Öz-saygı nedir? Ergenlikte nasıl gelişir, veliler nasıl destek olabilir?

Öz-saygı nedir?

Öz-saygı, kişinin kendisine yönelik genel tutumudur: kendini değerli bulup bulmadığı, kendinden genel olarak memnun olup olmadığı. Bu tanımı yapan ve bugün hâlâ en yaygın kullanılan öz-saygı ölçeğini geliştiren sosyolog Morris Rosenberg’dir (Rosenberg, 1965).

Öz-saygı sık sık iki kavramla karıştırılır:

• Özgüven genellikle belirli bir alandaki yeterlik inancıdır: “Matematikte iyiyim”, “Basketbolda iyiyim.” Bir öğrenci matematikte kendine güvenmeyip yine de kendini değerli bir insan olarak görebilir.
• Kibir ya da büyüklenmecilik ise “Ben başkalarından üstünüm” duygusudur. Sağlıklı öz-saygı “Ben de değerliyim” der; kimseyi aşağıda görmeyi gerektirmez.

Öz-saygı yaşla nasıl değişir?

4 ile 94 yaş arasındaki 160 binden fazla kişinin uzun süreli verilerini birleştiren bir meta-analize göre öz-saygı 4 ile 11 yaş arasında artar, ergenlikte ortalamada yatay seyreder, genç yetişkinlikte belirgin şekilde yükselir ve 60’lı yaşlarda en yüksek düzeyine ulaşır (Orth ve Robins, 2014; Orth, Erol ve Luciano, 2018).

“Ortalamada yatay” olması herkesin aynı kaldığı anlamına gelmez. Ortalamalar bireysel farkları gizler: Ergenlikte bazı gençlerin öz-saygısı artarken bazılarınınki düşer. Beden değişiklikleri, okul geçişleri ve akranlarla kıyaslama bu dönemin olağan parçalarıdır.

Kız ve erkek öğrenciler arasında küçük ama tutarlı bir fark vardır. Yaklaşık 97 bin kişinin verisini inceleyen bir meta-analizde erkeklerin öz-saygı puanları biraz daha yüksek bulunmuş ve fark en çok geç ergenlikte belirginleşmiştir (Kling ve ark., 1999). Fark küçüktür; tek bir çocuk hakkında bir şey söylemez.

Yüksek öz-saygı başarıyı getirir mi?

Uzun yıllar okullarda öz-saygıyı yükseltmenin başarıyı da artıracağı düşünüldü. Bu varsayımı sınayan kapsamlı bir incelemede öz-saygı ile okul başarısı arasındaki ilişkinin zayıf olduğu ve öğrencilerin öz-saygısını yükseltmeye yönelik çalışmaların akademik başarıyı artırdığının gösterilemediği sonucuna varılmıştır (Baumeister ve ark., 2003).

Bu, öz-saygının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Uzun süreli çalışmaları birleştiren bir başka meta-analiz, düşük öz-saygının ileride çökkünlük (depresyon) belirtileri için bir risk etkeni olduğunu göstermiştir; bu etki ters yöndeki etkiden daha güçlüdür (Sowislo ve Orth, 2013). Kısacası öz-saygı not ortalamasından çok ruhsal iyi oluşla ilgilidir.

Övgü ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz?

Yetişkinler, öz-saygısı düşük görünen çocuklara daha abartılı övgüler verme eğilimindedir: “Harika değil, inanılmaz güzel bir resim yapmışsın!” Bir dizi çalışmada bu tür abartılı övgünün, öz-saygısı düşük çocukların zor görevlerden kaçınmasına yol açtığı görülmüştür. Öz-saygısı yüksek çocuklarda ise ters bir etki gözlenmiştir (Brummelman ve ark., 2014). Araştırmacılara göre abartılı övgü çocuğa “Hep bu kadar yüksek bir çıtayı tutturmalısın” mesajı verebilir.

Daha yararlı olan, övgünün gerçekçi ve somut olmasıdır:

• “Çok zekisin” yerine: “Bu problemi çözmek için üç farklı yol denedin, sonunda buldun.”
• “Mükemmel olmuş” yerine: “Girişte sorduğun soru okuyanı merak ettiriyor.”
• “Sen zaten en iyisisin” yerine: “Geçen haftaya göre daha az hata yapmışsın.”

Veliler neler yapabilir?

• Sevginin karne notuna bağlı olmadığını hissettirin. Başarısızlık anında gösterilen sakin ve sıcak tutum, başarı anındaki kutlamadan daha çok şey anlatır.
• Karşılaştırmayın. Kardeşler, kuzenler ve sınıf arkadaşlarıyla yapılan kıyaslar, özellikle ergenlikte, kolayca “Ben yetersizim” duygusuna dönüşür.
• Gerçek sorumluluklar verin. Bir yemeği baştan sona hazırlamak, bir aile işini üstlenmek ya da küçük bir kardeşe yardım etmek, gerçek bir yeterlik deneyimi sağlar.
• Hata yapmaya alan açın. Çocuğunuzun zor bir işe girişip başaramamasına izin verin; sonrasında “Bir dahaki sefere neyi farklı yaparsın?” diye sorun.
• Dinleyin. Kendisi hakkında olumsuz konuştuğunda hemen itiraz etmek yerine önce ne hissettiğini anlamaya çalışın: “Bugün kendini böyle hissetmene ne sebep oldu?”

Öz-saygı nasıl ölçülür?

En yaygın kullanılan araç, Rosenberg’in 10 maddelik ölçeğidir. Ölçek 53 ülkede aynı anda uygulanmış ve farklı kültürlerde benzer bir yapı gösterdiği bulunmuştur (Schmitt ve Allik, 2005). Ölçekhane’deki Öz-saygı Ölçeği bu ölçeğin bizim yaptığımız Türkçe çevirisine dayanır ve yaklaşık üç dakika sürer. Bu çevirinin Türkçe geçerlik çalışması henüz yapılmadı.

Her kendini anlatma ölçeğinde olduğu gibi sonuç, o günkü ruh hâlinden etkilenebilir. Bu yüzden tek bir ölçüm, çocuğunuzu gözlemlerinizle birlikte değerlendirdiğinizde anlam kazanır.

Ne zaman destek almalı?

Düşük bir öz-saygı puanı tek başına bir sorun işareti değildir. Ancak buna aşağıdakilerden biri birkaç haftadır eşlik ediyorsa okulun rehberlik servisiyle ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmenizi öneririz:

• Belirgin ve süreğen mutsuzluk, isteksizlik ya da içe kapanma
• Eskiden keyif aldığı şeylerden uzaklaşma
• Uyku ya da yeme düzeninde belirgin değişiklik
• Kendini sürekli ve sert biçimde eleştirme

Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da ölmek istemekten söz ediyorsa bunu ciddiye alın ve vakit kaybetmeden profesyonel destek isteyin. Acil bir durumda 112’yi arayın.