Harf Dizileri
Bu test, akıl yürütmeyi ölçmek için uzun zamandır kullanılan “harf dizisi” sorularına dayanır: bir kurala göre ilerleyen dizideki eksik harfi bulmak gerekir. Diziler Türk alfabesinin 29 harfiyle yazılmıştır; cevap, alfabe sırasıyla dizilmiş harf tuşlarından seçilir. Sorular seçenekli değildir; bu yüzden tahminle doğru bulmak çok zordur. Sorular kolaydan zora doğru beş düzeyde ilerler. Sorular Ölçekhane tarafından özgün olarak hazırlanmıştır. Rapor; kaç sorunun doğru cevaplandığını, hangi düzeye kadar ulaşıldığını, hangi tür kuralların daha kolay bulunduğunu, yanlış cevapların neyi düşündürdüğünü ve sorulara nasıl çalışıldığını sade bir dille anlatır. Zekâ puanı (IQ) vermez ve tanı koymaz.
- yaklaşık 10 dakika
- 3. sınıftan yetişkinlere
- 24 soru, 5 düzey
- Ücretsiz, hesap gerekmez
Neyi ölçer?
Harflerle akıl yürütmeyi, yani bir dizideki harfler arasındaki ilişkiyi bulup kuralı sürdürebilmeyi ölçer. Simon ve Kotovsky’ye (1963) göre bu tür dizileri çözen kişi, alfabenin ileri ve geri sırasını bilir; harfler arasında “aynı harf” ve “sıradaki harf” gibi ilişkileri arar, dizinin kaç harfte bir tekrarlandığını bulur ve kuralı kısa bir “dizi tarifi” olarak aklında tutar. Araştırmacılar, kolay soruların tarifinin daha kısa olduğunu ve zorluğun, dizinin kaç harfte bir tekrarlandığından çok, aynı anda alfabede izlenmesi gereken yer sayısıyla ilgili göründüğünü bildirmiş, ama bunu kesin bir sonuç saymamıştır. Kotovsky ve Simon’un (1973; aktaran Holzman, Glaser ve Pellegrino, 1976) lise öğrencilerinden elde ettiği verilerde dizinin tarifi uzadıkça hatalar artmıştır (ikisi arasındaki ilişki güçlüdür: sıra korelasyonu .80). Bu araştırmacıların gözlemlerinde en sık hata, doğru kural bulunduktan sonra onu sürdürürken yapılmıştır. Aynı harfin tekrarlandığını fark etmek, sıradaki harfi bulmaktan; sıradaki harfi bulmak da geriye doğru gitmekten daha kolaydır (Glaser ve Pellegrino, 1979). Bu yüzden bu testte sorular; harfler geriye gittikçe, atlanan harf sayısı ve grup uzunluğu arttıkça ve aynı anda izlenmesi gereken dizi sayısı çoğaldıkça zorlaşacak biçimde sıralanmıştır; bu sıra henüz veriyle denetlenmedi. Bu soruların gerektirdiği bilgi büyük ölçüde alfabenin sırasıdır (Glaser ve Pellegrino, 1979); alfabe dizilerinde akılda tutulması gereken bilginin miktarı zorluğu önemli ölçüde artırıyor görünmektedir (Kotovsky ve Simon, 1973; aktaran LeFevre ve Bisanz, 1986). Bu testte harf tuşları alfabe sırasıyla dizildiği için alfabeyi ezbere bilmek gerekmez; yine de alfabede rahatça ileri geri sayabilmek işi kolaylaştırır.
Doğru cevaplar
Kuralı bulup eksik harfin doğru seçildiği soruların sayısı.
Ulaşılan düzey
Soruların en az %60’ının doğru cevaplandığı en yüksek düzey; o düzeye kadarki soruların da en az %60’ı doğru olmalıdır.
Kural türleri
Hangi tür kuralların daha kolay, hangilerinin daha zor bulunduğu.
Çalışma biçimi
Sorulara ne kadar zaman ayrıldığı, kaç soruda “Bilmiyorum” dendiği ve zor sorularda acele edilip edilmediği.
Ücretsiz raporda neler var?
- Öğrenciye ve veliye ayrı ayrı yazılmış iki rapor; testi kendisi için çözen yetişkine ise ona yazılmış tek bir rapor. Raporlar PDF olarak indirilebilir
- Doğru cevap sayısı, düzeylere göre doğru cevaplar grafiği ve ulaşılan düzeyin ne anlama geldiği
- Hangi tür kuralların daha kolay bulunduğu (üç boyutlu grafikle), yanlış cevapların neyi düşündürdüğü ve sorulara nasıl çalışıldığı
- Sonucu dikkatle yorumlamayı gerektiren durumlar için uyarılar (ör. çok hızlı cevaplama)
- Norm durumu ve sonucun sınırları hakkında not
- Gelişim yol haritası: bir dizideki kuralı bulmayı kolaylaştıran yollar, bilmekte yarar olanlar, veliye yaklaşım önerileri ve dört haftalık küçük adımlar
Cevaplar yalnızca raporu hazırlamak için kullanılır ve saklanmaz; raporun tek kopyası size verilen PDF’tir.
Bilim kartı
Bu testin arkasında hangi araştırmaların durduğu ve nerede sınırlı olduğu.
- Dayandığı ölçek
- Harf dizisi soruları: bir kurala göre ilerleyen harf dizisindeki eksik harfi bulmak. Bu soru türü uzun zamandır akıl yürütmeyi ölçmek için kullanılır. Simon ve Kotovsky (1963), insanların bir dizinin kuralını nasıl bulduğunu incelerken Thurstone’un harf dizisi sorularını kullanmış ve katılımcılardan boşluğa doğru harfi yazmalarını istemiştir. Yetişkinleri yıllarca izleyen bir çalışmada da akıl yürütme, bir harf dizisinde sıradaki harfi bulmayı isteyen sorularla ölçülmüştür (Caskie, Schaie ve Willis, 1999). Bu testin dizileri Türk alfabesinin 29 harfiyle Ölçekhane tarafından özgün olarak yazılmıştır; hiçbir testin dizisi, puanlama kuralı ya da normu kullanılmaz. Cevaplar seçeneklerden seçilmez; alfabe sırasıyla dizilmiş 29 harf tuşundan biri seçilir.
- Türkçe sürüm
- Özgün test. Diziler Türk alfabesinin 29 harfiyle (Ç, Ğ, I, İ, Ö, Ş ve Ü dahil) yazılmıştır; yönergeler Türkçedir. Kısa bir taramada, Türkiye’de harf dizisi tamamlama sorularının kullanıldığı yayımlanmış bir çalışmaya ulaşılamadı.
- Güvenirlik
- Bu testin güvenirlik, geçerlik ve norm çalışması henüz yapılmadı. Sorular; kural türüne, grup uzunluğuna ve adımın büyüklüğüne göre kolaydan zora beş düzeye ayrılmıştır. Bu sıralama Ölçekhane’nin tasarımıdır; soruların bu testteki gerçek zorluk sırası henüz veriyle denetlenmedi. Her sorunun tek doğru cevabı olduğu bir bilgisayar programıyla denetlenmiştir: program eksik yere alfabenin 29 harfini tek tek koyar ve diziyi açıklayabilecek kuralları (her biri sabit adımla ilerleyen 1–6 harflik gruplar, adımları düzenli büyüyen ya da küçülen diziler) dener; dizinin bilinen harflerine uyan her kural aynı harfi verir.
- Norm durumu
- Türkiye normu yok; sonuçlar akranlarla karşılaştırılmadan, hangi düzeydeki sorularda ve hangi tür kurallarda ne kadar doğru cevap verildiğiyle anlatılır. Zekâ puanı (IQ) verilmez. Akıl yürütme becerisi erken ve orta çocuklukta hızla gelişir ve gençlik yıllarının ortasıyla sonu arasında durağanlaşır (Ferrer, O’Hare ve Bunge, 2009); harf dizilerinde ayrıca alfabe bilgisi de rol oynar. Bu yüzden aynı sonuç farklı yaşlarda farklı anlama gelir. Bir norm Türkiye’de, yaş gruplarına göre ayrı ayrı oluşturulmalıdır.
- Yaş ve sınıf
- 3. sınıftan itibaren uygulanır; yetişkinler de çözebilir. Süre sınırı yoktur. Harf dizileri üzerine bir araştırmanın 3. ve 5. sınıftan yalnızca 12 çocukla yapılan ikinci deneyinde, eğitim almadan dört kez test çözmek 5. sınıflarda sonucu eğitim kadar yükseltmiş, 3. sınıflarda yükseltmemiştir; araştırmacılar küçük çocukların ilerlemesi için açık bir anlatımın gerekli göründüğünü yazmıştır (Holzman, Glaser ve Pellegrino, 1976). Bu testte alıştırma sorularından sonra doğru cevabın nedeni anlatılır. Yetişkinleri yıllarca izleyen bir çalışmada, harf dizileriyle ölçülen akıl yürütmenin 25 ile 53 yaş arasında ortalama olarak hemen hemen aynı kaldığı, 60 yaşına kadar biraz azaldığı, sonra daha hızlı azaldığı bildirilmiştir; çalışma 25 ile 81 yaş arasını kapsar (Caskie, Schaie ve Willis, 1999). Telefonla da çözülebilir.
- Kullanım izni
- Özgün test. Diziler, puanlama ve rapor Ölçekhane tarafından geliştirilmiştir; görevin düzeni bilimsel yayınlarda tanımlanan harf dizisi düzenidir.
- Sınırlılıklar
- Zekâ puanı (IQ) vermez ve tanı koymaz; kapsamlı bir değerlendirme yalnızca uzmanlarca, geçerliği gösterilmiş testlerle yapılabilir.
- Akıl yürütmenin yalnızca harf dizileriyle yapılan yönünü ölçer ve sonuç alfabe bilgisiyle de ilişkilidir (Glaser ve Pellegrino, 1979). Şekillerle ve sayılarla akıl yürütme, bilgi, bellek ve hız gibi öteki beceriler hakkında bilgi vermez.
- Sonuç; o günkü yorgunluk, isteklilik ve dikkatten etkilenir. Test yeniden çözüldüğünde soruları hatırlamak sonucu yükseltebilir.
- Bu tür soruları çözme yolları öğretilebilir ve öğrenmek sonucu yükseltebilir. Harflerin arasındaki ilişkileri ve dizinin kaç harfte bir tekrarlandığını aramayı yaklaşık dört kısa oturumda öğrenen çocukların hataları, eğitim almayanlarınkinden daha çok azalmıştır (yaklaşık %32’ye karşı %13; Holzman, Glaser ve Pellegrino, 1976). 65–91 yaş arası 699 kişiyle yapılan bir çalışmada, dizi çözme yollarını öğreten 10 oturumluk bir eğitim harf dizilerindeki sonucu belirgin biçimde yükseltmiş ve bu kazanç 5 yıl boyunca sürmüştür; ama günlük hayattaki işleri ölçen testlerin yalnızca birinde küçük bir etki görülmüştür (Willis ve Caskie, 2013). Çocuklara örüntü ve kural bulmayı öğreten 74 eğitim deneyini birleştiren bir çalışmada ise bu eğitimlerin zekâ testlerindeki sonuçlara orta büyüklükte, okuldaki öğrenmeye biraz daha büyük bir etkisi bulunmuştur (Klauer ve Phye, 2008).
- Bu testin güvenirlik, geçerlik ve norm çalışması henüz yapılmadı.
- Kaynakça
- Simon, H. A. ve Kotovsky, K. (1963). Human acquisition of concepts for sequential patterns. Psychological Review, 70(6), 534–546.
- Holzman, T. G., Glaser, R. ve Pellegrino, J. W. (1976). Process training derived from a computer simulation theory. Memory & Cognition, 4(4), 349–356.
- Glaser, R. ve Pellegrino, J. W. (1979). Cognitive process analysis of aptitude: The nature of inductive reasoning tasks (LRDC-1979/24). University of Pittsburgh, Learning Research and Development Center.
- LeFevre, J.-A. ve Bisanz, J. (1986). A cognitive analysis of number-series problems: Sources of individual differences in performance. Memory & Cognition, 14(4), 287–298.
- Caskie, G. I. L., Schaie, K. W. ve Willis, S. L. (1999, Kasım). Individual differences in the rate of change in cognitive abilities during adulthood [Bildiri]. Gerontological Society of America yıllık toplantısı, San Francisco, CA.
- Willis, S. L. ve Caskie, G. I. L. (2013). Reasoning training in the ACTIVE study: How much is needed and who benefits? Journal of Aging and Health, 25(8 Suppl.), 43S–64S.
- Klauer, K. J. ve Phye, G. D. (2008). Inductive reasoning: A training approach. Review of Educational Research, 78(1), 85–123.
- Ferrer, E., O’Hare, E. D. ve Bunge, S. A. (2009). Fluid reasoning and the developing brain. Frontiers in Neuroscience, 3(1), 46–51.
Bu test ücretsiz.
Hesap açmadan çözün. Cevaplarınız saklanmaz; rapor ekranda gösterilir ve PDF olarak size verilir.