Sınav kaygısı nedir? Belirtileri, nedenleri ve velilerin yapabilecekleri

Sınav kaygısı nedir?

Sınav kaygısı, değerlendirilme durumlarında ortaya çıkan ve kişinin performansını olumsuz etkileyebilen yoğun endişedir. Üç yönü vardır:

• Düşünceler: “Ya yapamazsam?”, “Herkes benden iyi olacak”, “Ailemi hayal kırıklığına uğratacağım.”
• Bedensel tepkiler: Çarpıntı, mide ağrısı, bulantı, terleme, titreme, uykusuzluk.
• Davranışlar: Ders çalışmayı erteleme, sınav günü okula gitmek istememe, sınavda donup kalma.

Araştırmalar, kaygının özellikle zihinde dönüp duran endişeli düşünceler kısmının sınav performansıyla ilişkili olduğunu göstermektedir (Cassady ve Johnson, 2002). Bu yüzden bedensel heyecanın kendisinden çok, ona eşlik eden felaket senaryoları üzerinde durmak işe yarar.

Biraz heyecan normal mi?

Evet. Önemli bir sınav öncesinde heyecanlanmak, konuyu önemsediğinizi gösterir ve dikkati toplamaya yardım edebilir. Sınav başlayınca azalan, birkaç günle sınırlı bir gerginlik olağandır.

Kaygı şu durumlarda sorun hâline gelir:

• Haftalarca süren uyku sorunları
• Her sınav döneminde tekrarlayan baş ağrısı, karın ağrısı ya da bulantı
• Bildiği konularda sınavda “aklının boşalması”, donup kalma
• Sınav günleri okuldan kaçınma
• “Nasılsa yapamayacağım” diyerek çalışmayı bırakma

Ne kadar yaygın?

İngiltere’deki ortaokul ve lise öğrencileriyle yapılan bir çalışmada öğrencilerin yaklaşık %16’sı kendini yüksek düzeyde sınav kaygılı olarak tanımlamıştır. Oran kızlarda yaklaşık %23, erkeklerde yaklaşık %10 bulunmuştur (Putwain ve Daly, 2014). Türkiye’de LGS ve YKS gibi yüksek riskli sınavların öğrenci hayatındaki ağırlığı düşünüldüğünde konu ayrıca önem taşır.

Başarıyı nasıl etkiler?

Otuz yıllık araştırmaları birleştiren bir meta-analiz, sınav kaygısının standart sınavlar, üniversite giriş sınavları ve not ortalaması dahil pek çok başarı ölçüsüyle olumsuz yönde ilişkili olduğunu göstermiştir. İlişki küçük ile orta arasında bir büyüklüktedir ve en çok ortaokul yıllarında belirgindir. Aynı çalışmada düşük öz-saygı, sınav kaygısının güçlü bir yordayıcısı olarak bulunmuştur (von der Embse ve ark., 2018). Öz-saygı hakkında daha fazlası için: Öz-saygı nedir?

Neden olur?

Sınav kaygısının tek bir nedeni yoktur. Sık karşılaşılan etkenler şunlardır:

• Sınava çok büyük bir anlam yüklenmesi (“Bu sınav hayatını belirleyecek”)
• Başkalarını hayal kırıklığına uğratma korkusu
• Hiç hata yapmamak gerektiğine dair mükemmeliyetçi beklentiler
• Yetersiz ya da verimsiz hazırlık
• Daha önceki kötü sınav deneyimleri

Öğrenci neler yapabilir?

• Endişeleri kâğıda dökmek. Dokuzuncu sınıf öğrencileriyle yapılan bir sınıf deneyinde, dönem sonu sınavından hemen önce sınavla ilgili endişeleri hakkında 10 dakika yazan öğrencilerin, özellikle kaygısı yüksek olanların, sınavda daha başarılı olduğu görülmüştür (Ramirez ve Beilock, 2011).
• Heyecanı yeniden yorumlamak. Bir deneyde, sınav öncesindeki bedensel heyecanın performansa zarar vermediği, hatta yardımcı olabileceği söylenen öğrencilerin matematik bölümünde daha yüksek puan aldığı bulunmuştur (Jamieson ve ark., 2010). “Kalbim hızlı atıyor, çünkü vücudum bu işe hazırlanıyor” demek, “Kalbim hızlı atıyor, demek ki kötü gidecek” demekten daha yararlıdır.
• Etkili hazırlanmak. İyi hazırlanmış hissetmek kaygıyı azaltır. Kendini sınamak ve çalışmayı günlere yaymak, araştırmalarla desteklenen en etkili çalışma yöntemleridir: Etkili ders çalışma yöntemleri
• Sınav anında: Önce emin olduğun sorularla başla. Takıldığında soruyu işaretle, birkaç yavaş nefes al, sonra devam et.
• Uyku ve düzen: Sınavdan önceki gece geç saatlere kadar çalışmak yerine uyumak, öğrenileni pekiştirmek için de önemlidir.

Üniversite öğrencileriyle yapılan kontrollü çalışmaları birleştiren bir meta-analiz, bilişsel-davranışçı yaklaşımlar ve gevşeme teknikleri gibi psikolojik yöntemlerin sınav kaygısını azaltmada etkili olduğunu göstermiştir (Huntley ve ark., 2019). Kaygı yoğunsa bu yöntemleri bir uzmanla çalışmak en doğrusudur.

Veliler neler yapabilir?

• Sınavı hayat meselesine çevirmeyin. “Bu sınav her şeyi belirleyecek” gibi cümleler kaygıyı artırır. “Elinden geleni yapman yeterli” mesajı daha yararlıdır.
• Sevginizin sonuca bağlı olmadığını hissettirin. Çocuklar ailelerini hayal kırıklığına uğratmaktan sıklıkla sınavın kendisinden daha çok korkar.
• Karşılaştırmayın. Kardeşler, kuzenler ve komşu çocuklarıyla yapılan kıyaslar baskıyı artırır.
• Planlamaya yardım edin. Son geceye sıkıştırılmış çalışma yerine günlere yayılmış kısa çalışma bölümleri hem öğrenmeyi hem de sakinliği destekler.
• Kendi kaygınızı yönetin. Sınav sabahı yapılan son dakika tekrarları ve telaşlı uyarılar çocuğunuzun kaygısını da artırabilir. Sınav gününü olabildiğince sıradan bir gün gibi geçirmeye çalışın.
• Dinleyin. “Korkacak bir şey yok” demek yerine “Seni en çok ne endişelendiriyor?” diye sorun.

Ne zaman destek almalı?

Kaygı çocuğunuzun uykusunu, okula gitmesini ya da gündelik hayatını birkaç haftadır belirgin biçimde etkiliyorsa, panik atağa benzer nöbetler yaşıyorsa ya da sınav dönemleri dışında da sürekli endişeliyse okulun rehberlik servisiyle ya da bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmenizi öneririz.

Çocuğunuz umutsuzluktan, kendine zarar vermekten ya da ölmek istemekten söz ediyorsa bunu ciddiye alın ve vakit kaybetmeden profesyonel destek isteyin. Acil bir durumda 112’yi arayın.

Ölçekhane’de sınav kaygısını ölçen bir test hazırlık aşamasındadır. Hiçbir test sonucu, bir uzmanın değerlendirmesinin yerini tutmaz.