Meslek seçiminde ilgi envanterleri: Holland’ın RIASEC modeli nedir?

İlgiler neden önemli?

Bir işi ya da bir dersi sevmek, onu yapmaya daha çok zaman ayırmayı, zorlandığında pes etmemeyi ve zamanla ustalaşmayı kolaylaştırır. Altmış yıllık araştırmaları birleştiren bir meta-analiz, mesleki ilgilerin hem iş performansını hem de akademik başarıyı yordadığını göstermiştir. Dahası, kişinin ilgileri ile çalıştığı ya da okuduğu ortam arasındaki uyum, ilgi puanlarının kendisinden daha güçlü bir yordayıcı çıkmıştır (Nye ve ark., 2012).

İlgiler kişilikten ayrı, görece kalıcı eğilimlerdir ve eğitim ile kariyer sonuçlarını açıklamada sanıldığından daha güçlüdür (Rounds ve Su, 2014).

Holland’ın altı ilgi alanı (RIASEC)

Psikolog John Holland’ın geliştirdiği model, insanların ilgilerini ve iş ortamlarını aynı altı alanla tanımlar (Holland, 1997). Model, İngilizce adlarının baş harfleriyle RIASEC olarak bilinir:

Alan	Neyi sever?	Örnek meslekler
Gerçekçi (Realistic)	Elleriyle, aletlerle, makinelerle çalışmayı; somut ve açık havada işleri	Elektrik teknisyeni, makine mühendisi, ziraat mühendisi, pilot
Araştırmacı (Investigative)	Gözlem yapmayı, araştırmayı, karmaşık problemleri çözmeyi	Biyolog, hekim, yazılım geliştirici, veri bilimci
Sanatçı (Artistic)	Kendini ifade etmeyi, yaratıcı ve kuralları esnek işleri	Grafik tasarımcı, yazar, müzisyen, mimar
Sosyal (Social)	İnsanlara yardım etmeyi, öğretmeyi, bakım vermeyi	Öğretmen, hemşire, psikolojik danışman, fizyoterapist
Girişimci (Enterprising)	İkna etmeyi, yönetmeyi, liderlik etmeyi, risk almayı	Girişimci, satış yöneticisi, avukat, siyasetçi
Düzenli (Conventional)	Düzeni, kuralları, verilerle ve ayrıntılarla çalışmayı	Muhasebeci, bankacı, lojistik uzmanı, arşivci

Holland bu altı alanı bir altıgenin köşelerine yerleştirir. Altıgende yan yana duran alanlar (örneğin Araştırmacı ile Sanatçı) birbirine daha çok benzer; karşı köşelerdeki alanlar (örneğin Gerçekçi ile Sosyal) daha az benzer. İnsanlar genellikle tek bir alana değil, iki üç alanın karışımına sahiptir. Bu yüzden sonuçlar çoğu zaman “SAE” gibi, en yüksek üç alanın baş harfleriyle özetlenir.

İlgiler ergenlikte ne kadar değişir?

Ergenlikten orta yetişkinliğe kadar izlenen kişilerin verilerini birleştiren bir meta-analize göre ilgiler erken ergenlikten itibaren belirli bir tutarlılık gösterir ve bu tutarlılık ergenlik boyunca benzer düzeyde kalır. İlgilerin kararlılığı asıl olarak 18–22 yaşlarında, üniversite yıllarında belirgin biçimde artar ve sonraki yirmi yıl boyunca yüksek kalır (Low ve ark., 2005).

Bu bulgu iki şey söyler: Ortaokul ve lisede yapılan bir ilgi envanteri anlamlı bir yön gösterebilir, ama o yaşta ilgilerin değişmesi de olağandır. Bu yüzden sonucu bir kader gibi değil, keşfe başlanacak bir yol haritası gibi görmek ve birkaç yılda bir tekrarlamak daha doğrudur.

İlgi ile yetenek aynı şey değil

Bir alana ilgi duymak, o alanda şimdiden yetenekli olmak anlamına gelmez; tersi de doğrudur. Matematikte çok başarılı bir öğrenci sayılarla çalışmaktan hiç hoşlanmayabilir. Beceriler zamanla gelişebilir; ilgi ise o gelişim için gereken zamanı ayırmayı kolaylaştırır.

Meslek seçimi ayrıca kişinin değerlerine (para, güvence, insanlara yararlı olmak, özgürlük), yaşam koşullarına ve iş piyasasının durumuna da bağlıdır. İyi bir karar bütün bunların birlikte düşünülmesiyle verilir.

İyi bir ilgi envanteri nasıl olmalı?

• Meslek adlarını değil, etkinlikleri sormalı. Ortaokuldaki bir öğrenci “aktüer” ya da “ergoterapist” gibi meslekleri tanımayabilir; ama “Bir makineyi söküp nasıl çalıştığını anlamak” gibi bir etkinliği hayal edebilir.
• Her alanı dengeli ölçmeli. Her alan için yeterli sayıda ve benzer zorlukta madde bulunmalıdır.
• Tek bir etiket değil, bir profil vermeli. Altı alanın hepsindeki puanlar birlikte gösterilmelidir.
• Kaynağı ve kanıtı belli olmalı. Örneğin ABD Çalışma Bakanlığı’nın geliştirdiği ONET İlgi Profili, RIASEC modeline dayanan, herkese açık lisansla sunulan bir araçtır (National Center for ONET Development, t.y.).

Ölçekhane’deki Mesleki İlgi Profili de RIASEC modeline dayanır. Maddeleri Türkiye’deki öğrenciler için özgün olarak yazılmıştır ve test şu anda pilot aşamadadır: güvenirlik ve geçerlik çalışması henüz yapılmamıştır.

Sonuç nasıl kullanılmalı?

• Konuşun. “Bu sonuç sana tanıdık geliyor mu? En çok hangi etkinlikler ilgini çekti?”
• Deneyim fırsatları yaratın. Okul kulüpleri, yaz okulları, gönüllülük ve bir meslek sahibinin yanında bir gün geçirmek, envanterden çok daha fazlasını öğretir.
• İnsanlarla tanıştırın. Çocuğunuzun ilgisini çeken alanlarda çalışan kişilerle, işlerinin gerçekte nasıl geçtiğini konuşma fırsatı yaratın.
• Eğitim yollarını birlikte inceleyin. Lise türlerini ve alanlarını, ileride de üniversite programlarını birlikte araştırın. Üniversite programlarının kontenjan ve taban puan gibi bilgileri için Yükseköğretim Kurulu’nun YÖK Atlas sistemi kullanılabilir.
• Okulun rehberlik servisine danışın. Rehber öğretmenler mesleki rehberlik konusunda eğitimlidir ve öğrenciyi yakından tanır.