İnternetteki kişilik testleri güvenilir mi? İyi bir testi 7 soruyla ayırt edin

Neden bu kadar çok test var?

Bir kişilik testi hazırlamak kolaydır: Birkaç soru yazılır, cevaplara puan verilir ve sonuçta ilgi çekici bir tanım gösterilir. Bu tür testler paylaşılır, çok tıklanır ve eğlencelidir. Sorun, eğlence için hazırlanmış bir testin sonucunun çocuğun eğitimi, okul seçimi ya da kendini algılayışı hakkında kararlarda kullanılmasıyla başlar.

Barnum etkisi: “Bu tam olarak beni anlatıyor!”

1949’da psikolog Bertram Forer, öğrencilerine bir kişilik testi uyguladı ve bir hafta sonra her birine “kendisi için hazırlanmış” bir kişilik tanımı verdi. Aslında bütün öğrenciler aynı metni almıştı ve bu metin bir burç kitabındaki genel cümlelerden derlenmişti. Öğrenciler yine de tanımı kendileri için oldukça isabetli buldu (Forer, 1949).

Bu olguya “Barnum etkisi” denir. Aşağıdaki cümleler neredeyse herkese uyar:

• “Bazen dışa dönük ve sosyal, bazen de içine kapanık ve çekingen olabiliyorsun.”
• “Henüz tam kullanmadığın önemli bir potansiyelin var.”
• “Başkalarının seni sevmesini ve takdir etmesini istiyorsun, ama kendini eleştirmeye de yatkınsın.”

Bir test sonucunun size çok uygun gelmesi, testin iyi olduğunu göstermez. Önemli olan, sonucun sizi başkalarından ayırt edip etmediğidir.

İyi bir testin üç temel özelliği

Güvenirlik: Tutarlı ölçüyor mu?

Aynı kişi testi kısa aralıkla iki kez çözdüğünde benzer sonuç almalı ve aynı özelliği ölçen maddeler birbiriyle tutarlı olmalıdır. Güvenirlik 0 ile 1 arasında bir sayıyla ifade edilir. Bireyler hakkında yorum yapılacaksa yüksek güvenirlik gerekir. Güvenirlik düştükçe bir puanın “ölçüm payı” genişler. Bunu etkileşimli bir örnekle görmek için: Ölçüm payı nedir?

Geçerlik: Ölçtüğünü söylediği şeyi mi ölçüyor?

Bir test çok tutarlı olup yine de yanlış şeyi ölçüyor olabilir. Geçerlik; testin aynı özelliği ölçen başka testlerle ilişkili olması, ilgisiz özelliklerle ilişkili olmaması ve öngörmesi beklenen sonuçları öngörmesi gibi kanıtlarla gösterilir. Eğitim ve psikoloji alanındaki uluslararası test standartları, bir testin her kullanım amacı için ayrı geçerlik kanıtı gerektirdiğini vurgular (AERA, APA ve NCME, 2014).

Norm: Sonuç kimlerle karşılaştırılıyor?

“Ortalamanın üstünde” demek, “kimin ortalamasının?” sorusunun cevabını gerektirir. ABD’deki yetişkinlerden elde edilmiş normlar, Türkiye’deki 13 yaşındaki bir öğrenci için doğrudan geçerli değildir. İyi bir test, karşılaştırma grubunun kim olduğunu, ne zaman ve kaç kişiden oluşturulduğunu açıkça yazar. Norm yoksa bunu da açıkça söyler.

Bir testi değerlendirmek için 7 soru

1. Kaynağı ne? Testi kim geliştirmiş, hangi bilimsel yayınlara dayanıyor?
2. Türkçe sürümü nasıl hazırlanmış? Bir çevirinin özgün anlamı koruyup korumadığı sınanmalıdır; sınanmadıysa bu açıkça belirtilmelidir. Uluslararası Test Komisyonu’nun test uyarlama yönergeleri bu süreci adım adım tanımlar (International Test Commission, 2017).
3. Güvenirliği belirtilmiş mi? Belirtilmemişse ölçümün ne kadar tutarlı olduğunu bilemezsiniz.
4. Sonuç kimlerle karşılaştırılıyor? Norm grubunun yaşı, ülkesi ve büyüklüğü yazıyor mu?
5. Çocuğun yaşına uygun mu? Yetişkinler için yazılmış maddeler bir ortaokul öğrencisi için anlamsız olabilir.
6. Sonuç nasıl veriliyor? Tek bir “tip” ya da etiket mi, yoksa ölçüm payıyla birlikte bir profil mi?
7. Verileriniz nasıl korunuyor? Aydınlatma metni var mı, açık rızanız ayrıca isteniyor mu, veriler nerede saklanıyor?

Bunlara bir soru daha eklenebilir: Testi kullanma izni var mı? Tanınmış ölçeklerin çoğu telif hakkıyla korunur. İzinsiz kopyalanan testlerde maddeler değiştirilmiş ya da puanlama hatalı olabilir.

Çevrim içi testler için ayrıca teknik koşullar, ölçme kalitesi, uygulama denetimi, güvenlik ve gizlilik konularında uluslararası yönergeler bulunur (International Test Commission, 2005).

Popüler ama sorunlu test türleri

Bazı test türlerinin ya bilimsel dayanağı yoktur ya da çevrim içi uygulamaya uygun değildir:

• Projektif testler (mürekkep lekesi, resim çizdirme): Göstergelerinin çoğunun bilimsel desteği zayıftır; ancak eğitimli bir klinisyen tarafından yüz yüze uygulandığında anlam taşırlar (Lilienfeld, Wood ve Garb, 2000).
• “Tip” testleri: Kişiyi sınırlı sayıda tipe yerleştiren testlerde, tekrar uygulamada kişilerin azımsanmayacak bir kısmının farklı bir tip aldığı bildirilmiştir (Pittenger, 2005).
• Öğrenme stilleri testleri: Bkz. Öğrenme stilleri efsanesi

Tam liste ve kaynaklar için: Neleri bilerek kullanmıyoruz?

Çocuğunuzun test sonucuna nasıl yaklaşmalı?

• Bir veri noktası olarak görün. Test sonucu; sizin gözlemleriniz, öğretmenlerin görüşleri ve çocuğunuzun kendi anlattıklarıyla birlikte anlam kazanır.
• Etiketlemeyin. “Sen şusun” yerine “Bu testte şöyle bir eğilim görünüyor, sen ne düşünüyorsun?” diye sorun.
• Tanı beklemeyin. Hiçbir çevrim içi test tanı koymaz. Endişe verici bir durum fark ederseniz okulun rehberlik servisine ya da bir uzmana başvurun.