Öz-yeterlik: Kendine Güven

Öz-yeterlik, kişinin bir işi başlatıp sonuç alıncaya kadar sürdürebileceğine olan inancıdır; yetenekli olmaya değil, kişinin kendi kaynaklarına güvenmesine karşılık gelir (Bandura, 1994’ten aktaran Yıldırım ve İlhan, 2010). Kısaca, gelecekteki bir iş hakkındaki “yapabilirim” inancıdır (Bandura, 1997’den aktaran Talsma ve ark., 2021). Kişinin kendini ne kadar değerli gördüğünden (öz-saygı) farklıdır ve ondan daha özeldir (Telef ve Karaca, 2012); ikisi ilişkilidir ama birbirinin aynısı değildir (Arens ve Preckel, 2025). Öz-yeterlik çoğu zaman alana özgü kabul edilir: kişi bir alanda kendine güvenip başka bir alanda güvenmeyebilir (Spielman ve ark., 2020; Telef ve Karaca, 2012). Bazı araştırmacılar ise onu zor ya da yeni durumlarla baş edebilme konusunda genel bir güven olarak ele alır (Telef ve Karaca, 2012).

Muris’in (2001) gençler için geliştirdiği öz-yeterlik ölçeği sosyal, akademik ve duygusal öz-yeterliği ayrı ölçer; ölçeğin Türkçe uyarlamasında sosyal öz-yeterlik akran ilişkilerini ve girişkenliği, duygusal öz-yeterlik olumsuz duygularla baş edebilme inancını kapsar (Telef ve Karaca, 2012). Bu testin üç alanı bu ayrıma kabaca benzer ama o ölçeğin maddelerini kullanmaz: işlerde kendine güven (okul işleriyle sınırlı değildir), insanlar arasında kendine güven ve zor anlarda kendine güven. Cümleler belirli bir görevi değil, bu üç geniş alandaki genel güveni sorar. Üç alan ayrı ayrı puanlanır ve toplam bir puan hesaplanmaz.

Bandura’ya (1977) göre bu güven, kişinin bir işe girişip girişmeyeceğini, ne kadar çaba göstereceğini ve engeller karşısında ne kadar süre dayanacağını etkiler. Öz-yeterliği yüksek olanlar zorlukları üstesinden gelinecek işler olarak görme ve aksiliklerden çabuk toparlanma eğilimindedir; düşük olanlar ise başarabileceklerinden şüphe ettikleri için zor işlerden kaçınabilir (Spielman ve ark., 2020).

Üniversite öğrencileriyle yapılan çalışmaları birleştiren bir incelemede akademik öz-yeterlik ile not ortalaması arasındaki ilişki orta büyüklükte bulunmuştur (r = .31; Richardson ve ark., 2012). Okul başarısıyla ilgili boylamsal çalışmaları birleştiren bir incelemede (toplam 2.688 kişi) önceki başarının sonraki öz-yeterliğe etkisi, öz-yeterliğin sonraki başarıya etkisinden büyük bulunmuştur. Yetişkinlerde ilişki iki yönlü çıkmış; çocuklarda ise yalnızca önceki başarı sonraki öz-yeterliği etkilemiştir (Talsma ve ark., 2018). Okulla ilgili araştırmalarda öz-yeterliğin çoğu zaman en güçlü kaynağı, kişinin bir işi kendisi başarma deneyimidir; kaynakların gücü cinsiyete, derse ve başarı düzeyine göre değişebilir (Usher ve Pajares, 2008; Byars-Winston ve ark., 2017).

Öz-yeterlik bir ölçüde artırılabilir: üniversite öğrencileriyle yapılan ve çoğu yarı deneysel olan çalışmaları birleştiren bir incelemede, öz-yeterliği ve kendine güveni artırmayı amaçlayan programlardan sonra öz-yeterlikte küçük bir artış bulunmuştur; bu yüzden büyük bir artış beklemek gerçekçi olmaz (Braithwaite ve Corr, 2016).