, hangi yöntemi kullanmalıyım?” diye düşünmeye zorlar ki sınavda da tam olarak bunu yapman gerekir.

Üniversite öğrencileriyle yapılan bir deneyde, farklı türde matematik problemlerini karışık sırayla çalışan öğrenciler, çalışma sırasında daha çok zorlanmalarına rağmen bir hafta sonraki testte problemleri türlerine göre gruplanmış hâlde çalışanlardan çok daha başarılı olmuştur (Rohrer ve Taylor, 2007).

Nasıl uygulanır? Deneme çözerken ya da tekrar yaparken farklı ünitelerden soruları bir arada çöz. Kendi soru setini hazırlıyorsan soruları karıştır.

4. “Neden?” diye sormak ve kendine açıklamak

Okurken “Bu neden böyle?”, “Bu bilgi daha önce öğrendiğim şeyle nasıl ilişkili?” diye sormak ve bir çözümün her adımını kendine açıklamak, orta düzeyde yararlı bulunmuştur (Dunlosky ve ark., 2013). Bu yöntemler özellikle konunun temelini bildiğin durumlarda işe yarar.

Tekrar okumak ve altını çizmek neden yetmiyor?

Bir metni ikinci kez okuduğunda her şey tanıdık gelir; bu da “Bunu biliyorum” hissi yaratır. Ama tanımak ile hatırlamak aynı şey değildir. Sınavda senden bilgiyi tanıman değil, çoğu zaman hatırlaman ve kullanman istenir. Altını çizmek de benzer biçimde çalışıyormuş hissi verir; önemli olanı seçmek için düşünmüyorsan sayfanın yarısı renklenir ama akılda kalan pek artmaz.

Bu yöntemleri tamamen bırakmak gerekmez. Metni ilk kez tanımak için okumak ve altını çizmek başlangıç olabilir; ama çalışmanın asıl kısmı kitabı kapatıp hatırlamaya çalışmak olmalıdır.

Zor gelmesi iyiye işaret

Etkili yöntemlerin ortak bir özelliği var: Çalışırken daha zor hissettirirler. Hatırlamaya çalışırken takılırsın, karışık sorularda hata yaparsın, aralıklı tekrarda bazı şeyleri unuttuğunu fark edersin. Bu his yanıltıcı olabilir: Yukarıdaki deneylerde de kolay gelen yöntemler kısa vadede daha iyi görünmüş, uzun vadede geride kalmıştır. Takılmak, öğrenmenin bir parçasıdır.

Örnek bir hafta: bir sınava yedi gün var

Gün	Ne yapılır?
1. gün	Konuyu oku, önemli kavramları çıkar, kitabı kapatıp hatırladıklarını yaz.
2. gün	Dünkü konuyu önce hatırlamaya çalış, sonra eksikleri tamamla. Soru kartlarını hazırla.
3. gün	Farklı türde soruları karışık sırayla çöz. Yanlışlarını not et.
4. gün	Ara ver ya da başka bir derse çalış.
5. gün	Soru kartlarıyla kendini sına. Konuyu birine anlat.
6. gün	Deneme niteliğinde karışık bir soru seti çöz; yanlışlarını gözden geçir.
7. gün	Yalnızca kısa bir hatırlama çalışması yap ve erken uyu.

Veliler nasıl destek olabilir?

• “Ders çalıştın mı?” yerine “Bugün öğrendiğin bir şeyi bana anlatır mısın?” diye sorun. Bu soru, kendini sınamanın ta kendisidir.
• Soru kartlarıyla çocuğunuzu sınamayı teklif edin.
• Sınav takvimini birlikte planlayın; son geceye yüklenmeyi önlemek için çalışmayı günlere bölün.
• Hata yapmayı normalleştirin. Kendini sınarken takılmak, öğrenme sürecinin bir parçasıdır.

Sınav dönemlerinde kaygı yaşayan öğrenciler için: Sınav kaygısı nedir?