1. bölüm: Anatomi · Ders 3 / 30

Beyin zarları ve zarlar arası boşluklar

Beyin kafatasının içinde çıplak durmaz. Onu üç zar sarar: sert zar, örümcek ağı zar ve yumuşak zar. Bu zarlar beyni korur, beyin-omurilik sıvısının içinde asılı tutar, damarlarını taşır ve kafanın içini bölmelere ayırır. Bu derste zarları tek tek tanıyoruz. Sert zarın katları, kıvrımları ve içinden geçen toplardamar sinüsleri nelerdir? Zarların arasında gerçekten boşluk var mı? Sisterna nedir? Zarlarda lenf damarı olduğu ne zaman anlaşıldı? Kanamalar neden farklı biçim alır? Menenjit, menenjiyom ve düşük basınç zarlarda ne yapar? Ameliyatta zarlar nasıl açılıp kapanır? Temel ile başla; hazır olduğunda Lisans ve Uzman düzeylerinde ölçülere, tartışmalara, hasta vakalarına, görüntülemeye ve beyin cerrahisine geç.

Üç düzeyde okunur: Temel · Lisans · UzmanGüncelleme: 15 Ekim 2026Uzman incelemesi bekliyor

Sen kimsin? Dersi sana göre açalım

Sana uyan kartı seç. Ders seçimine göre kısalır ya da derinleşir; istediğin an değiştirebilirsin.

Nasıl okunur? Kenarında çizgi olmayan anlatım herkes içindir. Mavi çizgili bölümler Lisans, mor çizgili bölümler Uzman düzeyidir ve yalnızca o düzeyi seçince görünür.

Seçimin hiçbir yere kaydedilmez. Aşağı indikçe ekranın altında küçük bir düzey düğmesi kalır.

Bu derste öğreneceklerin

Beyni saran üç zarı içten dışa ve dıştan içe sırasıyla saymak ve her birinin görevini söylemek
Hangi boşluğun gerçek, hangisinin normalde olmayan bir yarık olduğunu açıklamak
Beyin orağını, beyincik çadırını ve çadır çentiğini tanımak; kafa içini nasıl bölmelere ayırdıklarını anlatmak
Toplardamar sinüslerinin nerede olduğunu ve kanın hangi yolla kafatasından çıktığını izlemek
Subaraknoid boşluğu ve sisternaları tanımak; bel delmenin neden belden yapıldığını açıklamak
Zarların anne karnında ilkel zardan nasıl geliştiğini ve adlarının nereden geldiğini anlatmak
Epidural, subdural ve subaraknoid kanamanın neden farklı yerde ve farklı biçimde biriktiğini zarlarla açıklamak
Sert zarın katlarını, sınır hücre katmanını ve araknoid engel hücre katmanını doku düzeyinde ayırt etmekLisans
Sert zarın atardamar ve sinirlerini, ağrı duyarlılığını ve baş ağrısıyla ilişkisini açıklamakLisans
Sisternaların sınırlarını ve içinden geçen damar ve sinirleri tabloyla tanımakLisans
Fıtıklaşma türlerini, menenjit bulgularını, menenjiyom derecelerini ve düşük basınç bulgularını tanımakLisans
Zar lenf damarları, glenfatik sistem ve SLYM tartışmalarında kanıtın gücünü değerlendirmekUzman
Zar boyanma örüntülerini, sert zar kapatma ve yama kanıtlarını ve sisternalar yoluyla cerrahiyi tartışmakUzman
Kaynaklar arasındaki ölçü ve tanım farklarını, eskimiş bilgileri ve tarihsel çelişkileri ayırt etmekUzman

1.Üç zar, iki gerçek boşluk

İlk derste beyni saran zarları kısaca tanıdık. Bu derste onları yakından inceleyeceğiz. Önce bütün sistemi bir kez baştan sona görelim.

Beyin ve omurilik üç zarla sarılıdır. Dıştan içe sıraları şöyledir: sert zar (dura mater), örümcek ağı zar (arachnoidea mater; kısaca araknoid) ve yumuşak zar (pia mater) (Gray, 1918). Bu zarlar bağ dokusundan yapılmıştır. Üçünün ortak adı beyin zarlarıdır (meninges) (OpenStax 13.3).

Zarlar, kafatası ile beyin arasındaki ince alanı doldurur. Kafatası ve omurgayla birlikte beyni darbelere, mikroplara ve başka yaralanmalara karşı korur (Joost ve ark., 2026). Zarlar eskiden yalnızca bir örtü sanılırdı. Bugün beynin gelişimi ve dengesi için gerekli bir sınır olarak görülüyor (Derk ve ark., 2021).

Hareketli çizim

Kemikten kabuğa: zarlar ve boşluklar

Üç zar ve aradaki boşluk

Kemiğin altında dıştan içe üç zar vardır: sert zar (dura mater), örümcek ağı zar (arachnoidea mater) ve beyne yapışık yumuşak zar (pia mater). Son iki zarın arası subaraknoid boşluktur ve beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) doludur. İnce iplikler (trabeküller) bu boşluğu ağ gibi geçer, beynin yüzey damarları da buradadır (Joost ve ark., 2026). Boşluk kıvrım tepesinde çok dardır, oluk ağzında genişler: yumuşak zar oluğa iner, örümcek ağı zar oluğun üstünden geçer (Gray, 1918).

Kemikten beyin kabuğuna zarlar ve boşluklar: sert zarın katları, sinüs ve granülasyon, gerçek ve normalde olmayan boşluklar, kanın hangi katta biriktiği.

Sert zar en dıştaki zardır. Kalın, yoğun ve esnemeyen bir zardır (Gray, 1918). Bütün beyni ve omuriliği güçlü bir kılıf gibi sarar ve kafatasının iç yüzüne tutunur (OpenStax 13.3). Kafatasında iki iş görür: kemiklerin iç kemik zarı olur ve beyni korur (Gray, 1918).

Sert zar düz bir torba değildir. İçeri doğru dört kıvrım yapar (Gray, 1918). Bu kıvrımlar kafatasının içini birbirine açılan bölmelere ayırır (Gray, 1918). En büyüğü beyin orağıdır (falx cerebri) (Ishikawa ve ark., 2026). İki beyin yarımküresinin arasındaki yarığa iner (Gray, 1918). İkinci büyüğü beyincik çadırıdır (tentorium cerebelli) (Ishikawa ve ark., 2026). Beyinciğin üstünü örter ve büyük beynin arka loblarını taşır (Gray, 1918).

Sert zarın iki ana katı vardır: kemiğe bakan dış kat ve beyne bakan iç kat. İki kat çoğu yerde birbirine kaynaşıktır. Bazı yerlerde ayrılırlar ve aralarında toplardamar kanalları kalır (Mahendru ve Chong, 2009). Bu kanallara sert zar sinüsleri ya da toplardamar sinüsleri denir (sinus venosi durales) (FIPAT, 2019). Onları burun çevresindeki hava boşluklarıyla, yani burun sinüsleriyle karıştırma.

Örümcek ağı zar ortadaki zardır. İnce, saydam ve damarsızdır (Joost ve ark., 2026). Dış yüzü sert zarın iç yüzüne yapışıktır (Joost ve ark., 2026). Beynin çevresinde kapalı bir kese gibi durur (OpenStax 13.3).

Bu zar beynin oluklarına girmez. Bir kıvrımdan ötekine köprü kurarak geçer (Mahendru ve Chong, 2009). Tek istisnası iki yarımküreyi ayıran büyük boylamsal yarıktır. Zar bu yarığa iner (Gray, 1918; Zedde ve Pascarella, 2025a).

Zarın altında ince ipliklerden bir ağ vardır. Bu ağ örümcek ağına benzer; zar da adını buradan alır (OpenStax 13.3). İpliklere araknoid trabeküller denir. Trabeküller örümcek ağı zarı yumuşak zara bağlar (Joost ve ark., 2026). Örümcek ağı zarın dış katı bir engel gibi de çalışır. Damarlı sert zar ile sıvı dolu iç boşluk arasında maddelerin geçişini sınırlar (Joost ve ark., 2026).

Yumuşak zar en içteki zardır. İncecik bir zardır ve beyin dokusuna sıkıca tutunur (Joost ve ark., 2026). Beynin her kıvrımını izler ve her oluğun içine kadar iner (OpenStax 13.3). Beyne giren damarları da en küçük dallarına kadar izler (Villanueva ve ark., 2023).

Örümcek ağı zar ile yumuşak zar ince oldukları için birlikte anılır. İkisine birden ince zarlar (leptomeninges) denir. Sert zarın öteki adı ise kalın zardır (pachymeninx) (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Üç boyutlu sahne

Zarların sardığı beyin

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf solda. Beyin kabuğu yarı saydam. Turuncu: beyincik çadırı, sert zarın bir kıvrımı. Turkuaz: karıncıklar; içleri beyin-omurilik sıvısıyla doludur. Beyincik ve beyin sapı gerçeğe yakın renkte. Modelde zarlardan yalnızca beyincik çadırı vardır. Öteki zarlar bütün bu yüzeyi ince bir örtü gibi sarar. Bakış düğmesiyle çadıra başka yönlerden de bak.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.
Koroid pleksus (yan karıncık) (sol): Yan karıncığın içinde, yumuşak zar ile kılcal damarlardan oluşan kıvrımlı doku. Beyin-omurilik sıvısını yapar.
Koroid pleksus (yan karıncık) (sağ): Yan karıncığın içinde, yumuşak zar ile kılcal damarlardan oluşan kıvrımlı doku. Beyin-omurilik sıvısını yapar.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.

Zarlarla ilgili üç boşluk adı duyarsın: epidural, subdural ve subaraknoid. Ama sağlıklı bir insanın kafasında bunlardan yalnızca biri gerçekten açıktır.

Epidural boşluk (sert zarın üstü). Kafatasının içinde normalde yoktur. Çünkü sert zar kemiğe yapışıktır (FIPAT, 2019). Omurga kanalında ise gerçek bir boşluktur. Sert zar orada omurların kemik zarından ayrılır ve arada yağla dolu bir boşluk kalır (Joost ve ark., 2026).
Subdural boşluk (sert zarın altı). Normalde yoktur. Örümcek ağı zar sert zara yapışıktır (FIPAT, 2019). Bir yaralanma ya da hastalık iki zarı ayırırsa burada bir yarık açılır (FIPAT, 2019).
Subaraknoid boşluk (örümcek ağı zarın altı). Gerçek bir boşluktur. Örümcek ağı zar ile yumuşak zarın arasındadır. İçi beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) doludur (Gray, 1918).

Beynin tabanında subaraknoid boşluk yer yer genişler. Bu geniş yerlere sisterna denir. Sisternalar birbirine açılır (Gray, 1918). İçlerindeki BOS bir depo gibi de iş görür (Villanueva ve ark., 2023).

Kısacası bu üç addan yalnızca ikisi sağlıklı insanda gerçek bir boşluktur. Biri beyni ve omuriliği saran subaraknoid boşluktur. Öteki yalnızca omurga kanalında bulunan epidural boşluktur.

Zarlar beyni nasıl korur? Birkaç yoldan:

Sağlam bir kılıf. Sert zar kalın ve güçlüdür. Bütün beyni sarar (OpenStax 13.3).
Bölmeler. Sert zarın kıvrımları kafatasının içini bölmelere ayırır. Baş birden hızlandığında beynin fazla oynamasını azaltır (Ishikawa ve ark., 2026).
Sıvı bir yastık. Subaraknoid boşluktaki BOS, beyne ve omuriliğe sıvı bir yastık olur (OpenStax 13.3). Baş hareket ettiğinde ya da darbe aldığında beynin biçimini ve yerini korur (Saboori ve Sadegh, 2015).
Asma ipleri. Beyin, BOS dolu boşlukta trabeküllerle asılı durur (Mortazavi ve ark., 2018). Trabeküller, darbede beynin kafatasına göre kaymasını yumuşatır (Saboori ve Sadegh, 2015).
Kimyasal bir sınır. Örümcek ağı zarın dış katı, sert zarın kanından gelen maddelerin BOS’a geçişini sınırlar (Joost ve ark., 2026; Brøchner ve ark., 2015).

Zarlar beyni ve omuriliği kafatası ile omurgaya bağlar. Böylece onları yerinde de tutar (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Adlar ne anlatır? Beyin zarlarının Latince adlarının çoğunda mater, yani “ana” sözcüğü geçer (Ghannam ve Al Kharazi, 2023). Dura “sert” demektir. Dura mater ise “sert ana”dır (Ishikawa ve ark., 2026). Bir ders kitabı pia mater’i “narin ana” diye çevirir; zar beyni nazikçe örter (OpenStax 13.3). Zarların hepsine birden verilen Yunanca ad meninx’tir (Ishikawa ve ark., 2026).

Peki zara neden “ana” denir? Bu adlar Arapça çevirilerden gelir. Öyküsünü “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümünde anlatıyoruz.

Türk Dil Kurumu sözlüğünde bu üç zarın adı sert zar, örümceksi zar ve ince zardır (TDK, 2026). Bu derste ortadaki zara örümcek ağı zar, içtekine yumuşak zar diyoruz.

Omurilikte de aynı üç zar. Gray’e göre beyin ve omurilik aynı üç zarla sarılıdır (Gray, 1918). Omurilik zarları, kafatasının büyük deliğinde (foramen magnum) beyin zarlarıyla birleşir (Byrne ve Dafny, 2026).

Sert zar ile örümcek ağı zar, sağrı kemiğinin ikinci omuru (S2) hizasına kadar iner. Omurilik ise daha yukarıda, üst bel omurları hizasında biter. Bu yüzden ikinci bel omurunun altında geniş bir sıvı deposu kalır: bel sisternası (Byrne ve Dafny, 2026). Hekim BOS örneğini buradan alır. İğne sert zarı ve örümcek ağı zarı geçerek sıvıya ulaşır (OpenStax 13.3). Bu işleme bel delme (lomber ponksiyon) denir.

Dersin haritası: sonraki bölümler

Bölüm	Ne öğreneceksin?
Sert zar: yapısı	Sert zarın katları, lifleri, kalınlığı ve kemiğe nasıl yapıştığı
Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri	Beyin orağı, beyincik çadırı, beyincik orağı, hipofiz çadırı ve kafatası içindeki bölmeler
Sert zarın toplardamar sinüsleri	Beynin kanını toplayan kanallar ve beyinden onlara uzanan köprü toplardamarları
Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı	Sert zarı besleyen damarlar, sinirleri ve baş ağrısıyla bağı
Örümcek ağı zar	Katları, engel görevi, trabeküller ve araknoid granülasyonlar
Yumuşak zar ve damar çevresi boşluklar	Beyin yüzeyiyle sınırı, damarları saran boşluklar ve koroid pleksus
Zarlar arası boşluklar ve sisternalar	Boşlukların ayrıntısı, sisternalar ve bel sisternası
Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar	Zarlardaki lenf damarları, bağışıklık hücreleri ve süren tartışmalar
Zarların gelişimi ve keşif tarihi	Zarların anne karnında oluşumu ve adlarının öyküsü
Kanamalar ve fıtıklaşmalar	Zarlarla ilgili kanamalar ve beynin bölmeler arasında kayması
Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları	Menenjit, menenjiyom, düşük kafa içi basıncı ve araknoid kist
Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar	BT ve MR’da zarlar; ameliyatta sert zarın açılıp kapatılması

Bölüm adları, dersin içindekiler listesindeki adlardır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Resmî adlar. Uluslararası anatomi terimleri listesinin bugünkü baskısına TA2 denir. TA2’de beyin zarları (meninges) merkezî sinir sisteminin bir parçası sayılır. İki dala ayrılır: sert zar (dura) ve ince zarlar (leptomeninges) (FIPAT, 2019).

TA2 birincil adları kısa tutar. Sert zara dura, örümcek ağı zara arachnoidea, yumuşak zara pia der. Bildiğimiz dura mater, arachnoidea mater ve pia mater biçimleri eş anlamlı olarak listelenir (FIPAT, 2019). Kafa ve omurilik bölümleri de ayrı adlandırılır: dura cranialis ve dura spinalis gibi (FIPAT, 2019). Gray (1918) kafa içi sert zara dura mater encephali der. TA2 bu eski adı yalnızca ilişkili terim olarak tutar (FIPAT, 2019).

İki bölme. Sert zarın “kalın zar” anlamındaki adı pachymeninx’tir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu adı ilk kez Galenos kullandı (Ishikawa ve ark., 2026). Örümcek ağı zar ile yumuşak zar ise “ince” anlamında leptomeninx adını alır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu ayrım yalnızca kalınlıkla ilgili değildir. İki bölmenin damarları, bağ dokusu hücreleri ve bağışıklık hücreleri de farklıdır (Derk ve ark., 2021).

Boşluğun adı. TA2’nin resmî bir notuna göre subaraknoid boşluk içten yumuşak zarın dış katıyla sınırlanır. Bu yüzden en doğru ad “ince zarlar boşluğu” (spatium leptomeningeum) olurdu (FIPAT, 2019).

Zarların ve boşlukların resmî adları

Türkçe ad	TA2’deki Latince ad	TA2 kimliği	Eş anlamlı ya da ilişkili ad
Beyin zarları	meninges	5369	—
Sert zar	dura	5370	dura mater, pachymeninx
Kafa içi sert zar	dura cranialis	5371	dura mater cranialis; ilişkili: dura mater encephali
Sert zarın kemiğe bakan katı	pars periostea durae cranialis	5372	endocranium
Sert zarın beyne bakan katı	pars meningea durae cranialis	5373	—
Omurilik sert zarı	dura spinalis	5382	dura mater spinalis
İnce zarlar	leptomeninges	5385	—
Örümcek ağı zar	arachnoidea	5386	arachnoidea mater
Yumuşak zar	pia	5405	pia mater
Subaraknoid boşluk	spatium subarachnoidale	5387	spatium leptomeningeum
Subdural boşluk	spatium subdurale	5380	“Her zaman bulunmayan” (inconstant) diye işaretli
Kafa içi epidural boşluk	spatium epidurale craniale	5381	spatium extradurale; “her zaman bulunmayan” diye işaretli
Omurilik epidural boşluğu	spatium epidurale spinale	5383	spatium peridurale
Sert zar sinüsleri	sinus venosi durales	4846	sinus durae matris

Kaynak: FIPAT (2019). TA2, sert zarın en iç hücre katı olan sınır hücre katmanı için ayrı bir terim vermez. Kimlik numaraları TA2’nin çevrim içi listesindeki numaralardır.

Boşluklar: gerçek mi, yapay mı?

Aralık	Sağlıklı insanda	Ne vardır, ne olur?	Gray (1918) ne der?
Kafa içi epidural boşluk (kemik ile sert zar arası)	Yok. Sert zar kemiğe yapışıktır	Travma ya da hastalık sert zarı kemikten ayırınca açılır. Epidural kanama burada toplanır	Sert zarın dış yüzü pürüzlüdür ve kemiğin iç yüzüne sıkıca yapışır
Sert zarın iki katı arası	Katlar çoğu yerde kaynaşıktır	Ayrıldıkları yerlerde toplardamar sinüsleri uzanır	İki kat sıkıca birleşiktir; yalnızca bazı yerlerde ayrılır
Subdural boşluk (sert zar ile örümcek ağı zar arası)	Yok. Örümcek ağı zar sert zara yapışıktır	Sert zarın sınır hücre katmanı yarılınca bir yarık açılır. “Subdural” kanama çoğu zaman bu katmanın içindedir	Omurilikte “olası bir boşluk” vardır. Bu boşluk BOS yollarının parçasıdır ve seröz bir boşluğa benzer
Subaraknoid boşluk (örümcek ağı zar ile yumuşak zar arası)	Var	BOS, trabeküller, atardamarlar ve toplardamarlar. Kılcal damar yoktur	Süngerimsi bir doku ve birbirine açılan sıvı kanallarıyla doludur
Sisternalar	Var; subaraknoid boşluğun parçasıdır	Beynin tabanındaki geniş aralıklar. Yerlerine göre adlandırılır, ama keskin sınırları yoktur	Tabanda örümcek ağı zar, yumuşak zardan geniş aralıklarla ayrılır
Pia altı boşluk (yumuşak zar ile beyin dokusu arası)	Var; yumuşak zar ile beyin yüzeyindeki sınır katının (glia limitans) bazal zarı arasında	Kolajen demetleri, fibroblasta benzeyen hücreler ve damarlar	—
Damar çevresi boşluk	Var	Beyne giren ve çıkan damarları saran sıvı dolu aralık. Subaraknoid boşlukla bağlantısı tartışmalıdır	Yumuşak zar bu boşluğa bir astar olarak girer; bir süre sonra bu hücreler seçilemez
Omurilik epidural boşluğu	Var	Yağ ve toplardamar ağı. Sinir kökleri bu boşluğu geçer	Gevşek bağ dokusu ve toplardamar ağı içerir

Kaynaklar: FIPAT (2019), resmî TA2 notu 770; Khairat ve ark. (2025); Mahendru ve Chong (2009); Haines (1991); Ishikawa ve ark. (2026); Joost ve ark. (2026); Byrne ve Dafny (2026); Gray (1918). Bazı ders kitapları hâlâ eski anlatımı verir: kafatası ile sert zar arası epidural boşluk, sert zar ile örümcek ağı zar arası subdural boşluktur (Dafny, 2020). Haines’e göre subdural boşluk “olası” bir boşluk bile değildir. Çünkü bu bölgede yarık ancak doku hasarıyla açılır (Haines, 1991).

Sayılarla katmanlar: kalından inceye

0,33–0,56mm
Sert zarın ortalama kalınlığı (Ishikawa ve ark., 2026).
< 10µm
Sert zarın en iç katı, sınır hücre katmanı. 3–8 sıra yassı hücreden oluşur (Ishikawa ve ark., 2026).
1–3hücre katı
Örümcek ağı zarın dıştaki engel katmanı. Hücreleri sıkı bağlantılarla kenetlidir (Brøchner ve ark., 2015).
20–40µm
Yetişkin beyin kabuğunda glia limitans: beyin dokusunun yumuşak zara bakan sınır katı (Brøchner ve ark., 2015).

Bir mikrometre (µm) milimetrenin binde biridir. Sert zarın kalınlığı ölçüm yerine ve yöntemine göre değişir; ayrıntısı “Sert zar: yapısı” bölümünde.

Ağırlığı kim taşır? Beyincik çadırı, üstünde duran büyük beynin yükünü yanlara, kafatası duvarına aktarır (Rai ve ark., 2018). Beyin orağı ve çadır gergin yapılardır. Beynin hareketini sınırlar ve orta hat boyunca biçim değişikliğini azaltır (Rai ve ark., 2018). Yükün sayılarla hesabı “Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri” bölümünde.

Trabeküller. Trabeküller, örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasında gerilen ve kolajenle güçlenmiş sütunlardır (Mortazavi ve ark., 2018). Yedi kadavra beyninde, trabeküllerin boşluktaki hacim payı beyin başına ortalama %22,0 ile %29,2 arasında bulundu. Bu pay beynin üst yüzüne yakın yerlerde %12 daha fazlaydı (Benko ve ark., 2020).

Damarlar nerede? Beyin yüzeyindeki damarlar yumuşak zarın üstünde, subaraknoid boşlukta uzanır (Dafny, 2020). Bu boşlukta çeşitli kalınlıkta atardamar ve toplardamar vardır, ama kılcal damar yoktur (Joost ve ark., 2026).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Zar anatomisi klinikte nerede karşına çıkar?

Kanamalar. Kafa içi kanamaların adı, kanın toplandığı katmandan gelir. Epidural kanama, sert zarın dış yaprağı ile kafatasının iç yüzü arasındaki normalde kapalı aralıkta birikir (Khairat ve ark., 2025). Subdural kanama sert zar ile örümcek ağı zar arasındaki düzlemde toplanır (Pierre ve ark., 2026). Haines’e göre bu kanama çoğu zaman sert zarın sınır hücre katmanının içindedir (Haines, 1991). Subaraknoid kanama ise örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasındaki boşluktadır (Ziu ve ark., 2023). Ayrıntılar “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.
Menenjit. Beyni ve omuriliği saran zarların iltihabıdır (OpenStax 13.3). Bakteriler subaraknoid boşluğa ulaşınca ince zarların yüzeyinde hızla çoğalır ve yayılır (Joost ve ark., 2026).
Menenjiyom. Beyin ya da omurilik zarlarından gelişen bir tümördür. Çoğu iyi huyludur (Alruwaili ve Hall, 2026). Menenjit ve menenjiyom “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.
Bel delme. Kafa ve omurilik zarları ile subaraknoid boşlukları büyük delikte süreklidir. Bu yüzden beyin çevresindeki kanama ya da iltihap, belden alınan BOS’ta görülebilir (Byrne ve Dafny, 2026).

Gray 1918 ve bugünkü görüş

Konu	Gray (1918)	Bugünkü görüş
Sert zarın katları	İki kat: kemiğe bakan endosteal kat ve beyne bakan meningeal kat	Üç kat: endosteal kat, meningeal kat ve en içte sınır hücre katmanı. Bu katmanı ilk kez 1975’te Nabeshima ve arkadaşları tanımladı (Ishikawa ve ark., 2026)
Sert zarın iç yüzü	Seröz zarlardaki gibi yassı mezotelle döşelidir; başka bir yerde “endotel” der	Bu yüz mezotel değildir. Sıkı bağlantısız, fibroblasta benzeyen sınır hücrelerinden oluşur (Ishikawa ve ark., 2026)
Subdural boşluk	Omurilikte olası bir boşluk; BOS yollarının parçası	Sağlıklı insanda yoktur; yarık ancak hastalıkta açılır (Joost ve ark., 2026; FIPAT, 2019)
Örümcek ağı zarın damarları	Az sayıda ama büyükçe damar; Bochdalek’e göre zengin bir sinir ağı	Damarsız bir zardır (Joost ve ark., 2026). Bochdalek’in zengin sinir ağı, bu derste okunan güncel kaynaklarda doğrulanmadı. Bir derleme ise zarda ve trabeküllerde sinir uçları bulunduğunu yazar (Zedde ve Pascarella, 2025a)
Örümcek ağı zarın dış yüzü	Alçak kübik mezotelle örtülüdür	Değişime uğramış fibroblastlardan oluşan, sıkı bağlantılı bir engel katmanıdır (Joost ve ark., 2026)
Sert zarın dört kıvrımı	Dördü de meningeal katın ikiye katlanmasıdır	Beyin orağı, beyincik çadırı ve beyincik orağı çift katlıdır. Ishikawa ve arkadaşlarına göre hipofiz çadırı tek katlı bir yapraktır (Ishikawa ve ark., 2026). Başka bir derleme onu iki katlı anlatır (Shah ve Mohamed Elsanafiry, 2018)
Araknoid villuslar	BOS villuslardan sert zar sinüslerine geçer	BOS’un bu yapılardan nasıl geçtiğini açıklayan, genel kabul görmüş bir model yoktur (Joost ve ark., 2026)
Luschka delikleri	Gerçek açıklık mı, geçirgen bir zar alanı mı, belirsizdir	Dördüncü karıncığı subaraknoid boşluğa bağlayan açıklıklardır (Zedde ve Pascarella, 2025a)

Gray (1918) bu dersin en eski kaynağıdır. Onun bilgileri her zaman güncel kaynaklarla karşılaştırılarak kullanılır. BOS’un emilimi “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde ayrıntılı anlatılacak.

Klinik vaka

Vaka: Beyin için belden sıvı

22 yaşında bir üniversite öğrencisi ateş, şiddetli baş ağrısı ve ense sertliğiyle acil servise geliyor. Hekim menenjitten şüpheleniyor ve BOS incelemesi istiyor. Hasta yan yatırılıyor; iğne belin alt bölümünden giriliyor. Bir stajyer şaşırıyor: “İltihap beynin çevresinde. Neden belden sıvı alıyoruz?”

Belden alınan sıvı beynin çevresini neden yansıtır? İğne hangi katmanları geçer?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Dıştan içe: sert zar (pachymeninx) → örümcek ağı zar → yumuşak zar. Son ikisi ince zarlardır (leptomeninges).
TA2’nin birincil adları dura, arachnoidea, pia’dır. “Mater”li biçimler eş anlamlıdır.
TA2, subdural boşluğu ve kafa içi epidural boşluğu “her zaman bulunmayan” diye işaretler. Omurilik epidural boşluğu gerçektir: yağ ve toplardamar ağı.
Subaraknoid boşlukta BOS, trabeküller, atardamarlar ve toplardamarlar vardır; kılcal damar yoktur.
Örümcek ağı zar olukların üstünden köprü kurar (boylamsal yarık hariç). Yumuşak zar her oluğa iner.
Sert zarda kan-beyin engeli yoktur; damardan verilen kontrastla normalde boyanır.
Sert zar ve örümcek ağı zar S2’ye kadar iner; omurilik üst bel omurlarında biter → bel sisternası.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Sınır nerede? Zarları iki bölme olarak düşünmek, katmanları tek tek saymaktan daha çok şey anlatır. Bir yanda damarlı sert zar, öbür yanda BOS dolu ince zarlar vardır. Aralarındaki sınırı örümcek ağı zarın engel hücre katmanı çizer. Bu katman, sert zarın pencereli damarları ile merkezî sinir sistemi arasında bir sınır kurar (Derk ve ark., 2021).

Sert zar damarları pencerelidir (fenestralı) ve sıkı bağlantı taşımaz. Bu özellik, bağışıklık gözetimi ve BOS boşaltımı görevleriyle uyumludur (Joost ve ark., 2026). Yumuşak zar damarları ise sıkı bağlantılıdır (Derk ve ark., 2021). Ama bu damarların çevresinde astrosit ayakları yoktur (Derk ve ark., 2021). Bu yüzden onları kan-beyin engelinin aynısı saymak yanlıştır. Çünkü subaraknoid boşlukta engeli tamamlayan sinir-damar birimi bulunmaz (Brøchner ve ark., 2015).

Brøchner ve arkadaşları örümcek ağı zarın engelini, kan ile BOS arasındaki üçüncü önemli engel sayar. Öteki ikisi kan-beyin engeli ve koroid pleksus engelidir (Brøchner ve ark., 2015). Bu engeli gösteren boya ve işaretleyici deneyleri “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatılıyor. Aşağıdaki tablo iki bölmeyi yan yana koyar.

Joost ve arkadaşlarına göre zarlar edilgen bir örtü değildir. İltihabı, madde temizliğini ve hastalığın seyrini etkileyen etkin bir sinir-bağışıklık organıdır (Joost ve ark., 2026).

Sert zar bölmesi ve ince zar bölmesi

Özellik	Sert zar (kalın zar)	İnce zarlar (örümcek ağı zar ve yumuşak zar)
Kan damarları	Pencereli; sıkı bağlantı yok (Joost ve ark., 2026)	Sıkı bağlantılı; çevrelerinde astrosit ayağı yok (Derk ve ark., 2021)
44 kD işaretleyici (damardan)	Damarlardan geçer (Derk ve ark., 2021)	Yumuşak zar damarlarından geçmez (Derk ve ark., 2021)
Kana verilen boya	Sert zarı boyar	Örümcek ağı zarı boyamaz (Brøchner ve ark., 2015)
Kılcal damarlar	Sınır katmanının birkaç mikrometre üstünde yoğun bir kılcal yatak (Joost ve ark., 2026)	Subaraknoid boşlukta kılcal damar yok (Joost ve ark., 2026)
Lenf damarları	Var; başlıca üst sagital ve enine sinüsler boyunca (Joost ve ark., 2026)	Farede beyin dokusunda ve yumuşak zarda görülmedi (Aspelund ve ark., 2015)
Bağışıklık hücreleri	Makrofaj, mast hücresi, B ve T hücreleri, nötrofil ve merkezî sinir sisteminin en büyük dendritik hücre topluluğu (Derk ve ark., 2021)	Başlıca makrofajlar ve göç etmeyen dendritik hücreler (Derk ve ark., 2021)
Sınırdaki makrofajlar	Kandan gelen monositlerle sürekli yenilenir (Derk ve ark., 2021)	Uzun ömürlüdür (Derk ve ark., 2021)
Bağ dokusu hücreleri	Sert zar fibroblastları; en içte sınır hücreleri	Farede beş ayrı fibroblast benzeri hücre tipi. Bunlar yumuşak zar, iç araknoid, dış araknoid engeli ve sert zar sınır katmanıyla eşleştirildi (Pietilä ve ark., 2023)

Bulguların bir kısmı fareden gelir. Türler arasında zarların engel özellikleri, damarları ve bağışıklık hücreleri farklıdır; fare bulguları insana dikkatle aktarılmalıdır (Joost ve ark., 2026). Lenf damarları ve bağışıklık hücreleri “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde.

Bilimin bugün tartıştıkları

Zarlar neden hâlâ tartışılıyor?

Zarlar ince ve narindir. Onları incelemek için doku sabitlenir, kesilir ve boyanır. Her adım yapay bir görüntü yaratabilir:

Ölüm sonrası ayrılma. Ölümden sonra örümcek ağı zar ile sert zar arasındaki bağ bozulur ve katlar ayrılır. Tarihte “subdural boşluk” sanılan yarık bu yapay ayrılmadır (Joost ve ark., 2026).
Eski kesitler. Weed’in 1914’teki kedi kesitlerinde örümcek ağı zar ile sert zar arasında geniş bir “subdural boşluk” görülür. Proulx’a göre bu boşluk doku hazırlığının yarattığı bir yapaydır (Proulx, 2021).
Formalin. Formalinle sabitlenmiş kafalarda örümcek ağı zar perdeleri kısmen erir. Bazı çalışmalardaki “fazladan yaprak” tanımları buradan gelebilir (Volovici ve ark., 2020).
Yoğun çözeltiler. Yoğun (hiperozmotik) sabitleyiciler dokuyu kurutup büzüştürür; narin zarlar yerinden oynayabilir (Plá ve ark., 2023). Kemikten kireci çözmek için %10’luk bir EDTA çözeltisi kullanılır. Bu çözeltideki çözünmüş tanecik yoğunluğu (ozmolarite) 806 mOsm ölçüldü. Bu, yaklaşık 300 mOsm olan normal değerin neredeyse üç katıdır (Neuhuber, 2024).
Çöken boşluklar. Canlı farede atardamar çevresindeki boşluğun kesit alanı, atardamarınkinin yaklaşık 1,4 katıdır. Sabitlemeden sonra bu oran 0,14’e düşer (Mestre ve ark., 2018).

Bu örnekler, aynı yapının farklı yöntemlerle neden farklı tanımlandığını açıklar. Dördüncü bir zar olup olmadığı tartışmasında da bu sorun önemli bir yer tutar. Neuhuber’e göre önerilen zar, yoğun çözeltilerle yerinden ayrılmış iç araknoid katı olabilir (Neuhuber, 2024). Zarı önerenler ise çalışmalarının canlı farede sıvı taşınmasını incelemeye dayandığını vurgular (Plá ve ark., 2024). Ayrıntısı “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde.

Klinik vaka

Vaka: Otopside açılan aralık

Bir patoloji asistanı otopside beyni çıkarıyor. Ölüm ile otopsi arasında uzun bir süre geçmiş. Kafatası açılınca sert zar ile örümcek ağı zar kolayca ayrılıyor ve aralarında belirgin bir aralık görülüyor. Kanama yok. Asistan raporuna “subdural boşluk normal görünümde” yazmak istiyor.

Bu aralık sağlıklı insanda var olan bir boşluk mudur? Rapora ne yazmak daha doğru olur?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

2.Sert zar: yapısı

İlk derste beyni saran üç zarı kısaca tanıdık. Bu bölümde en dıştakine, sert zara (dura mater) yakından bakıyoruz.

Sert zar kalın ve yoğun bir zardır. Esnemez (Gray, 1918). Bütün beyni ve omuriliği saran güçlü, lifli bir kılıftır. Kafatasının iç yüzüne ve omurga kanalının duvarına tutunur (OpenStax 13.3). Kafatasına ve omurga kanalına giren büyük damarları da sarar (OpenStax 13.3).

Kafatasının içinde sert zarın iki işi vardır. Birincisi, kemiklerin iç yüzünü döşer. Yani kafatası kemiklerinin iç kemik zarıdır. İkincisi, beyni koruyan bir örtüdür (Gray, 1918).

Kafatasındaki ve omurilikteki sert zar bazı yönlerden farklıdır. Ama ikisi tek ve kesintisiz bir zardır. Kafatası tabanındaki büyük delikte (foramen magnum) birbirine devam eder (Gray, 1918). Aradaki farkı bölümün sonunda göreceğiz.

Sert zar uzun süre damarsız ve pek iş görmeyen bir doku sayıldı (Kiss-Bodolay ve ark., 2023). Bugünkü bilgi bunun tersini söylüyor. Sert zar özelleşmiş, canlı bir dokudur. İçinde karmaşık bir lif ağı, yoğun ve çeşitli damarlar, lenf damarları ve geniş bir sinir ağı vardır (Joost ve ark., 2026). Lenf damarlarının insanda var olduğu doğrudan gözlemlerle gösterildi (Ishikawa ve ark., 2026). Ama insanda nasıl ve ne kadar çalıştıkları henüz az biliniyor (Ishikawa ve ark., 2026). Sert zar beynin gelişimine, damarların işleyişine ve hastalıklara da katılır (Ishikawa ve ark., 2026).

Sert zarın yapı taşları basittir. Bir yanda bağ dokusunun hücreleri vardır. Bunlara fibroblast denir. Öte yanda bu hücrelerin çevresini dolduran sağlam bir ara madde vardır. Bu ara madde kolajen adlı protein liflerinden çok zengindir (Joost ve ark., 2026). Sert zarın gücü bu liflerden gelir.

Sert zar ilk bakışta tek bir yaprak gibi görünür. Mikroskopla bakınca kat kat olduğu anlaşılır.

Klasik kitaplar kafatasındaki sert zarı iki kat sayar (Gray, 1918):

Endosteal kat dıştadır ve kemiğe bakar. Kafatası kemiklerinin iç kemik zarıdır. Kemikleri besleyen damarlar bu katta uzanır (Gray, 1918). Ona periostal kat da denir.
Meningeal kat içtedir ve beyne bakar. Beyni saran asıl örtü budur (Ishikawa ve ark., 2026). Gray ona “destek katı” der (Gray, 1918).

Bu iki kat çoğu yerde sıkıca kaynaşmıştır (Gray, 1918). Yalnızca iki tür yerde birbirinden ayrılır (Ishikawa ve ark., 2026). Birincisi, beynin kanını toplayan toplardamar kanallarıdır. Bunlara toplardamar sinüsü ya da sert zar sinüsü (sinus durae matris) denir. Sinüsler iki katın arasında uzanır (Gray, 1918). İkincisi, sert zarın içeri doğru kıvrıldığı yerlerdir. Bu kıvrımları meningeal kat yapar (Joost ve ark., 2026).

Bugünkü anlatım bir kat daha sayar. Meningeal katın altında çok ince bir hücre katı vardır. Adı sert zar sınır hücre katmanıdır (dural border cell layer). Böylece sert zarın dıştan içe üç katı olur: endosteal kat, meningeal kat ve sınır hücre katmanı (Ishikawa ve ark., 2026).

Bu katları dersin başındaki “Kemikten kabuğa” çiziminde, “Sert zarın katları” düğmesiyle görebilirsin.

Öteki iki zar ince ve narindir (Joost ve ark., 2026). Sert zar onlardan kalındır, ama yine de incedir. Bir derlemeye göre ortalama kalınlığı 0,33 ile 0,56 mm arasındadır (Ishikawa ve ark., 2026). Yani yaklaşık yarım milimetre kalınlığındadır. Kalınlık her yerde aynı değildir. Türkiye’de 30 otopside yapılan bir çalışmada yan kafa ve art kafa bölgesindeki sert zar, şakaktakinden daha kalın çıktı (Çavdar ve ark., 2022).

Sert zar çekilince çok az uzar. Şakak bölgesinden alınan parçalar kopmadan önce boylarının ancak yüzde 11 kadarı uzayabildi (Zwirner ve ark., 2019). Bu, sert zarın neden “esnemeyen” bir zar diye anlatıldığını gösterir.

Sert zar kafatasına her yerde aynı sıkılıkta yapışmaz. En sıkı yapıştığı iki yer vardır: kafatası kemiklerinin birleştiği çizgilerin, yani dikişlerin karşısı ve kafatasının tabanı (Gray, 1918). Dikiş yerlerinde endosteal katın kolajen demetleri kemiğin dikiş dokusuna doğrudan devam eder (Ishikawa ve ark., 2026).

Bu yapışma yaşla değişir. Yaş ilerledikçe endosteal kat kalınlaşır, sertleşir ve kafatasına daha sıkı tutunur (Ishikawa ve ark., 2026).

Sağlıklı insanda sert zar kafatasına yapışıktır. Bu yüzden kafatasının içinde kemik ile sert zar arasında doğal bir boşluk yoktur (FIPAT, 2019). Böyle bir aralık ancak bir darbe ya da hastalık sert zarı kemikten ayırınca açılır (FIPAT, 2019).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Endosteal kat. Kafatasının iç yüzünü döşeyen kemik zarıdır ve çoğunlukla fibroblastlardan oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). Kolajen demetleri kafatasının iç yüzüne, özellikle dikiş yerlerinde, sıkıca tutunur. Endosteal kat kafatasının dışına da uzanır. Kafatasını delip geçen küçük toplardamarların deliklerinden (emissary delikler) ve büyük delikten geçerek kafatasının dış yüzündeki kemik zarına devam eder (Ishikawa ve ark., 2026). Gray de sert zarın kafa tabanındaki deliklerden dışarı çıktığını yazar. Orada kafatasının dış kemik zarına (pericranium) karışır (Gray, 1918). Gray’e göre sert zarın dış yüzü pürüzlü ve liflidir, iç yüzü ise düzdür (Gray, 1918).

Meningeal kat. Merkezî sinir sistemini saran asıl örtüdür. Mikroskopta endosteal kata benzer, ama birim alanda daha çok fibroblast taşır (Ishikawa ve ark., 2026). Kolajeni daha azdır. Lifleri kalın demetler yerine yaprak gibi lif tabakaları hâlindedir. Bu yüzden endosteal kattan daha esnektir (Ishikawa ve ark., 2026). Sert zarın kıvrımlarını bu kat yapar. Meningeal kat yer yer içeri doğru katlanır. Beyin orağı ve beyincik çadırı gibi kıvrımlar böyle oluşur ve beyni mekanik olarak destekler (Joost ve ark., 2026). Kıvrımları bir sonraki bölümde inceleyeceğiz.

Gray’in tarifi. Gray sert zarı beyaz lifli doku ile elastik liflerin oluşturduğu yassı lif tabakaları olarak anlatır. Bu lif tabakalarını aralarındaki boşluklar ve damarlar iki kata ayırır. Ama bu ayrılma tam değildir (Gray, 1918). UTHealth ders kitabı da sert zarı yoğun, kolajenden zengin bir bağ dokusu kılıfı olarak tanımlar (Dafny, 2020).

Sert zarın üç katı

Kat	Yeri	Yapısı	Önemi
Endosteal (periostal) kat	En dışta, kemiğe yapışık	Çoğunlukla fibroblast. Aralarında kolajen, ince lif ve elastik lif örgüsü	Kafatasının iç kemik zarıdır. Kemiği besleyen damarlar buradadır. Dikişlerde kemiğe kaynaşır. Yaşla kalınlaşır ve sertleşir.
Meningeal kat (dura propria)	Ortada	Ishikawa’ya göre yaklaşık 78–82 lif tabakası. Birim alanda daha çok fibroblast	Beyni saran asıl örtüdür. Kıvrımları yapar. Endosteal kattan daha esnektir.
Sınır hücre katmanı	En içte, örümcek ağı zara dayanır	10 µm’den ince. 3–8 sıra yassı hücre. Kolajen çok az, sıkı bağlantı yok	Mekanik olarak zayıftır. Darbe ya da ameliyat bu katı yarabilir; “subdural” denen yarık böyle açılır.

µm (mikrometre), milimetrenin binde biridir. TA2 kafatasındaki sert zarda iki kısım adlandırır: periostal kısım (*pars periostea durae cranialis*; eş anlamlısı *endocranium*) ve meningeal kısım (*pars meningea durae cranialis*). Sınır hücre katmanı için TA2’de terim yoktur. Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Ishikawa ve ark. (2026); Joost ve ark. (2026).

Sınır hücre katmanı. Sert zarın en iç katıdır. Örümcek ağı zarla buluşan yüzü oluşturur (Ishikawa ve ark., 2026). Hücreleri sert zarın öteki fibroblastlarından daha dallıdır. Birbirlerine sıkı bağlantılarla (tight junction) kenetlenmezler (Joost ve ark., 2026). Hücrelerin arasında görece geniş, açık yarıklar vardır. Bu yarıklarda kolajen lifi bulunmaz. Onların yerine ince taneli bir ara madde vardır (Joost ve ark., 2026).

Bu yapı onu zayıf kılar. Sert zar da örümcek ağı zar da mekanik olarak sağlamdır. Ama aradaki bu sınır, olağan dışı bir zorlamada kolayca ayrılır (Joost ve ark., 2026). Küçük bir darbenin ya da ameliyatın kesme kuvveti bu katı yarabilir. Klinikte “subdural boşluk” denen şey, sert zarın içinde böyle açılan bir yarıktır. Normal yaşamda böyle bir boşluk yoktur (Ishikawa ve ark., 2026). “Subdural” boşluğun tarihini ve bugünkü tanımını “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümünde göreceğiz.

Sert zarın kalınlığı için tek bir sayı vermek zordur. Sayı ölçülen bölgeye, kişinin yaşına ve ölçüm yöntemine göre değişir. Aşağıdaki tablo farklı çalışmaları bir araya getiriyor. Bunların ikisi Türkiye’den.

Sert zar ne kadar kalın?

Çalışma	Kimlerde	Bölge	Kalınlık
Ishikawa ve ark. (2026)	Derleme	Genel ortalama	0,33–0,56 mm
Zwirner ve ark. (2019), Almanya (Leipzig)	75 kadavra, 2–94 yaş	Şakak	0,68 ± 0,20 mm (0,40–1,40)
Çavdar ve ark. (2022), İstanbul	30 otopsi	Dört bölge	Şakak 0,35 ± 0,11; alın 0,38 ± 0,12; yan kafa 0,44 ± 0,13; art kafa 0,46 ± 0,18 mm
Kizmazoglu ve ark. (2019), İzmir	10 otopsi, 31–54 yaş	Sağ alın	0,65 ± 0,07 mm
Fam ve ark. (2018)	20 kadavra	Kafa tabanı (şakak kemiğinin kayalık kısmının tepesi)	Ortalama 0,36 mm (0,27–0,46)
Kinaci ve ark. (2020)	İnsan ve 10 hayvan türü	Türler arası karşılaştırma	İnsan 564 µm; at 313, sığır 311, domuz 304 µm

± işaretinden sonraki sayı standart sapmadır: ölçümlerin ortalama çevresinde ne kadar dağıldığını gösterir. Parantez içindeki sayılar en küçük ve en büyük ölçümlerdir. Ölçümler farklı bölgelerden ve farklı yöntemlerle alındı. Kaynaklar tablodaki çalışmalardır.

Lifler nasıl dizilir? Kafatasındaki sert zarda kolajen lifleri paralel demetler hâlinde dizilmez. İç içe geçen, çok yönlü ve eş merkezli bir örgü kurar. Bu düzen dokuyu biçim bozulmasına karşı dayanıklı kılar (Chirica ve ark., 2026).

Kaç lif tabakası var? Kaynaklar farklı sayılar verir. Ishikawa ve arkadaşlarının derlemesine göre meningeal kat yaklaşık 78–82 ince lif tabakasından (lamel) oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). Zu ve arkadaşları ise dokuz kadavranın sert zarını boyayarak inceledi. Bütün kafatası sert zarında dört-beş iç içe lif tabakası saydılar. Omurilik sert zarında ise çoğunlukla uzunlamasına uzanan üç lif tabakası gördüler (Zu ve ark., 2026). Yani ilk sayı yalnızca meningeal kata, ikincisi bütün kafatası sert zarına aittir.

Kafatası sert zarında tip I kolajen baskındır. Elastik lif azdır ve en azı kafa tabanındadır (Zu ve ark., 2026).

Şakaktaki sert zar ne kadar sağlam?

70 ± 44MPa
Esneklik katsayısı: dokunun gerilmeye karşı ne kadar katı olduğu. Kişiden kişiye çok değişir.
7 ± 4MPa
Çekme dayanımı: dokunun kopmadan taşıyabildiği en büyük çekme gerilimi.
%11 ± 3
En büyük uzama: kopmadan önce boyunun ne kadar uzayabildiği.
%73 ± 8
Taze sert zarın ağırlıkça su oranı.

MPa (megapaskal), bir yüzeye düşen kuvvetin, yani gerilimin birimidir. Mekanik değerler 73 kadavradan alınan 117 şakak örneğinde ölçüldü. Su oranı ise 30 kadavradan alınan taze örneklerde ölçüldü (Zwirner ve ark., 2019).

Yön önemli olabilir. Bazı çalışmalarda sert zar her yöne aynı direnci göstermedi. Buna yöne bağımlılık (anizotropi) denir. Çin’de 29 erişkinden alınan 275 örnekte, ön-arka (sagital) yönde çekilen sert zar, enine (koronal) yönde çekilenden daha katı çıktı (Wang ve ark., 2025). Türkiye’de 30 otopsilik bir çalışmada da sonuç benzerdi. Alın, şakak ve art kafa sert zarında ön-arka yöndeki en büyük çekme kuvveti, enine yöndekinden büyüktü (Çavdar ve ark., 2022).

Ama konu tartışmalıdır. Zwirner ve arkadaşlarının aktardığına göre sert zar genellikle her yöne aynı davranan bir doku sayılır. Kendileri ise şakak sert zarının kemiğe bakan yüzünde lifleri belli yönlere dizilmiş buldu (Zwirner ve ark., 2019). Bir haritalama çalışması ise önceki ölçümlerde görülen bu “her yöne aynı” davranışın lif yönleriyle açıklanabileceğini öne sürer (Niestrawska ve ark., 2023).

Yaş da önemlidir. Sert zarın mekanik özellikleri yaşla azalır. Sağ ve sol taraf ya da cinsiyet ise anlamlı bir fark yaratmaz (Zwirner ve ark., 2019). Mikroskopta da yaşın izi görülür. Gençlerde kolajen demetleri yoğun, düzenli ve dalgalıdır. Elastik lifler bu demetlere paralel ve bütündür (Wang ve ark., 2025). Yaşlılarda kolajen solgunlaşır. Lifli düzenini ve dalgalılığını yitirip şekilsizleşir. Elastik lifler azalır ve parçalanır (Wang ve ark., 2025).

Damarlar. Sert zar damarca çok zengindir. Dinlenme hâlinde sert zar dokusu, aynı miktardaki beyin dokusunun aldığı kanın en az %80’i kadar kan alır. Birim dokuya düşen bu kan akımına doku perfüzyonu denir. Değer, kana verilen çok küçük kürelerle yapılan ölçümlerden gelir (Ishikawa ve ark., 2026). Büyük atardamar ve toplardamarlar daha çok kemiğe bakan endosteal taraftadır. Meningeal tarafta ise sık bir kılcal damar ağı ve küçük toplardamarlardan bir ağ vardır (Ishikawa ve ark., 2026). Sert zarı besleyen atardamarları “Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı” bölümünde göreceğiz.

Kan-zar engeli yok. Beynin yüzeyindeki damarlar, örümcek ağı zarın altındaki boşluktan (subaraknoid boşluk) geçer. Bu damarların hücreleri sıkı bağlantılarla kenetlidir. Sert zarın damarları öyle değildir (Joost ve ark., 2026). Duvarlarında küçük pencereler vardır. Bunlara pencereli (fenestralı) damar denir. Hücreleri birbirine sıkı bağlantılarla kenetlenmez (Joost ve ark., 2026). Bu yüzden sert zarda kan ile zar dokusu arasında bir engel yoktur (Absinta ve ark., 2017). Kanda dolaşan sıvılar ve küçük maddeler sert zarın dokusuna sızabilir (Absinta ve ark., 2017). Bu özellik sert zarın bağışıklık gözetimindeki ve beyin-omurilik sıvısının (BOS) boşaltılmasındaki rolüyle uyumludur (Joost ve ark., 2026). Bu rolleri “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde göreceğiz.

Peki kandan sızan maddeler beynin çevresindeki sıvıya neden geçmez? Onları sert zar değil, örümcek ağı zarın engel katmanı durdurur (Brøchner ve ark., 2015). Bu engeli ve onu gösteren boya deneyini “Örümcek ağı zar” bölümünde inceleyeceğiz.

Ayrıntı

Türkiye’den: sert zarın ölçüldüğü çalışmalar

Koç Üniversitesi’nden (İstanbul) Çavdar ve arkadaşları 30 otopside sert zarı dört bölgeden ölçtü. Yan kafa ve art kafa sert zarı şakaktakinden anlamlı olarak kalındı. Art kafa sert zarı alındakinden de belirgin biçimde kalındı. Erkeklerde alın ve şakak sert zarı kadınlarınkinden kalındı (Çavdar ve ark., 2022).
Aynı çalışma, ameliyatta sert zarın yerine konan malzemeleri de ölçtü: kas zarından alınan yamalar (fasya lata ve şakak fasyası), kafa derisinin altındaki sıkı zar (galea) ve yapay sert zar. Bunların kalınlığı ve mekanik özellikleri insan sert zarına benzemedi (Çavdar ve ark., 2022).
Dokuz Eylül Üniversitesi’nden (İzmir) Kizmazoglu ve arkadaşları 10 otopsinin sağ alın bölgesinden sert zar aldı. Kişiler 31–54 yaşındaydı. Ortalama kalınlık 0,65 ± 0,07 mm, çekme dayanımı 7,01 ± 0,77 MPa idi. Esneklik katsayısı (Young katsayısı) 60,18 ± 10,77 MPa ölçüldü (Kizmazoglu ve ark., 2019).
Sert zarın yerine konan malzemelerin ayrıntısı “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.

Kafatasında ve omurgada sert zar. Sert zar büyük delikten aşağı iner ve omuriliği bir kese gibi sarar. Ama yolda bir katını bırakır. Kemiğe yapışan endosteal kat büyük delikte biter. Omurga kanalını onun yerine omurların kendi kemik zarı döşer (Gray, 1918). Yani omurilikteki sert zar, kafatasındaki sert zarın yalnızca iç (meningeal) katına karşılık gelir (Gray, 1918).

Bunun önemli bir sonucu var. Kafatasında sert zar kemiğe yapışıktır ve arada doğal bir boşluk yoktur (FIPAT, 2019). Omurgada ise sert zar ile kemik arasında gerçek bir aralık vardır. Bu aralığa epidural boşluk denir. İçinde gevşek bağ dokusu ve bir toplardamar ağı bulunur (Gray, 1918). Yağ da içerir (Byrne ve Dafny, 2026).

Üç boyutlu sahne

Kafatasından omurgaya: sert zarın değiştiği yer

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kafatası ve beyin orta hattan ikiye ayrıldı. Sol yarıya içeriden bakıyoruz: yüz sağda, ense solda. Yüzün kemikleri gizlendi; boynun ilk iki omuru (atlas ve aksis) görünür. Modelde sert zar yalnızca beyincik çadırı olarak vardır; açık krem renkli yaprak odur. Kafatasının iç yüzündeki sert zar burada görünmez, ama kemiğin hemen içinde, kemiğe yapışık durur. Büyük delikte kafatasındaki sert zar omurga kanalına iner. Kemiğe yapışan dış katı orada biter. Modelde omurilik yoktur; omurilik soğanının altındaki kanal boş görünür. Renkler gerçeğe yakın.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
Atlas (1. boyun omuru): Kafatasını taşıyan ilk boyun omuru; adını gökyüzünü omuzlarında taşıyan mitolojik Atlas’tan alır. Art kafa kemiğinin kondilleriyle eklem yapar; gövdesi ve dikensi çıkıntısı yoktur.
Aksis (2. boyun omuru): İkinci boyun omuru. Yukarı uzanan dişi (dens) atlasın ön kemerine eklemlenir; baş sağa sola dönerken eksen görevi görür.

Sahnede işaretli noktalar:

Büyük delik (Foramen magnum), Art kafa kemiği

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kafatasında ve omurgada sert zar

Özellik	Kafatasında	Omurgada
Katlar	Endosteal kat + meningeal kat + sınır hücre katmanı	Yalnızca meningeal kat + sınır hücre katmanı
Kemikle ilişkisi	Kemiğe yapışık; en sıkı dikişlerde ve kafa tabanında	Kemikten ayrı; omurga kanalını omurların kendi kemik zarı döşer
Epidural boşluk	Doğal değil; TA2 “her zaman bulunmayan” diye işaretler	Gerçek; gevşek bağ dokusu, yağ ve toplardamar ağı içerir
Toplardamarlar	Sinüsler sert zarın iki katı arasında	Toplardamar ağı sert zar ile omurların kemik zarı arasında
Lif düzeni (Zu ve ark., 2026)	Dört-beş iç içe lif tabakası; tip I kolajen baskın; elastik lif az	Çoğunlukla uzunlamasına üç lif tabakası; tip III/tip I kolajen oranı daha yüksek
Damar ve sinir	Damarca çok zengin	Damarca fakir; içine az sayıda sinir izlenmiş
Sinir kılıfları	Lifli katı, kafa tabanındaki deliklerden çıkan sinirlere kılıf yapar	Sinir köklerine kılıf olur

Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Ishikawa ve ark. (2026); Joost ve ark. (2026); Zu ve ark. (2026); Byrne ve Dafny (2026).

Klinik vaka

MR’da boyanan sert zar

34 yaşında bir kadın, ara ara olan baş ağrısı nedeniyle kontrastlı beyin MR’ı çektiriyor. Raporda beynin dış yüzü boyunca, kafatasının iç yüzünde ince, düzgün ve yer yer kesintili bir sert zar boyanması yazıyor. Kafa tabanında boyanma daha az belirgin. Başka bir bulgu yok. Hasta bu boyanmanın bir hastalık işareti olup olmadığını soruyor.

Sağlıklı bir kişide sert zar neden boyanır ve bu görünüm normal sayılabilir mi?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

İnce yapı. Sert zarı elektron mikroskobunda incelersek kat sayısı artar. Kolajenin düzenine, damar yoğunluğuna ve hücrelerine göre beşe kadar ayrı kat sayılabilir (Joost ve ark., 2026). Bir mekanik çalışma da insan sert zarını beş katlı bir doku olarak tanımlar. Bu dokuda sık ve yoğun bir kolajen ağı vardır. Ağın içinde birkaç dağınık fibroblast ve elastin lifi bulunur (Zwirner ve ark., 2019).

Endosteal kattaki fibroblastların çoğu yassıdır. Altlarındaki beyin dokusunun eksenine paralel dizilirler (Ishikawa ve ark., 2026). Hücrelerin arasında kolajen lifleri, çok ince lifler (mikrolif) ve elastik lifler örülüdür. Katın mekanik gücünü bunlar sağlar (Ishikawa ve ark., 2026).

Meningeal kattaki 78–82 lif tabakasının (lamel) her biri demetlenmiş kolajen liflerinden yapılmıştır (Ishikawa ve ark., 2026). Komşu lif tabakalarındaki kolajen plakları farklı yönlere uzanır. Ishikawa ve arkadaşlarına göre beyin orağında ve beyincik çadırında sık görülen küçük deliklerin (fenestrasyon) bir nedeni budur (Ishikawa ve ark., 2026).

Kolajen hangi yöne uzanır? Taramalı elektron mikroskobu sert zarın iki yüzü arasında bir fark gösterir. Şakak sert zarının örümcek ağı zara bakan yüzünde kolajen çoğunlukla gelişigüzel dağılmıştır. Yalnızca damarların geçtiği yerlerde lifler hizalanır. Kemiğe bakan yüzde ise kolajen belirgin biçimde hizalıdır. Üst üste binen lif tabakaları birbirine neredeyse dik uzanır (Zwirner ve ark., 2019). Yazarlar bu düzene ve ölçümlerdeki büyük farklara bakarak şakak sert zarını yöne bağımlı bir doku sayar (Zwirner ve ark., 2019).

Lif yönü bölgeden bölgeye de değişir. Bir haritalama çalışmasında kolajen yüksek ölçüde hizalı çıktı. Ama çoğu bölgede ana lif yönü ne ön-arka ne de iç-dış eksenine denk geliyordu. Yazarlara göre bu, önceki çalışmalarda görülen “her yöne aynı” (izotrop) davranışı açıklayabilir (Niestrawska ve ark., 2023). Öte yandan Wang ve arkadaşlarının örneklerinde sert zar açıkça yöne bağımlıydı. Kolajen liflerine bağlı ortanca katılık ön-arka yönde 27,0 MPa, enine yönde 18,1 MPa idi (Wang ve ark., 2025).

Sert zarın mekanik ölçümleri

Çalışma	Örnekler	Bulgular
Zwirner ve ark. (2019)	73 kadavradan 117 şakak örneği (2–94 yaş); su oranı için 30 kadavra	Esneklik 70 ± 44 MPa; dayanım 7 ± 4 MPa; uzama %11 ± 3. Taraf ve cinsiyetle değişmez, yaşla azalır. Su %73 ± 8. 4 °C’de saklanan dokuda ölümden sonraki 139 saat içinde bozulma izi yok.
Zwirner ve ark. (2020)	Aynı ekip: 75 kişiden 124 şakak örneği (3 haftalık–94 yaş)	Ortanca çekme dayanımı 5,56 MPa; en küçük 1,23, en büyük 21,68 MPa. Yani değerler ortancanın %22’si ile %390’ı arasında. Dayanım yaşla azalır.
Kizmazoglu ve ark. (2019), İzmir	10 otopsi, sağ alın	Dayanım 7,01 ± 0,77 MPa; Young katsayısı 60,18 ± 10,77 MPa.
Wang ve ark. (2025), Çin	29 erişkin (20–86 yaş), 275 örnek	Kolajen liflerine bağlı katılık gençte 28,0, yaşlıda 15,3 MPa (ortanca). Ön-arka yön enine yönden katı. Yan kafa sert zarı art kafadakinden katı ve dayanıklı. Cinsiyet farkı yok.
Çavdar ve ark. (2022), İstanbul	30 otopsi	Alın, şakak ve art kafada ön-arka yöndeki en büyük çekme kuvveti enine yöndekinden büyük. Erkekte alın ve şakak sert zarı daha kalın.
Pearcy ve ark. (2022)	Sistematik derleme	Kafa modellerinde en çok kullanılan esneklik değeri (31,5 MPa) yalnızca iki kadavradan 11 teste dayanır. Omurilik sert zarının mekaniği üzerine veri çok azdır.

Ortanca: sıraya dizilen değerlerin tam ortasındaki değer. Kaynaklar tablodaki çalışmalardır.

Bilimin bugün tartıştıkları

Sert zar yaşla kalınlaşır mı, incelir mi?

Kaynaklar farklı sonuçlar bildirir. Leipzig’de alınan şakak sert zarı örneklerinde kalınlık ile yaş arasında zayıf bir pozitif ilişki bulundu (r = 0,288). Yani yaşlılarda şakak sert zarı biraz daha kalındı (Zwirner ve ark., 2019). Kafa tabanında ise tersi görüldü. Şakak kemiğinin kayalık kısmının tepesinden alınan 20 örnekte, yaşlılarda sert zar anlamlı olarak daha inceydi (Fam ve ark., 2018).

Cinsiyet için de tablo karışıktır. İstanbul’daki 30 otopside erkeklerin alın ve şakak sert zarı daha kalındı (Çavdar ve ark., 2022). Kafa tabanında kadınlarda incelme eğilimi vardı, ama bu eğilim anlamlılık sınırında kaldı (p = 0,06). Kilo, boy, boyun çevresi ve beden kitle indeksiyle güçlü bir ilişki çıkmadı (Fam ve ark., 2018).

Bir derleme bu farkları çelişki saymaz. Bazı çalışmalar yaşla kolajen birikimine bağlı kalınlaşma bulmuştur. Başkaları özellikle kafa tabanında ve sinüs komşuluğunda incelme bulmuştur. Derlemeye göre bu, sert zarın farklı bölgelerinin yaşla farklı yollardan yeniden biçimlenmesini yansıtır (Chirica ve ark., 2026). Yaşla sert zarda kolajen birikir, liflerin düzeni bozulur ve lifler arasında çapraz bağlar artar. Buna zar fibrozu (meningeal fibrosis) denir. Sonuçta doku daha katı ve daha az esnek olur (Chirica ve ark., 2026).

Bilimin bugün tartıştıkları

Mekanik sayılara ne kadar güvenilir?

Kafa yaralanmalarını bilgisayarda canlandıran modeller sert zar için bir sayı kullanır. En sık kullanılan esneklik değeri 31,5 MPa’dır. Bu değer 1970’te yalnızca iki kadavradan yapılan 11 teste dayanır (Pearcy ve ark., 2022). Oysa yeni ölçümler sert zarın kişiden kişiye çok değiştiğini gösterir. Şakak sert zarında esneklik katsayısı 70 ± 44 MPa çıktı (Zwirner ve ark., 2019). Aynı ekibin 124 şakak örneğinde en zayıf örneğin dayanımı 1,23 MPa, en güçlü örneğinki 21,68 MPa çıktı (Zwirner ve ark., 2020).

Ölüm sonrası zaman ise sanıldığı kadar sorun olmayabilir. 4 °C’de saklanan sert zar, ölümden sonraki 139 saat içinde mekanik bir bozulma izi göstermedi (Zwirner ve ark., 2019). Omurilik sert zarı için durum daha zayıftır. Mekanik verisi azdır ve tek bir çalışmada en çok yedi kadavra incelenmiştir (Pearcy ve ark., 2022).

Sınır hücre katmanının ince yapısı. Bu katı ilk kez 1975’te Nabeshima ve arkadaşları tanımladı (Ishikawa ve ark., 2026). Ona zamanla birçok ad verildi: mezotel katmanı, nörotelyum, yüzeyel bölge, iç sert zar hücre katmanı ve subdural hücre katmanı. Bugün standart ad “sert zar sınır hücre katmanı”dır (Ishikawa ve ark., 2026). Gray ise sert zarın iç yüzünü yassı bir hücre katının (mezotel) döşediğini yazmıştı (Gray, 1918). Bugün bu yüzün mezotel olmadığı biliniyor.

Bu kat 10 µm’den incedir. 3–8 sıra yassı, fibroblast benzeri hücreden oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). Kolajen lifi azdır ve hücre dışı madde düzensizdir (Ishikawa ve ark., 2026). Haines ve arkadaşlarına göre hücrelerin dışında hiç kolajen yoktur (Haines ve ark., 1993). Hücreler arasındaki bağlantılar öteki sert zar katlarından azdır. Bağlantı varsa hücreleri noktasal olarak tutturan dezmozom, iki hücreyi kanalla bağlayan oluklu bağlantı (gap junction) ya da ara bağlantıdır. Sıkı bağlantı yoktur (Ishikawa ve ark., 2026). Hücreler uzun, kıvrımlı ve birbirine geçen uzantılar taşır. Düzenli bir kolajen ve elastik lif çatıları yoktur (De Simone ve ark., 2026).

Bu katın iki yüzü farklı davranır. Üstteki meningeal katla arasında hücre bağlantısı yoktur. Alttaki örümcek ağı zarın engel hücreleriyle ise bağlantılar vardır (Ishikawa ve ark., 2026). Küçük bir zorlamada yarık, sert zar ile örümcek ağı zarın arasında değil, sınır hücre katmanının içinde açılır (Ishikawa ve ark., 2026). Hemen dışında, meningeal katta, zengin bir mikro damar ağı bulunur (Ishikawa ve ark., 2026).

Bilimin bugün tartıştıkları

“Subdural” kanama gerçekte nerede?

Haines 1991’de bu sınırı ayrıntılı olarak inceledi. Örümcek ağı zarın engel hücre katmanı ile sert zarın sınır hücre katmanı arasında bir boşluk kanıtı bulmadı (Haines, 1991). Ona göre “subdural hematom” denen kanama çoğu zaman sınır hücre katmanının içinde yer alır (Haines, 1991). 1993’te Haines ve arkadaşları bir adım daha attı: bir boşluk oluşursa, bu “subdural” değil, ayrı bir hücre katmanının içindedir (Haines ve ark., 1993).

Bu görüş bugün de sürüyor. Bir 2026 derlemesi, bazı yazarların “subdural hematom” adını yanıltıcı bulduğunu aktarır. Bu yazarlara göre “sert zar sınır hematomu” adı kanamanın yerini daha doğru gösterir (De Simone ve ark., 2026). Ölümden sonra örümcek ağı zar ile sert zarın arayüzü bozulur ve iki zar birbirinden ayrılır. Tarihte “subdural boşluk” sanılan yarık, bu yapay ayrılmadır (Joost ve ark., 2026). Kanamaların kliniği “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde, boşluğun tarihçesi “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümünde.

Sert zarın içindeki damar düzeni. Kaynaklar bu düzeni biraz farklı anlatır:

Ishikawa ve arkadaşları: Büyük atardamar ve toplardamarlar endosteal taraftadır. Meningeal tarafta zengin bir kılcal ağ vardır. Orada bir de çapı ~42 µm’ye kadar olan küçük damarlardan bir toplardamar ağı bulunur. Bu ağlar özellikle üst sagital sinüsün çevresinde gelişmiştir (Ishikawa ve ark., 2026).
Joost ve arkadaşları: Sınır hücre katmanının yalnızca birkaç mikrometre üstünde yoğun bir kılcal yatak vardır. Bu yatak kıvrımlar dahil bütün sert zara yayılır (Joost ve ark., 2026).
Ota: Damarları üç kata yerleştirir. Dışta, kemik zarı katında görece büyük damarlar uzanır. İçte, sınır hücre katmanında narin bir kılcal ağ vardır. İkisini meningeal katı geçen delici atardamarcıklar bağlar. Ota’ya göre meningeal kat, iki ağı ayıran görece damarsız, lifli bir ara yapraktır (Ota, 2026).
Kiss-Bodolay ve arkadaşları: Her katın kendi damar ağı vardır: dış ağ, geçiş ağı ve iç ağ (Kiss-Bodolay ve ark., 2023).

Kaynaklar kılcal ağın varlığında birleşir. Ayrıldıkları nokta, meningeal katın ne kadar damarlı olduğudur. Damarların çapları ve bu ağın hastalıktaki rolü “Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı” bölümünde.

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Katlar arasındaki düzlemler

İnterdural aralık. Endosteal ile meningeal kat arasındaki düzleme interdural aralık denir. Omurilik epidural boşluğu bu aralığın karşılığı sayılabilir (Ishikawa ve ark., 2026). Aralığın nerede gösterildiği ve orada nadiren biriken kanama “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümünde.
Omurgadan göze bir bölme. Göz çukurunda, kemik zarı (periorbita) ile göz sinirinin sert zar kılıfı arasında bir düzlem vardır. Bu düzlem omurilik epidural boşluğuna ve kavernöz sinüse benzer. Omurga kanalından göz çukuruna uzanan sürekli bir “sert zar dışı sinir ekseni bölmesi” olarak düşünülür (Ishikawa ve ark., 2026).
Türkiye’den bir teknik. Ege Üniversitesi’nden (İzmir) Biçeroğlu ve arkadaşları Chiari tip I malformasyonu ameliyatında sert zarı ince katlara ayırdı. Meningeal katı mikroskop altında baklava yufkası inceliğine dek, BOS’un atımı görülene kadar incelttiler. 32 hastada ameliyattan sonra BOS sızıntısı (fistül), sıvı cebi (psödomeningosel), yara enfeksiyonu ya da yeniden ameliyat olmadı (Biçeroğlu ve ark., 2026).

Klinik vaka

Sert zarın içinde kalan kan

58 yaşında bir erkek düşüp başını çarpıyor. BT’de kafatası tepesinde, iki yüzü dışbükey bir kan toplantısı görülüyor. Görünüm ilk bakışta epidural kanamaya benziyor. Ameliyatta cerrah kemiği kaldırınca kanın kemiğin hemen altında olmadığını görüyor. Kan sert zarın içinde, sert zarın iki yaprağı arasında toplanmış. İçteki yaprak kalın ve sağlam.

Kan sert zarın hangi katları arasında toplanmış olabilir ve bu düzlem anatomide nasıl tanımlanır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

3.Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri

Sert zar beynin çevresinde düz bir torba gibi durmaz. İç katı, yani meningeal katı, yer yer içeri doğru katlanır. Bu katlar beynin bölümleri arasına girer. Böylece dört kıvrım oluşur (Gray, 1918):

beyin orağı (falx cerebri): iki beyin yarımküresinin arasında,
beyincik çadırı (tentorium cerebelli): büyük beyin ile beyinciğin arasında,
beyincik orağı (falx cerebelli): beyinciğin iki yarısının arasında,
hipofiz çadırı (diaphragma sellae): hipofiz bezinin üstünde.

İlk derste bu kıvrımları adlarıyla tanıdık. Şimdi her birine yakından bakacağız.

Kıvrımlar kafatasının içini bölmelere ayırır. Bu bölmeler birbirine kapalı değildir, birbirine açılır. Her birinde beynin bir bölümü korunarak yerleşir (Gray, 1918). Kıvrımların bir işi daha vardır. Baş birden hızlanınca ya da durunca beynin aşırı sallanmasını azaltır ve onu yerinde tutar (Ishikawa ve ark., 2026). Beyin orağı ve beyincik çadırı gergin yapılardır. Beynin hareketini sınırlar ve orta hat boyunca biçiminin bozulmasını azaltır (Rai ve ark., 2018).

Beyin orağı adını biçiminden alır: bir orak gibi kavislidir. İki beyin yarımküresini ayıran derin, boylamasına yarığa dikey olarak iner. Güçlü ve kemerli bir yapraktır (Gray, 1918).

Önde dardır. Kafatası tabanındaki küçük bir kemik çıkıntısına, horoz ibiğine (crista galli) tutunur. Arkada genişler ve beyincik çadırının üst yüzüne bağlanır (Gray, 1918). Üst kenarı dışa doğru kavislidir ve kafatasının iç yüzüne orta hat boyunca tutunur. Alt kenarı serbesttir ve içe doğru kavislidir (Gray, 1918). Bu serbest kenar, iki yarımküreyi birbirine bağlayan nasırlı cismin (corpus callosum) hemen üstünde durur (Munakomi ve Jozsa, 2026).

Orağın iki kenarı boyunca toplardamar sinüsleri uzanır. Üst kenarda üst sagital sinüs, alt kenarda alt sagital sinüs vardır (Gray, 1918). Sinüsleri “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde göreceğiz.

Beyincik çadırı sert zarın en büyük ikinci kıvrımıdır. Büyük beyni beyincikten ayırır (Ishikawa ve ark., 2026). Ortası yüksek, kenarlarına doğru aşağı eğilen kemerli bir yapraktır. Beyinciğin üst yüzünü örter. Büyük beynin arkadaki art kafa loblarını üstünde taşır (Gray, 1918). Biçimi beyinciğin üstüne kurulmuş bir çadırı andırır. “Çadır” adını ilk kez 1732’de Fransız anatomist Winslow kullandı (Ita ve Bordoni, 2023).

Çadır kafatasının içini iki kata ayırır. Üstteki kata çadır üstü (supratentoryal) bölme, alttaki kata çadır altı (infratentoryal) bölme denir (Ishikawa ve ark., 2026). Çadırın üstünde büyük beynin art kafa ve şakak lobları, altında beyincik ve beyin sapının alt bölümü bulunur (Rai ve ark., 2018).

Çadırın ön kenarı serbesttir ve içe doğru kavislidir. Bu kenar büyük, oval bir açıklığı çevreler. Bu açıklığa çadır çentiği (incisura tentorii) denir (Gray, 1918). Beyin sapının üst bölümü, yani orta beyin, bu çentikten geçer (Ishikawa ve ark., 2026). Çentik, çadırın üstündeki ve altındaki bölmeler arasındaki dar geçittir. Orta beyinle birlikte bazı sinirler ve atardamarlar da buradan geçer (Hall ve Munakomi, 2026).

Üç boyutlu sahne

Arkadan: çadır, büyük beyin ile beyinciğin arasında

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne arkadan bakıyoruz: hastanın solu ekranın solunda. Renkler lobları tanıtır: pembe art kafa lobu, sarı yan kafa lobu, yeşil şakak lobu. Turuncu beyincik, mor beyin sapıdır. Açık krem renkli yaprak beyincik çadırıdır: art kafa lobları onun üstünde durur, beyincik altında kalır. Modelde sert zardan yalnızca çadır vardır. İki art kafa lobunun arasındaki dikey yarığa beyin orağı iner; orak modelde yoktur. Gerçekte orak, çadırın üst yüzüne tam orta hatta bağlanır (Gray, 1918).

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.

Öteki iki kıvrım küçüktür.

Beyincik orağı üçgen biçimli küçük bir yapraktır. Beyinciğin iki yarısı arasındaki arka çentiğe yerleşir (Gray, 1918).

Hipofiz çadırı küçük, yuvarlak ve yataydır. Kafatası tabanındaki eyer biçimli çukurun, Türk eyerinin (sella turcica), çatısını oluşturur. Bu çukurda oturan hipofiz bezini neredeyse tümüyle örter. Ortasında küçük bir delik vardır. Hipofizin sapı bu delikten geçer (Gray, 1918). Latince adı diaphragma sellae, yani “eyerin diyaframı”dır. “Diyafram” sözcüğü Yunanca “arasından” ve “çit” sözcüklerinden gelir (Shah ve Mohamed Elsanafiry, 2018).

Dört kıvrımın yerini orta hattan bakınca daha iyi görürüz.

Üç boyutlu sahne

Orta hattan: kıvrımların tutunduğu yerler

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kafatası ve beyin orta hattan ikiye ayrıldı. Sol yarıya içeriden bakıyoruz: yüz sağda, ense solda. Renkler gerçeğe yakın. Modelde sert zardan yalnızca beyincik çadırı vardır; beyinciğin üstündeki açık renkli yaprak odur. Beyin orağı bu iç yüzün hemen önünde durur: önde horoz ibiğinden başlar, kafatasının tepesi boyunca arkaya uzanır ve arkada çadıra bağlanır. Üst kenarı arkada iç art kafa çıkıntısına kadar uzanır. Alt kenarı nasırlı cismin hemen üstündedir. Hipofiz bezinin üstünü hipofiz çadırı örter; bu yaprak önde eyer tümseğine, arkada eyer sırtına tutunur. Orta beyin çadır çentiğinden geçer.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Horoz ibiği (Crista galli), Kalbur kemiği
İç art kafa çıkıntısı (Protuberantia occipitalis interna), Art kafa kemiği
Eyer sırtı (Dorsum sellae), Kama kemiği

Kafa içinde basınç çok artarsa beynin bir bölümü bu sert kıvrımların altından ya da yanından kayabilir. Beyin dokusu orağın altından ya da çadır çentiğinden öteki bölmeye itilebilir. Büyük delikten de aşağıya, omurga kanalına doğru inebilir (Knight ve De Jesus, 2023). Buna fıtıklaşma (herniasyon) denir (Munakomi ve Das, 2026). Fıtıklaşmayı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde ayrıntısıyla göreceğiz.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kıvrımlar neyden yapılır? Gray dört kıvrımın dördünü de meningeal katın ikiye katlanması olarak anlatır (Gray, 1918). Ishikawa ve arkadaşları ise bir ayrım yapar. İlk üç kıvrım (beyin orağı, beyincik çadırı ve beyincik orağı) iki kat meningeal sert zardan oluşur. Bunlar gelişen beyin bölümlerinin arasında sıkışıp katlanan ilkel zar dokusundan doğar. Hipofiz çadırı ise onlara göre tek katlı bir sert zar yaprağıdır (Ishikawa ve ark., 2026). Başka bir derleme hipofiz çadırını iki katlı anlatır (Shah ve Mohamed Elsanafiry, 2018). Kıvrımların embriyodaki oluşumunu “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümünde göreceğiz.

Kafatasının içindeki ana bölmeler üç tanedir: sağ ve sol çadır üstü bölmeler ile çadırın altındaki arka kafa çukuru. Sağ ve sol çadır üstü bölmeyi beyin orağı ayırır (Knight ve Rayi, 2023). Arka kafa çukurunun iki açıklığı vardır: büyük delik ve çadır çentiği (Knight ve De Jesus, 2023).

Sert zarın dört kıvrımı

Kıvrım	Nerede	Nereye tutunur	Kenarındaki sinüs
Beyin orağı	İki yarımküre arasındaki boylamasına yarıkta	Önde horoz ibiği. Üst kenarı orta hatta kafatasının iç yüzü, iç art kafa çıkıntısına dek. Arkada çadırın üst yüzü	Üst kenarda üst sagital, alt kenarda alt sagital sinüs. Çadırla birleşme çizgisinde düz sinüs
Beyincik çadırı	Art kafa lobları ile beyincik arasında	Arkada art kafa kemiğinin iç yüzündeki enine çıkıntılar. Önde şakak kemiğinin kayalık kısmının üst kenarı. Uçları ön ve arka klinoid çıkıntılar	Arka kenarda transvers sinüs, ön-yan kenarda üst petrozal sinüs
Beyincik orağı	Beyinciğin iki yarısı arasındaki arka çentikte	Tabanı çadırın alt-arka yüzü. Arka kenarı art kafa kemiğindeki dikey çıkıntının alt kısmı	Arka katlarında oksipital sinüs
Hipofiz çadırı	Türk eyerinin üstünde	Önde eyer tümseği (tuberculum sellae), arkada eyer sırtı (dorsum sellae)	—

TA2 adları: *falx cerebri*, *tentorium cerebelli*, *incisura tentorii* (çadır çentiği), *falx cerebelli*, *diaphragma sellae*. Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Ishikawa ve ark. (2026); Munakomi ve Jozsa (2026).

Beyin orağı. Orağın ön bölümünde sık sık küçük delikler bulunur (Ishikawa ve ark., 2026). Normalde orak, sert zarın sınır hücre katmanında biriken kanı, yani subdural kanamayı, tek bir yarımkürede tutar (Ishikawa ve ark., 2026). Çadır da aynı kanamayı aşağıdan sınırlar (Kim ve Gean, 2011).

Çadırın tutunma yerleri. Çadır arkada, dışa doğru kavisli kenarıyla art kafa kemiğinin iç yüzündeki enine çıkıntılara tutunur. Orada transvers sinüsleri içine alır. Önde iki yanda şakak kemiğinin kayalık kısmının üst kenarına tutunur. Orada da üst petrozal sinüsleri sarar (Gray, 1918). Kayalık kısmın ucunda çadırın iki kenarı birbirini çaprazlar. Serbest kenar öne uzanıp ön klinoid çıkıntıya, tutunan kenar arka klinoid çıkıntıya bağlanır (Gray, 1918). Klinoid çıkıntılar, Türk eyerinin çevresindeki küçük kemik çıkıntılarıdır. Kenarların çaprazlaştığı yerde göz hareket siniri (III. kafa siniri) ve makara siniri (IV. kafa siniri) kavernöz sinüsün yan duvarına doğru geçer (Rai ve ark., 2018).

Çadırın üst yüzünün orta hattına beyin orağının arka kenarı tutunur. Düz sinüs ikisinin birleşme çizgisinde uzanır (Gray, 1918). Çadır U biçimlidir. Ön-iç kenarındaki açıklık çadır çentiğidir (Ishikawa ve ark., 2026).

Çentikte neler var? Orta beyin çentiğin ön kısmını doldurur. Çentiğin arka yarısında beyinciğin üst orta bölümü (üst vermis) ya da nasırlı cismin arka ucu (splenium) bulunur. Geri kalan yerde beyin-omurilik sıvısı (BOS), damarlar ve sinirler vardır (Rai ve ark., 2018). Çentikten geçen önemli yapılar şunlardır: orta beyin, göz hareket siniri, arka beyin atardamarları ve üst beyincik atardamarları (Hall ve Munakomi, 2026).

Çentiğin serbest kenarının hemen üstünde iki komşu durur. Biri şakak lobunun iç yüzündeki parahipokampal kıvrımdır (hipokampus çevresi kıvrımı). Öteki arka beyin atardamarıdır (Rai ve ark., 2018). Bu komşuluk, beynin çentikten aşağı kaydığı fıtıklaşmada önemlidir (Rai ve ark., 2018).

Üç boyutlu sahne

Üstten: çadır çentiği ve içinden geçen orta beyin

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Büyük beyin ve ara beyin gizlendi; kalan yapılara yukarıdan bakıyoruz. Ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağında. Açık krem renkli yaprak beyincik çadırıdır; ortasındaki açıklık çadır çentiğidir. Mor orta beyin çentiğin ön kısmını doldurur. Beyincik çadırın altında kalır; bu bakıştan görünmez. Kırmızı damarlar arka beyin ve üst beyincik atardamarlarıdır. Modelde çadırın yalnızca sağ yarısı gerçek veriden gelir; sol yarısı onun ayna kopyasıdır ve beyinciğe oturması için yer yer biraz yukarı alınmıştır. Gerçekte de çadır beyinciğin üst yüzünü örter (Gray, 1918).

Bu sahnedeki yapılar:

Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Çentik herkeste aynı değildir. Corsellis’in çalışmasında çentiğin alanı 10 ile 23 cm² arasında değişiyordu. En büyük çentik, en küçüğün iki katıydı. Corsellis’e göre gelişim tamamlanınca çadır, gerilip genişlemeyecek kadar güçlüdür ve kafatasına sıkı tutunmuştur. Yani bu fark sonradan oluşmaz. Normal gelişimin bir çeşitliliğidir (Rai ve ark., 2018).

Beyin sapı da çentikte herkeste aynı yerde durmaz. Adler ve Milhorat 100 otopside (18–80 yaş) çentiği ve beyin sapını ölçtü. Beyin sapının yerini anlatmak için bir uzaklık kullandılar. Bu, beyin sapının iki ayağı arasındaki çukur ile eyer sırtının (dorsum sellae) üst-arka kenarı arasındaki uzaklıktır. Eyer sırtı, Türk eyerinin arka duvarıdır. Bu uzaklık ortalama 20,4 ± 3,2 mm idi. Beyin sapı olguların %28’inde öne yakındı (öne yerleşik). %36’sında arkaya yakındı (arkaya yerleşik). %36’sında ise ortadaydı (Adler ve Milhorat, 2002).

Çadır ve çentiği: ölçüler

Ölçü	Değer	Çalışma
Çentiğin uzunluğu	57,7 ± 5,6 mm	Adler ve Milhorat (2002): 100 otopsi
Çentiğin en büyük genişliği	29,6 ± 3 mm	Adler ve Milhorat (2002)
Çentiğin uzunluğu	54,9 ± 5,2 mm	Staquet ve ark. (2021): 40 BT’den üç boyutlu ölçüm
Çentiğin ön genişliği	25,5 ± 3,5 mm	Staquet ve ark. (2021)
Çentiğin en büyük genişliği	30,9 ± 2,5 mm	Staquet ve ark. (2021)
Çentiğin alanı	13,26 ± 1,6 cm²	Staquet ve ark. (2021)
Çentiğin alanı	10–23 cm²; en büyüğü en küçüğün iki katı	Corsellis (Rai ve ark., 2018 aktarır)
Çadırın genişliği	99,64 ± 4,79 mm	Staquet ve ark. (2021)
Çadırın yüzey alanı	57,6 ± 5,8 cm²	Staquet ve ark. (2021)
Çadırın orta hat (sagital) kesitteki uzunluğu (Türkiye)	Erkek 3,95 ± 0,65 cm; kadın 3,72 ± 0,6 cm	Vatansever ve ark. (2026): 594 BT anjiyografi
Çadır açısı (Türkiye)	Erkek 41,94 ± 7,57°; kadın 40,87 ± 7,65°	Vatansever ve ark. (2026)

± işaretinden sonraki sayı standart sapmadır: ölçümlerin ortalama çevresinde ne kadar dağıldığını gösterir. Ölçümler farklı yöntemlerle alındı: otopsi, BT’den üç boyutlu çizim ve damarları gösteren BT (BT anjiyografi). Çalışmalar “uzunluk” gibi ölçüleri farklı tanımlayabilir; bu yüzden sayılar yan yana konunca dikkatle okunmalıdır.

Beyincik orağı. Tabanı çadırın alt-arka yüzüne tutunur. Arka kenarı art kafa kemiğinin iç yüzündeki dikey çıkıntının alt kısmına yapışır. İnerken bazen iki küçük kıvrıma ayrılır. Bu kıvrımlar büyük deliğin kenarlarında kaybolur (Gray, 1918). Orağın arka katları arasında oksipital sinüs uzanır. Bu sinüsün iki tane olması gibi farklı biçimleri bilinir (Ishikawa ve ark., 2026).

Beyincik orağının sayısı kişiden kişiye değişir. Türkiye’den ve Hindistan’dan iki çalışmanın sonuçları aşağıdadır.

Beyincik orağı: kaç tane?

Bulgu	Çavdar ve ark. (2021), İstanbul: 49 sert zar	Hosapatna ve ark. (2024), Hindistan: 48 kadavra
Tek (normal) orak	36 olgu (%73,5)	%87,5
İki kıvrım	5 olgu (%10,2)	%8,3
Üç kıvrım	5 olgu (%10,2)	—
Dört ya da daha çok kıvrım	Dört: 1 olgu (%2); beş: 1 olgu (%2)	Beş ya da yedi kıvrım: %4,2
Orak yok	1 olgu (%2)	—
Normal orağın boyutları	Uzunluk 3,7 cm; genişlik 1,0 cm; derinlik 0,4 cm	—
Oksipital sinüsle ilişkisi	Orak sayısı arttıkça oksipital sinüs sayısı da artıyordu	Tek orakların çoğunda oksipital sinüs vardı. Örnek kesitte iç yüzü endotelle döşeli büyük bir kanaldı

Çavdar ve arkadaşlarının sert zarları adli tıp kurumundan alındı. Endotel: damarların iç yüzünü döşeyen ince hücre katı. Kaynaklar: Çavdar ve ark. (2021); Hosapatna ve ark. (2024).

Hipofiz çadırı. Bu sert zar yaprağı Türk eyerinin çatısıdır. Önde eyer tümseğine, arkada eyer sırtına tutunur (Ishikawa ve ark., 2026). Kaç katlı olduğu kaynaklar arasında tartışmalıdır; bunu yukarıda gördük. İlk derste kısaca gördüğümüz gibi diyafram eyeri her zaman tam örtmez. Olguların %39’unda yaprakta 5 mm ya da daha geniş bir açıklık vardır. %10’unda yaprak o kadar incedir ki eyerin içi yukarıdan görülür (Ishikawa ve ark., 2026).

Örümcek ağı zar bu açıklıktan eyerin içine inebilir. Böylece diyaframın altında küçük bir sıvı cebi oluşur. Buna diyafram altı sisternası denir. Bu cebin genişliği kişiden kişiye değişir: hiç olmayabilir de, geniş de olabilir. Cebin hastalık düzeyinde genişlemesine boş sella sendromu denir. Bunu ilk kez 1951’de Busch tanımladı (Ishikawa ve ark., 2026).

Diyafram deliğinin büyüklüğü ve biçimi çalışmadan çalışmaya farklı bulunmuştur. Bu çalışmalar farklı yöntemler kullandı: taze kadavra, kadavra başı ve MR.

Hipofiz çadırının deliği

Çalışma	Yöntem	Bulgu
Ishikawa ve ark. (2026)	Derleme	%39’unda ≥5 mm açıklık; %10’unda yaprak çok ince, eyerin içi yukarıdan görülür
Cabuk ve ark. (2020), Kocaeli	24 taze erişkin kadavra	Delik 5 örnekte (%21) dar, 19 örnekte (%79) daha geniş
Ay ve ark. (2024), İstanbul	20 kadavra başı	Deliğin biçimi: %45 düzensiz, %20 yuvarlak, %20 ön-arka oval, %15 enine oval. Hipofiz sapı çoğunlukla deliğin arka yarısından geçiyor
Tsutsumi ve ark. (2019a)	84 hastada ince kesitli MR	%4’ünde diyafram görünür deliği olmayan tam bir yaprak; %30’unda diyafram altı sisternası seçilemedi

Kaynaklar tablodaki çalışmalardır. Cabuk ve ark. (2020), Ay ve ark. (2024) ve Tsutsumi ve ark. (2019a) yalnızca özetinden okundu.

Meckel boşluğu. Beşinci kafa siniri, yani üçlü sinir (nervus trigeminus), kafatası tabanında bir sert zar cebine girer. Bu cebe Meckel boşluğu ya da trigeminal mağara (cavum trigeminale) denir (Wysiadecki ve ark., 2023). TA2 onu sert zarın bir parçası olarak sayar. TA2’nin notuna göre bu boşluk, sinirin gangliyonunu ve dallarını saran parmak biçimli bir sert zar cebidir (FIPAT, 2019).

Meckel boşluğu Türk eyerinin yanındaki bölgenin arka-yan kısmındadır. İçinde BOS vardır. Sinir bu cebe beyin sapının önündeki sisternadan (köprü önü sisternası) girer (Wysiadecki ve ark., 2023). Boşlukta sinirin üçgen biçimli lif ağı ve trigeminal gangliyon bulunur. Gangliyona Gasser ya da yarımay gangliyonu da denir. Sinirin üç ana dalı buradan çıkar (Wysiadecki ve ark., 2023). Gangliyon ince, hilal biçimli bir yapıdır ve orta kafa çukurunda durur (Yu ve ark., 2023).

Sert zar sinirlere kılıf olur. Kafa sinirleri kafatasının deliklerinden çıkarken sert zar onlarla birlikte dışarı uzanır. Gray’e göre sert zarın lifli katı bu sinirlere kılıf yapar (Gray, 1918). Ishikawa ve arkadaşlarına göre meningeal kat sinirin çevresinde bir kılıf oluşturur. Kafatasının dışında bu kılıf sinirin dış kılıfına (epinöryum) devam eder (Ishikawa ve ark., 2026). Göz siniri özel bir örnektir. Meningeal kat göz sinirine eşlik ederek göz küresine kadar gider. Orada gözün beyaz dış duvarıyla (sklera) kaynaşır. Periostal kat ise göz çukurunun kemik zarı (periorbita) olur (Ishikawa ve ark., 2026). TA2 göz sinirinin dış ve iç kılıflarını ayrı terimler olarak verir (FIPAT, 2019).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Dört kıvrım: beyin orağı, beyincik çadırı, beyincik orağı, hipofiz çadırı. İlk üçü iki kat meningeal sert zardır. Hipofiz çadırı Ishikawa’ya göre tek katlı, Shah ve Mohamed Elsanafiry’ye göre iki katlıdır.
Beyin orağı: önde horoz ibiği, arkada çadır. Üst kenarda üst sagital, alt kenarda alt sagital sinüs; orak-çadır birleşiminde düz sinüs.
Çadır: arkada transvers sinüs, önde üst petrozal sinüs. Serbest kenar ön klinoide, tutunan kenar arka klinoide gider.
Çadır çentiğinden orta beyin, III. sinir, arka beyin ve üst beyincik atardamarları geçer. Serbest kenarın üstünde parahipokampal kıvrım ve arka beyin atardamarı durur.
Beyin sapı çentikte öne yerleşik (%28), arkaya yerleşik (%36) ya da orta konumlu (%36) olabilir (Adler ve Milhorat).
Hipofiz çadırı: önde eyer tümseği, arkada eyer sırtı; ortasından hipofiz sapı geçer.
Meckel boşluğu (cavum trigeminale): trigeminal gangliyonu saran, BOS içeren sert zar cebi.

Klinik vaka

Orta hattı geçen kanama

62 yaşında bir erkek, evde düştükten iki hafta sonra artan baş ağrısıyla başvuruyor. BT’de iki yarımküreyi birlikte saran bir subdural kanama görülüyor. Kanama orta hattı aşıp öteki tarafa geçmiş. MR’da ne beyin orağı ne de üst sagital sinüs seçilebiliyor.

Subdural kanama normalde neden orta hattı geçmez ve bu hastada neden geçmiş olabilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Adler ve Milhorat sınıflaması. Adler ve Milhorat 100 otopside çadır çentiğini ve çevresini ölçtü. Çentiğin uzunluğunu ve en büyük genişliğini (yukarıdaki ölçü tablosu) dörde bölünmüş gruplara (çeyreklere) ayırdılar. Uzunluğa göre çentikler uzun, kısa ve orta; genişliğe göre geniş, dar ve orta diye adlandırıldı. Bu gruplardan sekiz çentik tipi tanımlandı (Adler ve Milhorat, 2002).

Aynı çalışma göz hareket sinirini de ölçtü. Sinirin sisterna içindeki uzunluğu solda 26,7 ± 2,9 mm, sağda 26,1 ± 3,2 mm idi. İki sinirin arasındaki açı 57,3 ± 7,3 derece ölçüldü (Adler ve Milhorat, 2002). Yazarlara göre bu sınıflama, benzer hastalığı olan kişilerde fıtıklaşma tablosunun neden farklı olduğunu açıklamaya yardım eder (Adler ve Milhorat, 2002).

Sınıflama sonra canlı insanlarda da denendi. 34 yoğun bakım hastasında çentiğin BT ve MR ölçümleri birbiriyle uyumlu çıktı (Grille ve ark., 2021). Yaşayan kişilerde MR ile yapılan başka bir çalışmada göz hareket sinirinin ölçüleri kadavralardakinden farklı çıktı. Yazarlar farkı, ölümden sonra beynin su kaybetmesine bağlar. Bu kayıp siniri uzatabilir (Arrambide-Garza ve ark., 2023).

Çadır çentiğinin sekiz tipi

Tip	Otopside sıklık (100 olgu)	Yoğun bakım hastalarında (34 hasta, BT ve MR)
Tipik	%24	4 hasta
Dar	%15	3 hasta
Uzun	%15	1 hasta
Geniş	%12	2 hasta
Küçük	%10	7 hasta
Büyük	%9	2 hasta
Kısa	%8	15 hasta
Karışık	%7	Bildirilmedi

Otopsi sütunu Adler ve Milhorat (2002), hasta sütunu Grille ve ark. (2021) verisidir. Grille ve arkadaşlarının hastalarında en sık tip kısa çentikti: 34 hastanın 15’i (%44). Makalenin özeti bu oranı yanlışlıkla %58 diye yazar; öteki yüzdeler hasta sayılarıyla uyuşur. Bu yüzden hasta sütununda hasta sayısı verildi. Her iki çalışma da yalnızca özetinden okundu.

Bilimin bugün tartıştıkları

Türkiye’den: 594 kişide beyincik çadırı

Bursa Uludağ ve Hacettepe üniversitelerinden Vatansever ve arkadaşları 594 kişinin BT anjiyografisinde çadırı ölçtü. Kişiler 25–82 yaşındaydı. Ortalama yaş 57,99 ± 14,15 idi (Vatansever ve ark., 2026).

Çadırın uzunluğu orta hat (sagital) kesitlerinde ölçüldü. Uzunluk erkeklerde 3,95 ± 0,65 cm, kadınlarda 3,72 ± 0,6 cm idi. Erkeklerde anlamlı olarak daha uzundu (Vatansever ve ark., 2026).
Çadırın açısı, kafa tabanındaki büyük deliğin ön ve arka kenarını birleştiren çizgiye (McRae çizgisi: bazion ile opistion arası) göre ölçüldü. Açı erkeklerde 41,94 ± 7,57, kadınlarda 40,87 ± 7,65 derece idi (Vatansever ve ark., 2026).
Kişilerin %70,5’i kısa-geniş kafalı (brakisefal), %21’i orta kafalı (mezosefal), %8,4’ü uzun kafalı (dolikosefal) idi. Çadır açısı orta kafalılarda kısa-geniş kafalılardan büyüktü (Vatansever ve ark., 2026).
Makalenin özetine göre yaş çadırın ölçülerini etkilemedi. Ama bulgular bölümünde yaş arttıkça çadır açısının çok az daraldığı görüldü (R = −0,089). Kadınlarda çadırın uzunluğu ve açısı da yaşla biraz azalıyordu. Bu ilişkilerin hepsi zayıftı (Vatansever ve ark., 2026).

Yazarlara göre farklar ve ilişkiler zayıftır. Klinikte yararları da büyük olasılıkla sınırlıdır (Vatansever ve ark., 2026). Makalenin metninde bir cümlede açı yanlışlıkla “cm” birimiyle yazılmıştır. Burada yalnızca makalenin tablolarıyla uyuşan değerler kullanıldı.

Orak ve çadır kişiden kişiye değişir. 40 kişinin BT görüntülerinden orak ve çadır üç boyutlu olarak yeniden çizildi. Beyin orağının yüksekliği 34,9 ± 3,9 mm, yüzey alanı 56,5 ± 7,7 cm² bulundu. Orağın altındaki açıklığın (orak çentiği) ortalama uzunluğu 96,9 ± 8 mm, yüksekliği 41,8 ± 5,9 mm idi. Alanı 28,8 ± 5,8 cm² ölçüldü; en küçüğü 15,8, en büyüğü 40,5 cm² idi (Staquet ve ark., 2021). Yazarlara göre orakta, çadırda ve çentiklerinde büyük anatomik farklar vardır. Bu farklar, kafa yaralanmalarının bilgisayarda canlandırılmasında kişiye özel modeller için önemlidir (Staquet ve ark., 2021).

Yokluk ve az gelişme. Beyin orağının doğuştan yokluğu nadirdir ve çoğunlukla holoprosensefalide görülür (Ishikawa ve ark., 2026). Çadırın tamamen yokluğu ise hiç bildirilmemiştir. Kısmi az gelişme görülür ve çoğu kez Chiari malformasyonuyla birliktedir (Ishikawa ve ark., 2026). Chiari malformasyonunda beyincik orağı ve art kafa kemiğinin içindeki dikey çıkıntı da bulunmayabilir. Yazarlara göre küçük kalan arka kafa çukuru, iki yarım arasında kalacak ilkel zar dokusunu dışarı itiyor olabilir (Ishikawa ve ark., 2026).

Orağın içindeki toplardamarlar. Orağın bağ dokusunda bir toplardamar ağı vardır. İstanbul’dan Tatarli ve arkadaşları 16 olguda bu ağı lateks boyasıyla ve elektron mikroskobuyla inceledi. Damarlar arkaya doğru genişliyordu. Ortalama çapları orağın ön üçte birinde 0,42 ± 0,1 mm, ortasında 0,87 ± 0,17 mm idi. Arka üçte birde 1,38 ± 0,21 mm’ye ulaşıyordu. Arka üçte birdeki yoğun ağ yalnızca alt sagital sinüse bağlanıyordu, üst sagital sinüse bağlanmıyordu (Tatarli ve ark., 2013). Japonya’dan 91 hastalık bir MR çalışmasında ise %21’inde orakta belirgin bir toplardamar kanalı (orak sinüsü) görüldü. Bunların çoğu üst sagital sinüsün arka üçte birini düz sinüsün üst ucuna bağlıyordu (Tsutsumi ve ark., 2019b).

Hipofiz çadırı tek katlı mı, iki katlı mı? Kaynaklar burada ayrılır. Ishikawa ve arkadaşları hipofiz çadırını tek katlı bir sert zar yaprağı olarak anlatır (Ishikawa ve ark., 2026). Doku incelemelerine göre, birçok ders kitabındaki çizimin aksine, Türk eyerinin yalnızca üst yüzünü meningeal sert zar örter. Kavernöz sinüsün hipofize bakan iç duvarı da meningeal sert zar değildir. Bu duvar lifli bir dokudur: hipofizin kapsülü (Ishikawa ve ark., 2026). Gelişimde de benzer bir tablo görülür. 12. haftada orak ve çadır oluşmuş olsa da hipofiz hâlâ gevşek bir ara doku içindedir. Yalnızca çatısı, yani geleceğin hipofiz çadırı, farklılaşmış sert zarla örtülüdür (Ishikawa ve ark., 2026).

Shah ve Mohamed Elsanafiry ise hipofiz çadırını iki katlı bir sert zar yaprağı olarak anlatır. Bu yaprak önde, Türk eyerinin önündeki düzlüğü ve ön kafa çukurunu örten sert zarla birleşir. Yüzeydeki katın kavernöz sinüsün çatısı ve yan duvarı olarak devam ettiğini yazarlar (Shah ve Mohamed Elsanafiry, 2018).

Kavernöz sinüse giren sinirler. Kafa sinirleri kavernöz sinüse girerken meningeal katı delip geçmez. Onu yanlarında taşıyarak sinüsün içine doğru bir girinti yaparlar (Ishikawa ve ark., 2026). Kavernöz sinüsten Türk eyerine uzanan bölge, gerçek bir interdural aralıktan çok omurilik epidural boşluğuna benzer. Bu bölge meningeal ve periostal bileşenler arasında görece geniş bir aralıktır (Ishikawa ve ark., 2026). Damarların sert zara girdiği yerlerde de meningeal kat damar duvarının en dış katıyla (adventisya) kaynaşır (Ishikawa ve ark., 2026).

Meckel boşluğunun duvarı. Polonya’dan Wysiadecki ve arkadaşları 26 Meckel boşluğunu mikroskopla inceledi (Wysiadecki ve ark., 2023):

Boşluğun tamamı bir sert zar kılıfıyla sarılıydı. Bu kılıf boşluğu Türk eyerinin yanındaki bölmeden ayırıyordu.
Kılıfın ön ucu kalbur gibi delikliydi. Sinir dallarının demetleri bu delikleri ayrı ayrı geçiyordu. Kılıf sinirin hem dış kılıfına (epinöryum) hem demet kılıfına (perinöryum) devam ediyordu.
Boşluğun üst-yan duvarı kalındı. Değişik yönlerde örülmüş kolajen demetlerinden oluşuyordu.
Yazarlara göre bu kılıf, arka kafa çukurunun meningeal katının içeri doğru girmesiyle oluşur.
Sinirin boşluğa girdiği sert zar deliği (porus trigeminus) üstten bir sert zar kıvrımıyla sınırlanır: arka petroklinoid kıvrım. Üst petrozal sinüs bu kıvrım boyunca uzanır. 26 örneğin 2’sinde (%7,7) bu kıvrım kemikleşmişti.
Bütün örneklerde boşluğun çevresinde araknoid granülasyon vardı. Örneklerin çoğunda (18/26; %69,2) bu granülasyonlar sinirin ikinci ve üçüncü dalları arasındaki üçgen alanda kümelenmişti.

Yazarlara göre ders kitaplarındaki “ucu açık üç parmaklı eldiven” modeli bir basitleştirmedir (Wysiadecki ve ark., 2023). Dokunun reçineyle sertleştirilip ince yapraklara ayrıldığı bir çalışma (plastinasyon) başka bir ayrıntı gösterdi. Örümcek ağı zar trigeminal kökçükleri sarıyordu. Hareket köklerinde de demet kılıfının oluşmasına katılıyordu (Xu ve ark., 2025). Ishikawa ve arkadaşlarına göre sinir meningeal katı geçerken kat bitmez, sinirin dış kılıfına devam eder. Bu geçişte sinirin çevresinde subaraknoid boşluğun bir uzantısı oluşur. Meckel boşluğu budur (Ishikawa ve ark., 2026).

Türkiye’den Karadaş ve arkadaşları, MR ile iki grubu karşılaştırdı. Birinci grupta üçlü sinire bağlı, nedeni bilinmeyen sinir ağrısı (idiyopatik trigeminal nevralji) olan 71 hasta vardı. İkinci grupta yüz ağrısı olmayan 60 kişi vardı. Hastalarda Meckel boşluğunun alanları ve yüksekliği daha büyüktü. Sinir, sert zar deliği düzeyinde daha inceydi (Karadaş ve ark., 2026).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Kıvrımlar ameliyatta

Orak bir yol göstericidir. Beyin orağı, iki yarımkürenin arasından girilen ameliyatlarda sert bir orta hat işaretidir. Beynin ameliyat sırasında kaymasını ve yol bulma sistemlerinin (navigasyon) doğruluğunu etkiler (Munakomi ve Jozsa, 2026).
Çadırın az sinirli bölgesi. Çadırın ön kenarından çentiğe uzanan bölge az sinir taşır ve güvenli bir giriş noktası sayılır (Ishikawa ve ark., 2026). Bir çalışmaya göre çadırın sinirleri çentikte ve düz sinüsün ön yarısında en seyrektir (Rai ve ark., 2018). Sert zarın sinirleri “Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı” bölümünde.
Çentiğin iç yanı kalabalıktır. Çentiğin hemen iç yanında, bazal toplardamar (Rosenthal toplardamarı) gibi çok sayıda sinir ve damar yapısı bulunur (Rai ve ark., 2018).
Çadırın kesilmesi. Keles ve arkadaşları çentikteki bir zar tümörüne (menenjiyom) beyinciğin üstünden ve çadırı geçerek ulaştı. Çadırı tümörün tabanı boyunca kestiler; böylece ameliyat koridoru genişledi. Bu sırada şakak lobunun arka-iç bölümü, arka beyin atardamarının dalları ve şakak lobunun tabanındaki toplardamarlar korunmalıdır (Keles ve ark., 2021). Rai ve arkadaşları ise bir kaynaktan başka bir yol aktarır. Buna göre çadırın iç yanındaki çentik tümörlerine en iyi art kafadan çadırı geçen yolla (oksipital transtentoryal yol) yaklaşılır (Rai ve ark., 2018). Keles ve arkadaşlarına göre her hastalıkta yolların artısı ve eksisi ayrıca tartılmalıdır (Keles ve ark., 2021).
Çadırın içindeki toplardamarlar. Çadırın içinde toplardamar kanalları (çadır sinüsleri) uzanır. İç grup orta hattan 1,5–2,5 cm ve transvers sinüsten 1,0–2,5 cm uzakta başlar. Dış grup orta hattan 3–4 cm, transvers sinüsten 2–10 mm ve kayalık kısmın kenarından 1 cm uzaktadır (Rai ve ark., 2018). Sinüslerin ayrıntısı “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde.
Ön klinoidin çevresi. Göz çukurunun kemik zarından alın ve şakak sert zarına uzanan karmaşık bir sert zar bandı vardır: meningo-orbital bant. Bu bant ön klinoid çıkıntıya sıkıca tutunur ve orta meningeal atardamarın bir dalıyla beslenir (Manfrellotti ve ark., 2025).

Üç boyutlu sahne

Alttan: çentiğin serbest kenarı ve komşuları

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyincik, köprü (pons) ve omurilik soğanı gizlendi; beyne alttan bakıyoruz. Ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın solunda. Açık krem renkli yaprak beyincik çadırının alt yüzüdür. Ortadaki açıklık çadır çentiğidir; mor orta beyin oradan geçer. Mavi büyük beyindir. Çentiğin kenarında, şakak lobunun iç yüzündeki parahipokampal kıvrım görünür. Kırmızı damarlar arka beyin ve üst beyincik atardamarlarıdır. Modelde göz hareket siniri yoktur; bu sinir çentiğin bu bölgesinden geçer.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Klinik vaka

Benzer kanama, farklı tablo

Aynı gün iki hasta acile geliyor. İkisinde de bir yarımkürenin üstünde benzer büyüklükte, kitle etkisi yapan bir kanama var. Birinci hastada kanama tarafındaki göz bebeği erkenden genişliyor ve ışığa yanıt vermiyor. İkinci hastada kitle etkisi benzer olduğu hâlde göz bebekleri uzun süre eşit kalıyor. Asistan hekim aradaki farkın nereden gelebileceğini soruyor.

Çadır çentiğinin ve göz hareket sinirinin anatomisi bu farkı nasıl açıklayabilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

4.Sert zarın toplardamar sinüsleri

Beyinden çıkan kan toplardamarlarla geri döner. Bu dönüş yolunun ana kanalları sert zarın içindedir. Bunlara sert zar sinüsleri (sinus durae matris) denir. Kısaca toplardamar sinüsleri de diyeceğiz. Burun çevresindeki hava boşluklarıyla, yani gündelik dildeki “sinüslerle” karıştırma. Bunlar hava değil, kan taşıyan kanallardır.

İlk derste bu kanalları kısaca gördük. Burada onları tek tek tanıyacağız: duvarlarını, yollarını, ölçülerini ve kişiden kişiye değişen biçimlerini.

Sert zarın iki katı vardır. Dıştaki kat kemiğe yapışır (endosteal kat). İçteki kat beyne bakar (meningeal kat). Bu iki kat çoğu yerde sıkıca birleşiktir. Sinüslerin ve kıvrımların olduğu yerlerde ise ayrılır (Ishikawa ve ark., 2026). Aradaki boşluk bir kan kanalı olur. Kanalın içini, toplardamarlarınkiyle kesintisiz süren ince bir örtü döşer: endotel (Gray, 1918). Sinüslerde kapakçık yoktur (Gray, 1918). Duvarlarında kas katmanı da yoktur (Levin-Carrion ve ark., 2026).

Hareketli çizim

Toplardamar sinüsleri haritası

Soldan bakış: yüz solda, tepe yukarıda. Şema; oranlar yaklaşıktır.

Yandan: sinüsler ve kanın yolu

Sinüsler, sert zarın iki katı arasındaki kapakçıksız toplardamar kanallarıdır (Gray, 1918). Çoğu, beyin orağının ve beyincik çadırının kenarlarında uzanır (Gray, 1918). Oklar kanın yönünü gösterir: kan önden arkaya akar, birleşme yerinde toplanır, enine ve sigmoid sinüslerden iç juguler toplardamara iner. Orta hattaki ve yandaki yapılar üst üste çizildi.

Üst sagital sinüs · sinus sagittalis superior

Nerede: Beyin orağının kafatasına tutunan üst kenarında uzanır. Önde kör delikte (foramen cecum) başlar, kafanın tepesi boyunca arkaya gider. Kesiti üçgendir: önde dardır, arkaya doğru genişler (Gray, 1918).

Kanı nereden alır: Beyin yüzeyinden gelen üst beyin toplardamarları buraya açılır. Kafatası kemiğinin ve sert zarın toplardamarları da gelir (Gray, 1918). Sert zarın birçok toplardamarı önce sinüsün yanındaki ceplere açılır; bunlara yan lakünalar denir (Gray, 1918).

Kanı nereye verir: Arkada, iç art kafa çıkıntısının yanında bir yana sapar. Çoğu kez sağdaki enine sinüse devam eder. Genişlemiş ucu sinüslerin birleşme yeridir (Gray, 1918).

Ölçüler ve sayılar

Uzunluğu: 500 kişinin BT anjiyografisinde (damarları gösteren tomografi) kıvrımı boyunca ortalama 26,4 cm idi; en kısa 14,3, en uzun 33,4 cm (Zhao ve ark., 2024).
Genişliği ölçülen yere ve yönteme göre değişir; tek bir sayı yoktur. 10 kadavrada önden arkaya doğru genişliyordu (ortanca): nasion ile bregmanın ortasında 7,3 mm, bregmada 10,2 mm, lambdada 13 mm, inionda 15,6 mm (Juskys ve ark., 2022).
BT anjiyografide bregmada 5,2 mm, lambdada 8,6 mm, inionda 7,7 mm ölçüldü (Zhao ve ark., 2024).
MR venografide (toplardamarları gösteren MR) ortalama çap 6,4 mm idi (Paudel ve ark., 2024).

Kişiden kişiye

Son kısmı çoğu kez sağa sapar. 500 kişinin 351’inde sağa, 79’unda sola sapıyordu; 70’inde ortadaydı (Zhao ve ark., 2024).
100 hastalık bir çalışmada hastaların %7’sinde ön kısmı az gelişmişti (Zedde ve Pascarella, 2025b).

Sinüsleri yandan, kafa tabanından ve köprü toplardamarlarıyla gör. Bir yapı seçince yeri, kanın yolu ve ölçüleri kaynağıyla yazar.

Kanın ana yolu. Sinüsler birbirine bağlı bir ağ kurar. Ana yol tepeden başlar, arkadan aşağı iner:

Üst sagital sinüs (sinus sagittalis superior). İki yarımküreyi ayıran yarığın üstünde, önden arkaya uzanır (OpenStax 13.3). Beyin orağının kafatasına tutunan üst kenarındadır. Arkaya gittikçe genişler (Gray, 1918).
Sinüslerin birleşim yeri (confluens sinuum). Üst sagital sinüsün arkadaki genişlemiş ucudur. Kafatasının iç yüzündeki iç art kafa çıkıntısının bir yanında durur. Bu yan çoğunlukla sağdır (Gray, 1918).
Enine sinüs (sinus transversus; transvers sinüs). Arkadan iki yana doğru uzanır. Beyincik çadırının kemiğe tutunan dış kenarı onu sarar (Gray, 1918).
Sigmoid sinüs (sinus sigmoideus). Enine sinüs çadırdan ayrılınca aşağı ve içe kıvrılır. Bu S biçimli kısma sigmoid sinüs denir (Gray, 1918).
İç juguler toplardamar (vena jugularis interna). Kafatası tabanındaki juguler delikte sinüsün yerini alır. Kan buradan boyna iner (Gray, 1918).

Orta hatta iki sinüs daha vardır. Alt sagital sinüs (sinus sagittalis inferior) beyin orağının serbest alt kenarında uzanır (Gray, 1918). Orağın bu serbest kenarı, iki yarımküreyi bağlayan nasırlı cismin (corpus callosum) hemen üstündedir (Munakomi ve Jozsa, 2026). Düz sinüs (sinus rectus) beyin orağının beyincik çadırına kavuştuğu çizgidedir. Alt sagital sinüs düz sinüse açılır. Düz sinüs, beynin derinlerinden gelen büyük beyin toplardamarını da alır. Bu toplardamarın öbür adı Galen venidir (Gray, 1918). Düz sinüs de sonunda bir enine sinüse dökülür (Gray, 1918).

Kafatasının tabanında da sinüsler vardır. Bunlardan biri kavernöz sinüstür (sinus cavernosus). Bir klinik kaynağa göre klinikte en önemli sinüs budur (Bayot ve ark., 2023). Kama kemiğinin gövdesinin iki yanında durur. İçinden çok sayıda ince iplik geçer; bu iplikler ona ağ gibi bir görünüm verir. Adını bu görünümden alır (Gray, 1918). İç karotis atardamarı ve uzaklaştırıcı sinir (abdusens siniri) bu sinüsün içinden geçer (Mosteiro ve ark., 2024). Birkaç kafa siniri de yan duvarında uzanır (Gray, 1918; Mosteiro ve ark., 2024). İki kavernöz sinüs, hipofiz bezinin önünden ve arkasından geçen küçük sinüslerle birbirine bağlanır (Gray, 1918).

Üç boyutlu sahne

Orta hattan: sinüslerin geçtiği yerler

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarım kaldırıldı; sol yarıma içeriden bakıyoruz. Ön taraf sağda, tepe yukarıda. Kafatası yarı saydam, beyincik çadırı sarı. Modelde sinüsler ve beyin orağı yoktur; yerlerini noktalar gösterir. Üst sagital sinüs, bregma ve lambdanın altından geçerek iç art kafa çıkıntısına uzanır. Alt sagital sinüs nasırlı cismin üstünde, orağın serbest kenarındadır. Düz sinüs, orağın çadıra kavuştuğu çizgidedir.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Horoz ibiği (Crista galli), Kalbur kemiği
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Lambda (Angulus occipitalis), Yan kafa kemiği (sol)
İç art kafa çıkıntısı (Protuberantia occipitalis interna), Art kafa kemiği

Üç boyutlu sahne

Arkadan: enine ve sigmoid sinüslerin olukları

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Başa arkadan bakıyoruz; hastanın solu ekranın solunda. Kafatası yarı saydam, beyincik çadırı sarı. Sinüsler modelde yoktur; kemiğin iç yüzündeki olukları yerlerini gösterir. Enine sinüs, çadırın kemiğe tutunan dış kenarı boyunca uzanır. Sonra sigmoid sinüs olarak aşağı kıvrılır. Birleşim yeri, iç art kafa çıkıntısının yanındadır. Sigmoid oluk noktası yaklaşıktır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Lambda (Angulus occipitalis), Yan kafa kemiği (sol)
İç art kafa çıkıntısı (Protuberantia occipitalis interna), Art kafa kemiği
Enine sinüs oluğu (Sulcus sinus transversi), Art kafa kemiği
Sigmoid sinüs oluğu (yaklaşık) (Sulcus sinus sigmoidei), Şakak kemiği (sol)

Beyinden sinüse: köprü toplardamarları. Beynin yüzündeki toplardamarlar önce örümcek ağı zarın altındaki boşlukta toplanır. Sonra zarları geçip sinüse açılır. Bu kısa bağlantılara köprü toplardamarları denir (Joost ve ark., 2026). Beyin ile sinüs arasında bir köprü gibi uzandıkları için bu adı alırlar. Bir erişkinde yalnızca üst sagital sinüse ortalama 19 köprü toplardamarı açılır (Juskys ve ark., 2022).

Beyin toplardamarlarının duvarında kas dokusu yoktur. Bu yüzden duvarları çok incedir (Gray, 1918). Köprü toplardamarı, beynin yüzü ile sert zara sabitlenmiş sinüs arasında uzanır (Pierre ve ark., 2026). Beyin küçüldükçe beyin ile sert zar arasındaki uzaklık artar. Bu hem gelişen hem yaşlanan beyinde olabilir. Köprü toplardamarları gerilir ve kolay yırtılır hâle gelir (Pierre ve ark., 2026). Bebeklerde de bu aralık geniş olabilir. Geniş aralık köprü toplardamarlarını gerilmeye yatkın kılar (Araki ve ark., 2017).

Bir köprü toplardamarı yırtılırsa kan, sert zarın en iç hücre katına dolar. Bu kat zayıftır; kan onu yararak bir yarık açar (Joost ve ark., 2026). Kitaplardaki “subdural kanama” budur. Ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Hareketli çizim

Köprü toplardamarları: beyinden sinüse

Köprü toplardamarı: beyin yüzeyinden sinüse

Beyin yüzeyindeki toplardamarlar, beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) dolu subaraknoid boşlukta toplanır ve köprü toplardamarlarıyla sinüslere boşalır (Joost ve ark., 2026). Köprü, örümcek ağı zarı ve sert zarın iç katmanını delip üst sagital sinüse açılır (Gray, 1918). Duvarı, sert zarın en iç hücre katmanında (sınır hücre katmanı) tek kat hücreye kadar inceliyor olabilir (Nouri ve ark., 2021). Farede yapılan yeni bir çalışmaya göre köprünün örümcek ağı zarı geçtiği yerlerdeki açıklıklardan (ACE noktaları) sıvı ve moleküller geçebilir. Sağlıklı insanlarda da MR’da benzer bir geçiş görüldü (Smyth ve ark., 2024).

Önden bakış (koronal kesit): tepe yukarıda, orta hat ortada. Şema; zarlar kalın çizildi, oranlar yaklaşıktır.

Görünümleri sırayla seç: köprünün zarları geçişi, sinüse bağlanış tipleri, erişkin ile bebek farkı, beyin küçülünce gerilip yırtılması ve kronik subdural kanamanın zarları.

Kafatasının içinden dışına kestirme yollar. Sinüsler yalnızca boyuna boşalmaz. Kafatası duvarındaki küçük deliklerden geçen toplardamarlar, onları kafanın dışındaki toplardamarlara da bağlar. Bunlara emisser toplardamarlar (venae emissariae) denir. Bazıları hemen herkeste vardır, bazıları ara sıra bulunur (Gray, 1918).

Emisser toplardamarların kapakçığı yoktur. Bu yüzden kan iki yönde de akabilir (Klein ve Bordoni, 2023). Bu iki yönlü yol bir tehlike de taşır. Bir enfeksiyon bu yolla kafa içinin derinlerine ulaşabilir (Klein ve Bordoni, 2023).

Kafatası kemiğinin ortasında süngerimsi bir kat vardır. Buna diploe denir. İçinde de toplardamarlar uzanır: diploik toplardamarlar (venae diploicae). Bunlar hem sinüslerle hem kafa derisinin toplardamarlarıyla bağlantılıdır (Gray, 1918). Böylece sinüsler, kemik ve kafa derisi kesintisiz bir toplardamar ağı kurar (Joost ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sinüsün duvarı. Sinüsler, sert zarın endosteal (periostal) ve meningeal katları arasındadır (Bayot ve ark., 2023). İçlerini döşeyen endotel, toplardamarların endoteliyle kesintisizdir (Gray, 1918). Üst sagital sinüsün kapakçığı ve kas tabakası (tunica muscularis) yoktur (Letchuman ve Donohoe, 2023). Sinüs duvarı sıkı ve tabaka tabaka dizilmiş kolajen liflerden yapılır (Ye ve ark., 2024).

Beyin toplardamarları sinüse ulaşmak için iki zarı deler. Önce örümcek ağı zarı, sonra sert zarın iç (meningeal) katını geçer (Gray, 1918).

Resmî adlar. Uluslararası anatomi terimleri listesinin bugünkü baskısına kısaca TA2 denir. TA2 sinüslerin hepsine birlikte sinus venosi durales der. Eski ad sinus durae matris bunun eş anlamlısıdır (FIPAT, 2019).

İki grup, yedi büyük sinüs. Gray sinüsleri iki gruba ayırır (Gray, 1918):

Üst-arka grup: üst sagital, alt sagital, düz, iki enine ve oksipital sinüs.
Ön-alt grup (kafa tabanı): iki kavernöz, iki interkavernöz, iki üst petrozal, iki alt petrozal sinüs ve baziler pleksus.

Bir klinik kaynak ise yedi büyük sinüs sayar: üst sagital, alt sagital, düz, enine, sigmoid, kavernöz ve üst petrozal (Bayot ve ark., 2023). Gray sigmoid sinüsü ayrı saymaz. Onu enine sinüsün mastoid oluğundaki kısmı olarak anlatır (Gray, 1918). TA2 ise sigmoid sinüsü ayrı bir sinüs olarak verir. Bu terim listeye 1955’te eklenmiştir (FIPAT, 2019).

Sert zarın sinüsleri: tek tek

Sinüs	Latince (TA2)	Nerede uzanır?	Neyi alır, nereye açılır?
Üst sagital sinüs	Sinus sagittalis superior	Beyin orağının kafatasına tutunan üst kenarında. Önde kör delikte (foramen cecum) başlar, arkaya gider. Kesiti üçgendir, arkaya doğru genişler	Üst beyin toplardamarlarını, diploe ve sert zar toplardamarlarını alır. İç art kafa çıkıntısı yakınında genellikle sağa sapar ve o yanın enine sinüsü olur
Alt sagital sinüs	Sinus sagittalis inferior	Beyin orağının serbest alt kenarının arka yarısında ya da üçte ikisinde. Silindir biçimlidir	Arkaya doğru genişler ve düz sinüse açılır
Düz sinüs	Sinus rectus	Beyin orağının beyincik çadırına kavuştuğu çizgide. Kesiti üçgendir	Alt sagital sinüsü, Galen venini ve üst beyincik toplardamarlarını alır. Genellikle üst sagital sinüsün gitmediği yandaki enine sinüse gider
Sinüslerin birleşim yeri	Confluens sinuum (ilişkili ad: torcular Herophili)	İç art kafa çıkıntısının bir yanında, genellikle sağında. Biçimi düzensizdir	Üst sagital sinüsün genişlemiş ucudur. Oksipital sinüsün kanını da alır. Orta hattın öbür yanındaki enine sinüsle bağlantılıdır
Enine sinüs	Sinus transversus	Beyincik çadırının art kafa kemiğine tutunan dış kenarında	Biri (genellikle sağdaki) üst sagital sinüsün, öbürü düz sinüsün devamıdır. Çadırdan ayrılınca sigmoid sinüs olarak sürer
Sigmoid sinüs	Sinus sigmoideus	Şakak kemiğinin mastoid kısmındaki S biçimli olukta	Juguler delikte iç juguler toplardamara açılır
Oksipital sinüs	Sinus occipitalis	Beyincik orağının tutunan kenarında. Genellikle tektir, bazen iki tanedir	Sinüslerin en küçüğüdür. Büyük delik çevresinde başlar, omurga içindeki arka toplardamar ağıyla bağlantılıdır. Birleşim yerinde biter
Marjinal sinüs	Sinus marginalis	TA2’de ayrı bir sinüs olarak geçer	Gelişimde oksipital sinüsle birlikte ortaya çıkar
Kavernöz sinüs	Sinus cavernosus	Kama kemiğinin gövdesinin iki yanında; üst göz yarığından şakak kemiğinin kayalık kısmının tepesine uzanır	Üst petrozal sinüsle enine sinüse, alt petrozal sinüsle iç juguler toplardamara bağlanır
İnterkavernöz sinüsler	Sinus intercavernosi	Hipofiz bezinin önünde ve arkasında	İki kavernöz sinüsü bağlar ve hipofiz çevresinde bir halka kurar. Öndeki genellikle daha büyüktür
Üst petrozal sinüs	Sinus petrosus superior	Beyincik çadırının şakak kemiğine tutunan kenarında; trigeminal sinirin üstünden geçer	Kavernöz sinüsü enine sinüse bağlar
Alt petrozal sinüs	Sinus petrosus inferior	Şakak kemiğinin kayalık kısmı ile art kafa kemiğinin taban kısmı arasındaki olukta	Juguler deliğin ön kısmından geçip iç juguler toplardamarın üst genişliğine (bulbus) açılır
Baziler pleksus	Plexus venosus basilaris	Klivusun üstünde, sert zarın katları arasında örülü kanallar	İki alt petrozal sinüsü birbirine bağlar
Sfenoparietal sinüs	Sinus sphenoparietalis (ilişkili ad: Breschet sinüsü)	Kama kemiğinin küçük kanadının alt yüzü boyunca	Kavernöz sinüse açılır. Varlığı ve bağlantıları tartışmalıdır
Petroskuamöz sinüs	Sinus petrosquamosus	Varsa, şakak kemiğinin pul ve kayalık kısımlarının birleşim çizgisinde	Enine sinüse açılır
Çadır sinüsleri	—	Beyincik çadırının içinde uzanan her toplardamar kanalı	Çadırın üstünden ve altından köprü toplardamarlarıyla kan toplar. Enine–sigmoid sinüse, düz sinüse, birleşim yerine ya da üst petrozal sinüse açılır

Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Hosapatna ve ark. (2024) (marjinal sinüsün gelişimi); Mori ve ark. (2026) (çadır sinüsleri). “—”: TA2’de ayrı terim yok. TA2, kavernöz sinüsün üst ve alt petrozal sinüslere boşaldığını not eder (FIPAT, 2019).

Kavernöz sinüs ve kafa tabanının sinüsleri. Bir klinik kaynağa göre kavernöz sinüs yaklaşık 1 cm genişliğinde ve 2 cm uzunluğundadır (Ngnitewe Massa ve ark., 2023). İçinden ve duvarlarından geçen yapılar şöyledir:

Sinüsün içinden geçenler: iç karotis atardamarı ve hemen yanında uzaklaştırıcı sinir (abdusens siniri, VI). Bu sinir tümüyle sinüsün içindedir ve atardamara sıkıca dayanır (Mosteiro ve ark., 2024). Gray bu ikisini sinüsün iç duvarında anlatır; bu tarihsel bir anlatımdır (Gray, 1918).
Yan duvar: yukarıdan aşağıya göz hareket ettirici sinir (okülomotor, III) ve makara siniri (troklear, IV). Altlarında trigeminal sinirin göz ve üst çene dalları uzanır (V1 ve V2) (Gray, 1918; Mosteiro ve ark., 2024). Alt çene dalı (V3) yan duvara katılmaz (Mosteiro ve ark., 2024).

Kavernöz sinüs birçok yöne bağlanır. Üst petrozal sinüsle enine sinüse, alt petrozal sinüsle iç juguler toplardamara açılır (Gray, 1918). Kafatası tabanındaki birkaç delikten de yüzün derinindeki bir toplardamar ağına (pterigoid pleksus) bağlanır (Gray, 1918). Sfenoparietal sinüs de kavernöz sinüse açılır (Gray, 1918).

Hipofiz bezi bu ağın tam ortasındadır. Beyin toplardamarlarından farklı olarak, hipofiz zengin bir toplardamar ağı korur. Bu ağ hem kavernöz hem interkavernöz sinüslere doğrudan bağlanır (Ishikawa ve ark., 2026). İki interkavernöz sinüs, hipofizin önünden ve arkasından geçer. Kavernöz sinüslerle birlikte bir halka kurar (Gray, 1918). TA2’nin bir notuna göre küçük bir alt interkavernöz sinüs olguların %17’sinde bulunmuştur. Bu not, Tubbs ve arkadaşlarının 2014 çalışmasına dayanır (FIPAT, 2019).

Sayılarla sinüsler

7
Bir klinik kaynağın saydığı büyük sinüs sayısı (Gray iki grupta daha çok sinüs sayar).
26,4cm
Üst sagital sinüsün eğrisi boyunca ortalama uzunluğu (500 kişinin BT anjiyografisi).
19
Bir erişkinde üst sagital sinüse açılan ortalama köprü toplardamarı sayısı (10 kadavra).
%46,7–50
Türkiye’deki bir çocuk MR çalışmasında sinüs varyantı görülen çocukların oranı.

Kaynaklar: Bayot ve ark. (2023); Gray (1918); Zhao ve ark. (2024); Juskys ve ark. (2022); Bingol ve Ozdemir (2026).

Sağ mı, sol mu? Asimetri. İki enine sinüs çoğu kez eşit değildir. Üst sagital sinüsün devamı olan daha büyüktür (Gray, 1918). Bu da genellikle sağdakidir. Bunun başlıca nedeni, üst sagital sinüsün kanının sağa yönelmesidir (Rai ve ark., 2018). 500 kişinin BT anjiyografisinde üst sagital sinüs 351 kişide sağa, 79 kişide sola sapıyordu; 70 kişide ortadaydı (Zhao ve ark., 2024).

Asimetri sık görülür. Nepal’de 109 erişkinin MR venografisi (toplardamarları gösteren MR) şunu buldu (Paudel ve ark., 2024):

İki enine sinüs %73,4’ünde simetrikti.
En sık varyant, sol enine sinüsün az gelişmesiydi (%18,35).
Sol enine sinüs %2,75’inde hiç yoktu.

Az gelişmiş sinüse hipoplastik, hiç gelişmemiş sinüse aplastik sinüs denir. Türkiye’den bir çocuk çalışmasında da en sık varyant sol enine sinüsün az gelişmesiydi (Bingol ve Ozdemir, 2026). Ankara’dan bir çalışma ilginç bir ipucu buldu. Nörolojik yakınması olmayan 264 kişinin %27’sinde art kafa lopları sağa doğru bükülmüştü. Bu kişilerin %72’sinde sağ enine sinüs daha büyüktü (Arsava ve ark., 2019). Bu bilgi çalışmanın özetinden alındı.

Kemik de bu asimetriyi taşır. 70 kuru kafatasında enine sinüs oluğu solda %54,3, sağda %11,4 oranında yoktu (Cardona ve ark., 2024).

Köprü toplardamarları: sayı ve dağılım. Gray’e göre üst beyin toplardamarları 8–12 tanedir. Yarımkürenin üst, yan ve iç yüzlerini boşaltır (Gray, 1918). Öndekiler sinüse dik açıyla açılır. Arkadaki büyük toplardamarlar ise öne doğru eğik uzanır. Sinüse, içindeki kan akımına az çok karşı yönde girerler (Gray, 1918). TA2 bunlara venae superiores cerebri der. “Köprü toplardamarı” için TA2’de ayrı bir terim yoktur (FIPAT, 2019).

Litvanya’da 10 kadavrada üst sagital sinüse açılan 191 köprü toplardamarı sayıldı. Kişi başına ortalama 19,1 ± 2,5 tane düşüyordu (12–28) (Juskys ve ark., 2022). Bu çalışma sinüsü kafatası üstündeki noktalara göre üç parçaya böldü. Nasion burun kökündeki çukurdur. Bregma ve lambda kafatasının tepesindeki dikiş birleşimleridir. Inion ense üstündeki kemik çıkıntıdır. Toplardamarların dağılımı şöyleydi (Juskys ve ark., 2022):

nasion–bregma arası: %41,9,
bregma–lambda arası: %53,3,
lambda–inion arası: %4,7.

Ortalama çap sağda 1,4 ± 0,9 mm, solda 1,1 ± 0,8 mm idi (Juskys ve ark., 2022). Çin’de 500 kişinin BT anjiyografisinde her yanda ortalama 5,6 ± 1,5 köprü toplardamarı gövdesi sayıldı (Zhao ve ark., 2024). İki çalışma farklı şeyleri sayar. Biri kadavrada sinüse açılan bütün köprü toplardamarlarını sayar. Öbürü görüntüde seçilebilen ana gövdeleri sayar.

Duvarın en ince yeri. Bir köprü toplardamarının üç parçası vardır: örümcek ağı zarın altındaki parça, “subdural” parça ve sinüs duvarındaki parça (Ye ve ark., 2024). Duvar en ince yerinde, sert zarın sınır hücre katını geçerken tek kat endotele kadar inebilir (Nouri ve ark., 2021).

Kronik subdural kanama nerede başlar? Bir derlemeye göre ilk kanama köprü toplardamarının bu ince yerinden olur. Yazarlar bu görüşün genel kabul gördüğünü yazar (Nouri ve ark., 2021). Ama görüş tartışmalıdır. Bir başka derleme, bu kanın beyin kubbesi boyunca yayıldığını hatırlatır. Köprü toplardamarları ise orta hattaki sinüslerin yanındadır. Bu yüzden yayılım, köprü toplardamarından gelen bir kanamaya uymaz (Edlmann ve ark., 2017). Bu kanamada uzun süren bir iltihap vardır. Aynı derlemeye göre bu iltihabı başlatan, kanamanın kendisinden çok sınır hücrelerinin hasarı olabilir (Edlmann ve ark., 2017). Ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Üç boyutlu sahne

Yandan: üst sagital sinüsün bölümleri

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sol yandan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam. Beyin loblara göre boyandı: mavi alın lobu, sarı yan kafa lobu, yeşil şakak lobu, pembe art kafa lobu. Etiketli presantral kıvrım (*gyrus precentralis*) yön bulmana yardım eder: merkez oluğun hemen önündeki kıvrımdır. Üst sagital sinüs modelde yoktur. Orta hatta, nasiondan inion’a uzanan çizginin altında yer alır. Köprü toplardamarlarının çoğu bregma ile lambda arasına açılır. Arkada çadırın dış kenarındaki enine sinüs oluğu ve sigmoid oluk görünür.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Nasion (Nasion), Alın kemiği
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Lambda (Angulus occipitalis), Yan kafa kemiği (sol)
Inion (Protuberantia occipitalis externa), Art kafa kemiği
Enine sinüs oluğu (Sulcus sinus transversi), Art kafa kemiği
Sigmoid oluk (yaklaşık) (Sulcus sinus sigmoidei), Şakak kemiği (sol)

Köprü toplardamarları: sayı, tip ve duvar

Özellik	Değer	Örneklem ve yöntem	Kaynak
Üst sagital sinüse açılan sayı (erişkin)	Ortalama 19,1 ± 2,5 (12–28)	10 kadavra, Litvanya	Juskys ve ark. (2022)
Her yanda ana gövde sayısı	5,6 ± 1,5 (3–10)	500 BT anjiyografi, Çin	Zhao ve ark. (2024)
Beyin ile sert zar arası sayı (bebek)	Beyin başına ortalama 54,1; en çok 94	43 bebek ve küçük çocuk otopsisi	Cheshire ve ark. (2018)
Çap (erişkin)	Sağda 1,4 ± 0,9 mm, solda 1,1 ± 0,8 mm	10 kadavra	Juskys ve ark. (2022)
Çap (bebek)	Ortalama 0,93 mm (0,05–3,07 mm)	Otopsi	Cheshire ve ark. (2018)
Önceki çalışmalarda bildirilen çap	1–7 mm; diseksiyonda seyrek olarak 0,1 mm’ye inen damarlar	Çeşitli yöntemler (Cheshire’in aktardığı)	Cheshire ve ark. (2018)
Rolando bölgesindeki köprü toplardamarının çapı	Yaşlılarda 3,6 ± 0,8 mm, yaşlı olmayanlarda 3,9 ± 1,1 mm	500 BT anjiyografi	Zhao ve ark. (2024)
Büyük delik çevresinde	57 hastanın 55’inde (%96) var; ortanca 2 tane (0–5); ortalama çap 0,6 mm (beyincik–soğan sisternası tipinde 0,8 mm)	Üç boyutlu anjiyografi, çok merkezli	Hiramatsu ve ark. (2024)
Tip A: sinüse doğrudan girer	%52,17; duvar 238 ± 63 µm; ağzında kapakçık benzeri lifli kordonlar	10 kadavra, 86 hasta	Ye ve ark. (2024)
Tip B: sert zar duvarının altında bir süre ilerler	%29,59; duvar 53 ± 34 µm (en ince); ağzında trabekül benzeri kordonlar	10 kadavra, 86 hasta	Ye ve ark. (2024)
Tip C: yan cep (venöz lakün) üzerinde ilerler	%18,24; duvar 333 ± 77 µm; ağzında granülasyonlar	10 kadavra, 86 hasta	Ye ve ark. (2024)
Bebeklerde duvar	Bazıları yalnızca 5–7 µm; çevredeki destek zarı yok ya da çok az	Gözle ve mikroskopla inceleme	Cheshire ve ark. (2024)

Tip A çoğunlukla bregmanın önünde ya da lambdanın arkasında, tip B ve C bregma ile lambda arasında bulunur (Ye ve ark., 2024). Cheshire ve ark. (2024) için yalnızca özet okundu. Sayılar yönteme göre değişir: kadavrada sinüse açılan bütün köprü toplardamarları, anjiyografide ise seçilebilen ana gövdeler sayılır.

Emisser toplardamarlar. Gray birkaçını adıyla verir (Gray, 1918):

Mastoid emisser toplardamar: Genellikle vardır. Mastoid delikten geçer. Enine sinüsü kulak arkası ya da art kafa toplardamarına bağlar.
Parietal emisser toplardamar: Yan kafa kemiğindeki delikten geçer. Üst sagital sinüsü kafa derisinin toplardamarlarına bağlar.
Kondiler emisser toplardamar: Mastoid emisserle birlikte enine sinüsü kafatası dışındaki toplardamarlara bağlar.

TA2 bunlara emissaria der; venae emissariae eş anlamlısıdır (FIPAT, 2019). Kan bu kapakçıksız damarlarda iki yönde akabilir. Bir klinik kaynağa göre bu, kafa içi basıncın dengelenmesine ve beynin seçici soğutulmasına katkıda bulunur (Klein ve Bordoni, 2023). Emisser toplardamarlar çocuklukta daha sık bulunur, delikleri de daha geniştir (Klein ve Bordoni, 2023). Ameliyatta kanama ve pıhtı kaynağı olabilirler (Klein ve Bordoni, 2023).

Diploik toplardamarlar geniştir ve yer yer kese gibi genişlemeler gösterir. Duvarları incedir: elastik bir doku üstünde yalnızca endotel (Gray, 1918). Sert zarın toplardamarlarıyla, sinüslerle ve kafa derisinin toplardamarlarıyla bağlantılıdır (Gray, 1918).

Venöz lakünler. Sert zarın kendi toplardamarlarının birçoğu sinüse doğrudan açılmaz. Önce sinüsün yanındaki keselere dökülür. Bunlara venöz lakünler (yan cepler; lacunae laterales) denir. Özellikle üst sagital sinüsün orta kısmının iki yanında bulunurlar (Gray, 1918). Gray’e göre her yanda genellikle üç lakün vardır: küçük bir alın, büyük bir yan kafa ve ara büyüklükte bir art kafa lakünü (Gray, 1918). Lakünler enine ve düz sinüslerin yakınında da bulunur (Gray, 1918). TA2’nin notu ilginçtir: lakünleri “her anatomist bilir”, ama 1955 listesinde unutulmuşlardır (FIPAT, 2019). Yaşlılarda lakünler sık sık birleşir. Her yanda ince lifli bantlarla geçilen tek ve uzun bir yapı oluşturur (Zedde ve Pascarella, 2025b).

Granülasyonlar sinüse açılır. Örümcek ağı zarın küçük çıkıntıları sert zarı delerek sinüslere ve lakünlere uzanır. Bunlara araknoid granülasyonlar denir (Gray, 1918). Kadavraların üçte ikisinde görülürler; en çok üst sagital ve enine sinüste bulunurlar (Zedde ve Pascarella, 2025b). Bir derleme, 100 kişilik bir MR çalışmasını aktarır. Bu çalışmada granülasyonların yaklaşık %96’sının (431’in 414’ü) içine bir ya da daha çok toplardamar giriyordu (Zedde ve Pascarella, 2025b). Yapıları ve yaşla değişimleri “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatılıyor.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Sinüs anatomisi neden klinikte önemli?

Pıhtı ve az gelişmiş sinüs. Meksika’dan bir vaka–kontrol çalışmasında enine sinüsün az gelişmesi, aynı yandaki sinüs pıhtısıyla (trombozla) ilişkili bulundu (Arauz ve ark., 2018). Türkiye’den bir çocuk çalışmasında ise varyant sıklığı, pıhtısı olan ve olmayan çocuklarda benzerdi: %46,7 ve %50 (Bingol ve Ozdemir, 2026).
Yaralanma. Sinüs yaralanmaları kafa travmasının en ağır sonuçlarındandır. Sinüsü tutan travmalarda ölüm oranının %40’ı aştığı tahmin edilir (Levin-Carrion ve ark., 2026). Cerrahi yönü “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.
Fistül. Atardamarlar ile sinüsler arasında doğrudan kısa devreler oluşabilir. Bunlara sert zar atardamar-toplardamar fistülü denir (Heit ve ark., 2017). En sık yeri enine ve sigmoid sinüsün birleştiği yerdir; solda biraz daha sıktır (Zyck ve ark., 2023). Ayrıntısı “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.
Enfeksiyon yolu. Kapakçıksız emisser toplardamarlar, kafatası dışındaki bir enfeksiyonun kafa içine ilerlemesi için yol olabilir (Klein ve Bordoni, 2023).

BT ve MR okuma

MR’da sinüs: pıhtı sanılabilecek normal görüntüler

MR venografide sinüsün kanla dolu görünmesi gereken bir yerde boşluk gibi duran alana dolma kusuru denir. Pıhtı böyle görünebilir. Ama aşağıdaki normal durumlar da böyle görünebilir:

Akım boşlukları ve az gelişmiş sinüs. Erzurum’da 105 normal MR’da, enine sinüste akım boşluğu ya da aplazi toplumun yaklaşık %24’ünde görülebilirdi. Bunlar pıhtı sanılabilir (Alper ve ark., 2004).
Yönteme bağlı kusurlar. Muğla’da 136 hastada faz kontrast MR venografi kullanıldı. Hastaların %27,2’sinde fizyolojik dolma kusuru görüldü. Çoğu enine sinüsün orta kısmındaydı (Doğan ve Apaydın, 2022). Bu kusurlar yokluk ya da pıhtı sanılabilir (Doğan ve Apaydın, 2022). Aynı yöntem alt sagital sinüsü hastaların yalnızca %41,2’sinde gösterdi. Oysa bu sinüs anatomik olarak hemen herkeste vardır (Doğan ve Apaydın, 2022).
Granülasyonlar. Pıhtı genellikle bir sinüs bölümünün tamamını tutar. Granülasyon ise odaklı, sınırları belli, düğüm gibi bir kusur yapar (Ayaz ve ark., 2017). Enine sinüste en sık yeri, sinüsün orta ve dış üçte birinin birleşimidir. Burası yüzeyel toplardamarların girdiği yerin yakınıdır (Ayaz ve ark., 2017). Dev granülasyonlar “Örümcek ağı zar” bölümünde.

Sinüsün biçimi de bir ipucu verir. Kafa içi basıncı düştüğünde sinüsler genişleyip yuvarlaklaşabilir. Bu, düşük basıncın tipik bulgularındandır (Patel ve ark., 2024). Ayrıntısı “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Yer: Sinüsler sert zarın endosteal ve meningeal katları arasındadır. Endotelle döşelidir; kapakçık ve kas tabakası yoktur.
Gray’in iki grubu: üst-arka grup (üst sagital, alt sagital, düz, iki enine, oksipital). Ön-alt grup (kavernöz, interkavernöz, üst ve alt petrozal, baziler pleksus).
Üst sagital sinüs orağın tutunan kenarında; kesiti üçgen; genellikle sağ enine sinüse devam eder. Düz sinüs orak–çadır birleşiminde; alt sagital sinüsü ve Galen venini alır; genellikle sol enine sinüse gider.
Enine sinüs çadırın tutunan kenarında; üst petrozal sinüs çadırın şakak kemiğine tutunan kenarında.
Kavernöz sinüs: iç karotis ve VI sinüsün içinden geçer; yan duvarda III, IV, V1, V2.
Köprü toplardamarları: erişkinde üst sagital sinüse ~19; en çok bregma–lambda arası. Duvar en ince yerinde sınır hücre katında.
Emisser: mastoid, parietal, kondiler; kapakçıksız, iki yönlü akım.

Klinik vaka

Vaka: Enine sinüste bir boşluk

27 yaşında bir kadın, birkaç aydır ara ara olan baş ağrısı nedeniyle MR’a giriyor. Beyin dokusu normal. MR venografide sağ enine sinüs geniş ve düzgün. Sol enine sinüs ise ince; orta kısmında kısa bir bölümde akım görünmüyor. Ayrıca sağ enine sinüsün içinde, sınırları belli, birkaç milimetrelik yuvarlak bir boşluk var.

Bu görüntülerin her biri pıhtı mı demektir? Hangi normal yapılar böyle görünebilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Duvarın iç yapısı ve dayanıklılığı. Domuz sinüslerinde duvarın %84–94’ü kolajenden oluşur (Walsh ve ark., 2020). Aynı çalışmada boyuna esneklik katsayısı 33–58 MPa ölçüldü. Bu değer sinüslerin çevredeki sert zardan daha katı olduğunu gösterir (domuz) (Walsh ve ark., 2020). İnsan üst sagital sinüsünde daha önce ölçülen kolajen oranı ise yaklaşık %60’tır. Yazarlar farkı yöntem farkına bağlar (Walsh ve ark., 2020).

Arka kafa çukurunda 59 insan sinüsü mikroskopla incelendi. Kemiğe bakan duvar en kalın sinüslerin birleşim yerindeydi. En ince ise juguler bulbusta ve sigmoid sinüsteydi (Balik ve ark., 2019). Bu bilgi yalnızca çalışmanın özetinden alındı.

Willis bantları. Gray, üst sagital sinüsün alt açısında enine uzanan çok sayıda lifli bant tarif eder. Düz sinüsün içinde de birkaç enine bant vardır (Gray, 1918). Bir derleme bu bantları üç ana türe ayırır. En sık olanlar kapakçık benzeri bantlardır (%45–49); üst beyin toplardamarlarının ağızlarını örterler. Boyuna levhalar bantların %20–23’ünü oluşturur. Üst sagital sinüsün içini iki ya da üç kanala bölerler (Zedde ve Pascarella, 2025b).

Köprü toplardamarının sinüse girdiği yer. Mikroskop altında bu birleşimde üç şey görülür (Ye ve ark., 2024):

toplardamarın endoteli, sinüsün endotelinin ötesine uzanır,
kolajen liflerinin yönü değişir,
toplardamarın içi daralır ve ovalleşir.

Köprü toplardamarının duvarı düzenli dizilmiş dalgalı kolajenden yapılır. Sinüsün duvarı ise sıkı ve tabakalıdır (Ye ve ark., 2024).

Sinüs duvarı edilgen bir boru değildir. Bir derlemeye göre sinüs duvarı, sert zara gömülü, endotelle döşeli bir doku ortamıdır. Bu ortam, antijenlerin örneklenmesini ve bağışıklık hücrelerinin etkileşimini destekler (Chirica ve ark., 2026). Bu bilginin bir kısmı fare çalışmalarına dayanır (Rustenhoven ve ark., 2021). Ayrıntısı “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde.

Sinüslerin ölçüleri: yönteme göre

Ölçü	Değer	Örneklem ve yöntem	Kaynak
Üst sagital sinüs uzunluğu	26,4 ± 2,6 cm (14,3–33,4)	500 kişi, BT anjiyografi, Çin	Zhao ve ark. (2024)
Üst sagital sinüs genişliği (ortanca)	Nasion–bregma ortası 7,3; bregma 10,2; lambda 13; inion 15,6 mm	10 kadavra, Litvanya	Juskys ve ark. (2022)
Üst sagital sinüs genişliği	Bregma 5,2 ± 1,2; lambda 8,6 ± 1,3; inion 7,7 ± 1,5 mm	500 BT anjiyografi	Zhao ve ark. (2024)
Üst sagital sinüs çapı	6,4 ± 1 mm	109 erişkin, MR venografi, Nepal	Paudel ve ark. (2024)
Üst sagital sinüs genişliği	6,73 ± 2,34 mm	15 kadavra, Kırşehir	Kamaşak Arpaçay ve Aycan (2026)
Üst sagital sinüs çapı	4,8 ± 0,6 mm	67 sağlıklı kişi, MR, Sakarya	Tunç ve ark. (2024)
Üst sagital sinüs çapı (derleme)	3,0–4,5 mm	Literatür derlemesi	Zedde ve Pascarella (2025b)
Düz sinüs uzunluğu	51 ± 5,2 mm	108 kontrol olgu (Hasegawa ve ark.)	Zedde ve Pascarella (2025b)
Düz sinüs çapı	3 ± 0,8 mm; 4 ± 0,7 mm	MR venografi (Nepal); MR (Sakarya)	Paudel ve ark. (2024); Tunç ve ark. (2024)
Enine sinüs çapı ya da genişliği	Sol 5,1 ± 1,3, sağ 5,9 ± 1 mm	MR venografi, Nepal	Paudel ve ark. (2024)
Enine sinüs genişliği	Sol 5,71 ± 2,45, sağ 5,33 ± 2,05 mm	15 kadavra, Kırşehir	Kamaşak Arpaçay ve Aycan (2026)
Enine sinüs çapı	Sağ 4,8 ± 1,4, sol 3,7 ± 1,4 mm	67 sağlıklı kişi, MR, Sakarya	Tunç ve ark. (2024)
Enine sinüs uzunluğu	Sol 78,3 ± 10,2, sağ 72,9 ± 9,2 mm	100 sağlıklı kişi, 3T MR venografi, Çin	Zhou ve Yu (2024)
Enine sinüs başlangıç çapı	Sol 6,4 ± 2,8, sağ 7,9 ± 2,1 mm	3T MR venografi	Zhou ve Yu (2024)
Enine ve sigmoid sinüs uzunluğu	Enine 60,2 mm, sigmoid 55,1 mm; en dar kesit enine sinüsün ortasında (21,3 mm²)	Üç boyutlu dönen venografi	Anand ve ark. (2022)
Sigmoid sinüs sonu (juguler bulbus) çapı	Sol 5,9 ± 1,9, sağ 7,3 ± 1,9 mm	3T MR venografi	Zhou ve Yu (2024)
Sigmoid sinüs derinliği ve genişliği	Sağ 6,57 ± 1,73 ve 14,55 ± 4,06 mm; sol 6,33 ± 1,52 ve 15,18 ± 4,93 mm	241 hastanın şakak kemiği BT’si (iki yan), Kocaeli	Medişoğlu ve Öçbe (2026)
Kavernöz sinüs	Yaklaşık 1 cm genişlik, 2 cm uzunluk	Klinik kaynak	Ngnitewe Massa ve ark. (2023)
Birleşim açıları	Üst sagital–enine 116°; enine–sigmoid 108° (içten) ve 114° (üstten)	Kadavra	Cardona ve ark. (2025)

Ölçüm yeri ve yöntemi verilmeden tek bir sayı kullanılmamalı. Derlemedeki 3,0–4,5 mm’lik üst sagital sinüs çapı, doğrudan ölçümlerin hepsinden küçüktür. Kırşehir kadavra çalışmasında sol enine sinüs ortalamada sağdan genişti; bu çalışmanın örneklemi küçüktür (15 kadavra). Sakarya’daki MR çalışmasında ise sağ enine sinüs hem sağlıklılarda hem hastalarda soldan genişti (Tunç ve ark., 2024). Kocaeli BT çalışmasında sol sigmoid sinüs sağdan anlamlı olarak genişti; derinlik farkı yoktu (Medişoğlu ve Öçbe, 2026). Ngnitewe Massa ve ark. (2023) için yalnızca özet okundu.

Sinüslerin birleşme düzeni: sınıflamalar

Çalışma ya da sınıflama	Örneklem	En sık düzen	Not
Fukusumi (derlemede)	—	Üst sagital sinüs tümüyle sağ enine sinüse açılır: %44,2	Dört sinüsün tam birleştiği “gerçek birleşim” yalnızca %20
Singh (derlemede)	—	Sağ baskın tip: %41	Üst sagital sinüs yalnızca sağ enine sinüse açılır
Kobayashi (derlemede)	—	Üst sagital, düz ve enine sinüslerin birleşmesi: %32,7	Üst sagital sinüsün tümüyle sağ enine sinüse gitmesi: %31,5
Woodhall (derlemede)	—	Ağ (pleksiform) tipi: %56	İki yan arasında birden çok kanal bağlantı kurar
Browder ve Kaplan (derlemede)	—	Sağ enine sinüs baskın: %33	Eşit %16, sol baskın %8
Surendrababu (derlemede)	—	Birleşim yerine (torkula) açılır: %46	Sağ enine sinüse %39, sol enine sinüse %15
Nepal MR venografi	109 erişkin	Gerçek birleşim (tip III): %65,14	Düz sinüs %65,1 birleşim yerine, %18,3 sol enine sinüse açılır
Kırşehir kadavra	15 kadavra, 60–76 yaş	Birleşim yeri dört sinüsten (üst sagital, iki enine ve oksipital sinüs) oluşur: %46,66	Birleşim yeri %20’de yok; yerinde üçgen bir sert zar parçası görülebilir

Kaynaklar: Zedde ve Pascarella (2025b) (Fukusumi, Singh, Kobayashi, Woodhall, Browder ve Kaplan, Surendrababu); Paudel ve ark. (2024) (Fukusumi’nin %20’lik gerçek birleşim oranı ve Nepal verisi); Kamaşak Arpaçay ve Aycan (2026). Kırşehir çalışmasının yazarları sade bir sınıflama önerir: tip I tam birleşim, tip II kısmi birleşim, tip III birleşim yok (sinüsler ayrı ya da başka yollarla boşalır). “Gerçek birleşim” oranının %20 ile %65 arasında değişmesinin nedeni tanım ve yöntem farkıdır. Nepal çalışması tip III’ü yalnızca “gerçek birleşim” diye adlandırır, ayrıntılı tanımlamaz. “Dört sinüs” sözü de her çalışmada aynı sinüsleri anlatmaz. Paudel’in aktardığına göre Fukusumi gerçek birleşimde dört sinüsün birleştiğini yazar. Kırşehir çalışması ise dört sinüs olarak üst sagital, iki enine ve oksipital sinüsü sayar.

Varyasyonlar ne sıklıkta?

Varyasyon	Sıklık	Örneklem ve yöntem	Kaynak
Sol enine sinüs: az gelişmiş / yok	%18,35 / %2,75	109 erişkin, MR venografi	Paudel ve ark. (2024)
Sağ enine sinüs: az gelişmiş / yok	%4,59 / %0,92	109 erişkin, MR venografi	Paudel ve ark. (2024)
Sol enine sinüs: yok / az gelişmiş	%20 / %39 (simetrik %31)	105 normal MR, TOF venografi, Erzurum	Alper ve ark. (2004)
Sağ enine sinüs: yok / az gelişmiş	%4 / %6	105 normal MR, TOF venografi, Erzurum	Alper ve ark. (2004)
Sağ enine sinüs: görülmedi / az gelişmiş	10 olgu (%4,73) / 37 olgu (%17,53)	211 hasta, faz kontrast MR venografi, Hatay	Bayaroğulları ve ark. (2018)
Sol enine sinüs: görülmedi / az gelişmiş	26 olgu (%12,32) / 85 olgu	211 hasta, faz kontrast MR venografi, Hatay	Bayaroğulları ve ark. (2018)
Enine sinüs oluğu yok	Solda %54,3, sağda %11,4	70 kuru kafatası (140 taraf)	Cardona ve ark. (2024)
Oksipital sinüs var	%13,8 (Nepal); çocuklarda %18; Fukusumi’de %57,5	MR venografi ve literatür	Paudel ve ark. (2024)
Oksipital sinüs yok	%26,66	15 kadavra, Kırşehir	Kamaşak Arpaçay ve Aycan (2026)
Eğik oksipital sinüs	%2 (önce %7 sanıldı)	100 hasta, görüntüleme	Senger ve ark. (2026)
Düz sinüs ikili	%13,85	43 kadavra (Saxena ve ark.)	Zedde ve Pascarella (2025b)
Alt sagital sinüs yok	76 olgunun 1’inde	Saxena ve ark.	Zedde ve Pascarella (2025b)
Alt sagital sinüs görülmedi	500 kişinin 249’unda; yaşla giderek kapanıyor	BT anjiyografi	Zhao ve ark. (2024)
Üst sagital sinüsün ön kısmı az gelişmiş	%7	100 hasta	Zedde ve Pascarella (2025b)
Belirgin sfenoparietal sinüs	Tarafların %70’i	10 kadavra başı (20 taraf)	Posey ve ark. (2023)
Çadır sinüsleri	%86	80 kadavra (Muthukumar ve Palaniappan)	Zedde ve Pascarella (2025b)
Alt interkavernöz sinüs	%17	Tubbs ve ark. 2014 (TA2 notunda)	FIPAT (2019)
Alt petrozal sinüs kesintisiz	200 tarafın %59,5’i	3T MR venografi	Zhou ve Yu (2024)

Hatay çalışmasının özetinde sol enine sinüsün az gelişmesi için “85 olgu (%49,09)” yazar. 85/211 aslında yaklaşık %40 eder; bu yüzden yalnızca olgu sayısı verildi (Bayaroğulları ve ark., 2018). Alper ve ark. (2004) ile Bayaroğulları ve ark. (2018) için yalnızca özet okundu. Oranların bu kadar farklı olmasının nedenleri: yöntem (kadavra, BT, farklı MR teknikleri), “az gelişmiş” tanımı ve örneklem. Örneğin bir çalışma az gelişmiş enine sinüsü, çapı üst sagital sinüsün uç kısmının yarısından küçük olan sinüs diye tanımlar (Arauz ve ark., 2018).

Sfenoparietal sinüs gerçekten var mı? Gray ve TA2 onu kavernöz sinüse açılan bir sinüs olarak verir (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Eponim adı Breschet’tir. Breschet 1829 atlasında onu çizdi ama metinde açıkça tanımlamadı. Cruveilhier 1852’de onu kavernöz sinüse boşalan bir toplayıcı olarak tanımladı (Serioli ve ark., 2026).

San Millán Ruíz ve arkadaşları 2004’te 15 örnek inceledi. Onlara göre sfenoparietal sinüs iki ayrı yapının yapay birleşimidir. Biri orta meningeal toplardamarların ön dalının bir parçasıdır. Öbürü küçük kanadın altındaki bir sert zar kanalıdır. Yazarlar, yüzeyel orta beyin toplardamarının bu sinüse açıldığı bilgisini “hatalı” bulur (San Millán Ruíz ve ark., 2004). Bu bilgiler yalnızca özetten alındı.

2023’te 10 kadavra başında (20 taraf) yapılan bir çalışma farklı sonuç verdi. Tarafların %70’inde belirgin bir sfenoparietal sinüs bulundu. Hepsi kavernöz sinüse açılıyordu (Posey ve ark., 2023). Dokusu incelenen örneklerin %85’i bir toplardamar değil, sinüs yapısındaydı (Posey ve ark., 2023). 2026 tarihli bir yazı iki görüşü uzlaştırmayı önerir. Ona göre iki yapı arasındaki bağlantı seyrek bir varyant olabilir. Ya da yalnızca hastalıkta işlev kazanan “olası” bir bağlantı olabilir (Serioli ve ark., 2026).

Kavernöz sinüsün duvarları. Yan duvar iki katlı bir sert zar kıvrımıdır. Cerrah, sinüse girmeden bu iki kat arasından ilerleyebilir (Mosteiro ve ark., 2024). İç duvar ise birçok kitaptakinin aksine sert zar değildir. Hipofize bakan bu duvar lifli bir dokudur: hipofizin kapsülü (Ishikawa ve ark., 2026). Kavernöz sinüsün içindeki toplardamar kanallarının endoteli vardır ama düz kas katı yoktur (Toma, 2020). Kafa sinirleri sinüse girerken meningeal katı delmez; onu yanlarında taşıyarak sinüsün içine girinti yapar (Ishikawa ve ark., 2026). Bir görüşe göre bu alan, gerçek bir sert zar içi aralıktan çok omurilikteki epidural boşluğa benzer (Ishikawa ve ark., 2026).

Çadır sinüsleri. Çadırın içinde uzanan her toplardamar kanalına çadır sinüsü denir (Mori ve ark., 2026). Bir derlemeye göre iç gruptakiler orta hattan 1,5–2,5 cm, enine sinüsten 1,0–2,5 cm uzaktadır. Dış gruptakiler orta hattan 3–4 cm, enine sinüsten 2–10 mm uzaktadır (Rai ve ark., 2018). Seyrek bir düzende ise bir kabuk toplardamarı çadır üstündeki sert zara paralel uzanır. Sonra sert zara girer ve enine sinüse açılır (Mizushima ve ark., 2026).

Gelişim. Sinüslerin gelişimi kıvrımlara bağlıdır. Çadır yataylaştıkça enine sinüs de erişkindeki enine konumunu alır (Ishikawa ve ark., 2026). Derindeki sagital toplardamar ağı alt sagital sinüse, yüzeydeki üst sagital sinüse dönüşür. Yaklaşık 11. haftada sırttaki sinüsler erişkin düzenine benzer (Ishikawa ve ark., 2026). Bir fetüs çalışmasının özetine göre 10–16. haftalarda düz sinüs, iki yandan gelen yumuşak zar toplardamarlarının birleşmesiyle başlar. Bu dönemde üst sagital sinüs az gelişmiştir; alt sagital sinüs henüz yoktur (Oyanagi ve ark., 2021). Bir görüşe göre enine sinüsler hızla genişlerken sigmoid sinüs ve iç juguler toplardamar aynı ölçüde genişlemez. Oksipital ve marjinal sinüsler bu yüzden oluşur (Hosapatna ve ark., 2024). Kavernöz sinüs ise trigeminal gangliyonun iç yanındaki ağsı kanallardan gelişir (Toma, 2020).

Türkiye’den sinüs ve köprü toplardamarı çalışmaları

Yer	Örneklem ve yöntem	Ana bulgu	Kaynak
Kırşehir (Ahi Evran Üniversitesi)	15 kadavra, 60–76 yaş	Birleşim yeri %20’de yok; sade bir birleşim sınıflaması önerildi	Kamaşak Arpaçay ve Aycan (2026)
Ankara (Hacettepe Üniversitesi)	264 nörolojik yakınması olmayan kişi	Art kafa lobunun bükülme yönü, baskın enine sinüsün yanını %70–72 öngördü	Arsava ve ark. (2019)
Erzincan ve Ankara	124 çocuk (62 pıhtılı, 62 kontrol), MR venografi	Varyant sıklığı iki grupta benzer (%46,7 ve %50); en sık sol enine sinüsün az gelişmesi	Bingol ve Ozdemir (2026)
Sakarya	67 sağlıklı kişi ve 79 multipl skleroz hastası, MR	Hastalarda sinüs çapları daha büyük	Tunç ve ark. (2024)
Kocaeli	241 hastanın şakak kemiği BT’si (iki yan)	Sol sigmoid sinüs sağdan geniş; yaşla sol sigmoid sinüs daha içe yerleşiyor	Medişoğlu ve Öçbe (2026)
İstanbul (Kartal)	52 kuru kafatası	Enine oluğun başlangıç genişliği sağda 6,43, solda 6,15 mm	Suslu ve ark. (2010)
İstanbul (Bahçeşehir ve İstanbul Medeniyet üniversiteleri)	30 kadavra başı	Sinüs olukları çap ve orta hatta uzaklık bakımından asimetrik	El Youssef ve ark. (2024)
Erzurum (Atatürk Üniversitesi)	105 normal MR	Enine sinüste akım boşluğu ya da aplazi ~%24	Alper ve ark. (2004)
Hatay (Mustafa Kemal Üniversitesi)	211 hasta, MR venografi	Sağ enine sinüs 10, sol enine sinüs 26 olguda görülmedi	Bayaroğulları ve ark. (2018)
Muğla (Sıtkı Koçman Üniversitesi)	136 hasta, faz kontrast MR venografi	Fizyolojik dolma kusuru %27,2; alt sagital sinüs yalnızca %41,2’de görüldü	Doğan ve Apaydın (2022)
Ankara	300 hasta, kontrastlı 3B T1 MR	889 granülasyon: 265 üst sagital, 222 sol enine, 185 düz, 183 sağ enine sinüste, 34 birleşim yerinde	Kaplanoğlu ve ark. (2023)
Alanya	154 kişi, MR venografi	Üst bağlantı toplardamarı (Trolard) sağ yarımkürelerin %88,3’ünde, sol yarımkürelerin %76,6’sında görüldü	Ozkal ve ark. (2025)

Arsava ve ark. (2019), Suslu ve ark. (2010), El Youssef ve ark. (2024), Alper ve ark. (2004), Bayaroğulları ve ark. (2018), Doğan ve Apaydın (2022) ve Ozkal ve ark. (2025) için yalnızca özet okundu.

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Sinüsler ve köprü toplardamarları çevresinde cerrahi

Üst sagital sinüs orta hatta durmaz. Litvanya kadavralarında sinüs çoğu olguda orta hattan sapıyordu. Sapma lambdanın önünde 13 mm’ye, birleşim yeri bölgesinde 20 mm’ye kadar çıktı (Juskys ve ark., 2022). Köprü toplardamarlarının sert zara giriş noktaları nasion–bregma bölümünde orta hattan 33,6 mm’ye kadar uzaklaşabiliyordu. Arkaya doğru orta hatta yaklaşıyordu: ortalama 10,9 mm (nasion–bregma), 7,3 mm (bregma–lambda), 1,6 mm (lambda–inion) (Juskys ve ark., 2022).
Yarımküreler arası yaklaşımlar. Bu ameliyatlarda köprü toplardamarı zarar görebilir. Bu, kanamaya, toplardamar kaynaklı beyin hasarına (venöz enfarkt) ya da yarım felce yol açabilir (Ye ve ark., 2024). En ince duvarlı tip B, bregma ile lambda arasında toplanır (Ye ve ark., 2024).
Venöz lakünler. 20 kadavranın 40 yarımküresinde, koronal dikiş ile postsantral oluk arasındaki toplardamarların çoğu önce bir venöz laküne açılıyordu. Trolard toplardamarlarının %73’ü de böyleydi (Karatas ve ark., 2024). Koronal dikişin önünde en sık düzen, tek toplardamarın doğrudan sert zara açılmasıydı (%57) (Karatas ve ark., 2024). Bu bilgiler yalnızca özetten alındı.
Kafa–boyun birleşimi. Büyük delik çevresinde köprü toplardamarları hastaların %96’sında vardı (Hiramatsu ve ark., 2024). Bu bölgede altı köprü toplardamarı grubu tanımlandı. En büyükleri sigmoid sinüse ve suboksipital kavernöz sinüse bağlanır (Miyauchi ve ark., 2024).
Enine sinüsün yeri. İstanbul’dan bir kafatası çalışması orta hattan beyinciğin üstüne yapılan yaklaşımı inceledi. Ona göre ilk delik alt ense çizgisinin yaklaşık 1 cm altına açılırsa enine sinüse zarar verilmez (Suslu ve ark., 2010).
Kavernöz sinüs. Yan duvarın iki katı arasından sinüse girmeden ilerlenebilir (Mosteiro ve ark., 2024).

Bilimin bugün tartıştıkları

Sinüs kenarındaki sert zar: BOS nereden çıkıyor?

Ders kitapları BOS’un granülasyonlardan sinüslere süzüldüğünü yazar (OpenStax 13.3). Bu görüş, 1914’te Lewis Weed’in çalışmasıyla yerleşti (Proulx, 2021). Bugün tartışmalıdır.

Granülasyonu olmayanlar. Zagreb’de 120 kişinin MR’ında yenidoğanların ve 2 yaşındakilerin %85’inde sinüslerde görünür granülasyon yoktu. Yazarlara göre, BOS sistemi normal olan pek çok kişide granülasyon olmaması, granülasyonların temel rolünü sorgulatır (Radoš ve ark., 2021).
Anatomik boşluk. Bir derlemeye göre anatomi çalışmaları, gözlenen serbest BOS çıkışını açıklayacak bir yapıyı sinüslere uzanırken henüz gösteremedi (Proulx, 2021).
Parasagital sert zar. 18 kişide BOS’a verilen izleyici madde, üst sagital sinüs boyunca sinüsün yanındaki sert zara geçti. Bu geçiş, kabuk toplardamarlarının sinüse girdiği yerlerin yakınındaydı (Ringstad ve Eide, 2020). Bu sert zarda lakünlere birleşen bir kanal ağı vardır. Yazarlara göre burası beyin ile sert zarın lenf damarları arasında bir köprü olabilir (Ringstad ve Eide, 2020).
Sert zar içi kanallar. 8 kadavra başında bazı granülasyonlar sinüse doğrudan açılmıyordu. Lenf damarı işaretleriyle boyanan sert zar içi kanallarla toplardamar dolaşımına bağlanıyordu (Yağmurlu ve ark., 2022). Bu bilgi yalnızca özetten alındı.
Sinüs çapı ve hastalık. Sakarya’daki bir MR çalışmasında multipl skleroz hastalarında sinüs çapları kontrollerden büyüktü (Tunç ve ark., 2024). Bu bir ilişkidir; neden-sonuç değildir.

Bu sorular henüz kapanmadı. BOS’un emilimi “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak. Lenf damarları “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde.

Klinik vaka

Vaka: Yarımküreler arasından girmeden önce

Bir beyin cerrahisi ekibi, nasırlı cismin üstüne yarımküreler arasından ulaşmayı planlıyor. Giriş, bregmanın birkaç santimetre arkasından olacak. Ameliyat öncesi toplardamar görüntülemesinde bu bölgede üst sagital sinüse açılan üç köprü toplardamarı görülüyor. Biri sinüse doğrudan giriyor gibi. Öbür ikisi sinüsün yan duvarı boyunca bir süre ilerliyor.

Bu bölgedeki köprü toplardamarları hakkında anatomi ne söyler? Ekip hangi riskleri göz önüne almalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

5.Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı

Sert zar yalnızca sağlam bir kılıf değildir. Kendi atardamarları ve sinirleri olan canlı bir dokudur. Bugün kafatasının gelişimine, damar biyolojisine ve hastalık süreçlerine katılan bir doku olarak görülür (Ishikawa ve ark., 2026). Bu bölümde sert zarı neyin beslediğini, hangi sinirlerin ona duyu verdiğini ve baş ağrısıyla bağını göreceğiz.

Atardamarlar. Sert zarı her yanda üç meningeal atardamar besler: ön, orta ve arka. Bu atardamarlar toplardamarlarıyla birlikte sert zarın dış yüzünde, yani kemiğe bakan tarafta uzanır (Joost ve ark., 2026). İlk dersin Lisans düzeyinde bu üç atardamarın adı kısaca geçmişti. Sert zarın kanı çoğunlukla boyundaki dış karotis atardamarının dallarından gelir (Chirica ve ark., 2026).

En büyüğü orta meningeal atardamardır (arteria meningea media) (Gray, 1918). Kafatasının dışında, üst çene atardamarından (maksiller atardamar) çıkar. Kafatasına, tabandaki küçük bir delikten girer: dikensi delik (foramen spinosum) (Gray, 1918). İçeride öne ve yana doğru ilerler, sonra ön ve arka dallara ayrılır. Ön dal daha büyüktür (Gray, 1918). Kafatasının iç yüzünde bu atardamarın açtığı bir oluk vardır. TA2 ona sulcus arteriae meningeae mediae der (FIPAT, 2019).

Pterion: atardamarın en açık olduğu yer. Şakakta, kafatası kemiklerinin buluştuğu küçük bir bölge vardır: pterion. Onu ikinci derste tanıdık. Orta meningeal atardamar en sık burada yırtılır. Yırtılınca kan kemik ile sert zar arasında toplanır. Buna epidural kanama denir (Natali ve ark., 2024). Ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Üç boyutlu sahne

Şakakta: pterion ve orta meningeal atardamarın oluğu

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sol yandan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam. Beyin loblara göre boyandı: mavi alın lobu, sarı yan kafa lobu, yeşil şakak lobu, pembe art kafa lobu. Orta meningeal atardamar modelde yoktur. Yerini iki nokta gösterir: şakaktaki pterion ve yan kafa kemiğinin iç yüzündeki atardamar oluğu. Atardamar sert zarın kemiğe bakan yüzünde, bu oluğun içinde uzanır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Pterion (Angulus sphenoidalis), Yan kafa kemiği (sol)
Orta meningeal atardamar oluğu (Sulcus arteriae meningeae mediae), Yan kafa kemiği (sol)
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Dış kulak yolu (Porus acusticus externus), Şakak kemiği (sol)

Sinirler. Sert zar iki tür sinir lifi alır: duyu lifleri ve sempatik lifler (Ishikawa ve ark., 2026). Sempatik lifler, istemimiz dışında çalışan otonom sinir sisteminin bir koludur. Çoğunlukla damarlara ve sinüslere eşlik eder. Damarların genişliğini ayarlıyor olabilirler (Ishikawa ve ark., 2026). Duyu lifleri ise kafa içi basınç değişikliklerini ve zarar veren uyaranları algılar. Ağrı sinyalini beyne taşır (Ishikawa ve ark., 2026).

Yüzden ve sert zardan gelen dokunma, ağrı ve sıcaklık bilgisini dört kafa siniri taşır. Bunların başında trigeminal sinir (üçüz sinir; nervus trigeminus) gelir (Byrne ve Dafny, 2026). Trigeminal sinirin üç dalı vardır: göz dalı (V1), üst çene dalı (V2) ve alt çene dalı (V3). Üçü de sert zara dal verir (Ishikawa ve ark., 2026). Kafatası tabanının arka bölmesine arka kafa çukuru denir. Buradaki sert zara ise başka sinirler duyu verir. Vagus siniri ve boynun üst üç omurilik siniri (C1–C3) bunların başındadır (Gray, 1918; Ishikawa ve ark., 2026).

Beyin ağrı duymaz, zarı duyar. Bazı beyin ameliyatları hasta uyanıkken yapılır. Bu hastalarda sert zarın damarları elektrikle ya da dokunarak uyarılınca baş ağrısı duyuldu. Beynin yüzeyi uyarılınca ise duyulmadı (Bernstein ve Burstein, 2012). Ağrı çoğu kez uyarılan yerde değil, başın başka bir yerinde hissedildi. Buna yansıyan ağrı denir. Örneğin üst sagital sinüs uyarılınca ağrı göz çevresinde duyuldu. Orta meningeal atardamar uyarılınca yan kafada ve şakakta duyuldu (Bernstein ve Burstein, 2012).

Bu yüzden uzun süre şu kabul edildi: kafa içinde ağrıya duyarlı yapılar yalnızca sert zar ve onu besleyen damarlardır (Fontaine ve ark., 2018). 2018’de 53 uyanık ameliyat hastasında yapılan bir çalışma bu görüşü genişletti. Yumuşak zara ve küçük beyin damarlarına dokunmak da ağrı oluşturdu (Fontaine ve ark., 2018).

Baş ağrısı ve migren. Sert zardaki duyu lifleri ve damarlar birlikte bir sistem kurar: trigeminovasküler sistem. Bu sistem baş ağrısının olası bir kaynağıdır (Lee ve ark., 2017a). Migren uzun süre zar damarlarının genişlemesinden doğan bir damar hastalığı sayıldı (Iyengar ve ark., 2019). Bugün bu açıklama yetersiz görülür. Migren, beynin birçok bölgesini tutan karmaşık bir sinir sistemi hastalığıdır. Beyin kabuğu, kabuğun altındaki bölgeler ve beyin sapı bu hastalığa katılır (Iyengar ve ark., 2019). Zarın damarları ve onlara giden duyu sinirleri de bu tablonun bir parçasıdır: atak ilerlerken bu sistem aşırı duyarlı hâle gelir (Iyengar ve ark., 2019). Bu süreçte CGRP adlı küçük bir haberci madde önemli rol oynar. CGRP’nin işini engelleyen tedaviler migrende etkilidir (Iyengar ve ark., 2019).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Atardamarların genel düzeni. Gray’e göre sert zarın atardamarları çok sayıdadır. Kafatası tabanının üç çukuru ayrı kaynaklardan beslenir (Gray, 1918):

Ön kafa çukuru: ön ve arka etmoidal atardamarların ve iç karotisin ön meningeal dalları; orta meningeal atardamarın bir dalı.
Orta kafa çukuru: maksiller atardamarın orta ve yardımcı meningeal dalları. Çıkan faringeal atardamarın yırtık delikten giren dalı. İç karotisin dalları ve lakrimal atardamarın geri dönen dalı.
Arka kafa çukuru: art kafa atardamarının meningeal dalları; vertebral atardamarın arka meningeal dalı; ara sıra çıkan faringeal atardamarın dalları.

Güncel bir derlemeye göre sert zarın kanı çoğunlukla dış karotis sisteminden, özellikle orta meningeal atardamardan gelir. Art kafa ve çıkan faringeal atardamarların dalları da katkıda bulunur (Chirica ve ark., 2026).

Orta meningeal atardamarın yolu. Çoğu kişide maksiller atardamarın ilk bölümünden çıkar. Maksiller atardamar, dış karotisin uç dalıdır (Ota, 2026). Yukarı çıkarken kulak-şakak sinirinin (aurikulotemporal sinir) iki kökü arasından geçer. Sonra dikensi delikten kafatasına girer (Gray, 1918). İçeride kama kemiğinin büyük kanadındaki olukta öne gider. Ön ve arka dallara ayrılır; ön dal daha büyüktür (Gray, 1918). Kafatasına girince birkaç küçük dal verir (Gray, 1918):

Trigeminal sinirin gangliyonuna (yarımay gangliyonu) ve oradaki sert zara giden küçük dallar.
Yüzeyel petrozal dal ve üst timpanik dal.
Göz çukuruna ve şakak çukuruna giden dallar.

Yardımcı meningeal dal ise oval delikten girer. O da yarımay gangliyonunu ve sert zarı besler (Gray, 1918).

Neyi besler? Kaynaklar burada farklı vurgu yapar. Gray’e göre dalları kısmen sert zara, ama çoğunlukla kemiklere dağılır (Gray, 1918). Güncel bir derleme ise çadır üstündeki sert zarın çoğunu beslediğini vurgular: yan kubbeler, beyin orağı, çadırın tutunma yerleri. Kemikten geçen dallarla kafatası kemiğini de besler (Ota, 2026).

Resmî adlar. TA2 orta meningeal atardamarın dallarını ayrı terimlerle verir: ön (alın) dal, arka (yan kafa) dal, petrozal dal ve göz çukuru dalı (FIPAT, 2019). “Arka meningeal atardamar” adına dikkat et. TA2 bu adı çıkan faringeal atardamarın bir dalına verir (FIPAT, 2019). Gray de bu dala aynı adı verir; ona göre dal kafatasına juguler delikten girer. Ama Gray vertebral atardamarın dalını da “arka meningeal dal” diye anar (Gray, 1918). Bu yüzden bu adı kullanırken kaynağını da söyle.

Sert zarın atardamarları: bölge bölge

Bölge	Atardamar	Nereden çıkar?	Kafa içine nereden girer, neyi besler?
Ön kafa çukuru	Ön meningeal dal (TA2’de eş anlamlısı arteria meningea anterior)	Ön etmoidal atardamar (arka etmoidal atardamar da benzer bir dal verir)	Etmoid hücreleri besledikten sonra kafa içine girer ve sert zara dal verir
Ön kafa çukuru	İç karotisin ön meningeal dalı	İç karotis atardamarı	Küçük kanadın üstünden geçer; arka etmoidal atardamarın meningeal dalıyla birleşir
Orta kafa çukuru	Orta meningeal atardamar	Maksiller atardamarın 1. bölümü (dış karotis sistemi)	Dikensi delik; çadır üstü sert zarın çoğu ve kafatası kemiği
Orta kafa çukuru	Yardımcı meningeal dal	Maksiller atardamar	Oval delik; yarımay gangliyonu ve sert zar
Orta kafa çukuru	Çıkan faringeal atardamarın dalı	Çıkan faringeal atardamar	Yırtık delik
Orta kafa çukuru	Lakrimal atardamarın geri dönen dalı	Lakrimal atardamar	Üst göz yarığının dış kısmı; orta meningeal atardamarın bir dalıyla birleşir
Kavernöz sinüs çevresi	İç karotisin kavernöz dalları	İç karotis atardamarı	Hipofiz, yarımay gangliyonu, kavernöz ve alt petrozal sinüslerin duvarları
Arka kafa çukuru	Art kafa atardamarının meningeal dalları	Art kafa (oksipital) atardamarı	Juguler delik; ayrıca mastoid delik ya da kondiler kanal (Gray iki yerde farklı yazar)
Arka kafa çukuru	Vertebral atardamarın meningeal dalı	Vertebral atardamar	Büyük delik hizasında çıkar; kemik ile sert zar arasında dağılır, beyincik orağını besler
Arka kafa çukuru	Arka meningeal atardamar (TA2 adı)	Çıkan faringeal atardamar	Juguler delik. Aynı atardamarın başka bir dalı yırtık delikten, ara sıra bir üçüncüsü hipoglossal kanaldan girer
Beyincik çadırı	Çadır atardamarı (Bernasconi–Cassinari)	İç karotisin kavernöz bölümündeki meningohipofiz gövdesi	Kavernöz sinüsten çıkar, çadırın katları arasında ilerler
Beyincik çadırı	Davidoff–Schechter atardamarı	Arka beyin atardamarı (klasik olarak P2 bölümü)	Çadırın iç kısmını alttan besler
Beyincik çadırı	Medial dural-tentoryal dal	Üst beyincik atardamarı	Çadır boyunca ilerler
Beyin orağı	Orak atardamarları	Orta meningeal atardamarın ön ve arka dalları	Ön orak atardamarı, etmoidal dallar, ön beyin atardamarı ve arka meningeal atardamarla bağlantı kurar

Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Ota (2026); Rai ve ark. (2018); O’Reilly ve Krings (2023); Byrne ve Garcia (2013, yalnızca özeti okundu). TA2’de çadır atardamarı için ayrı bir terim yoktur.

Sinirlerin kaynakları. Gray’e göre kafa içi sert zarın sinirleri şu kaynaklardan gelir: yarımay gangliyonu; göz, üst çene ve alt çene sinirleri; vagus ve hipoglossal sinirler; sempatik sistem (Gray, 1918). Güncel kaynaklar bu listeyi bölgelere göre ayrıntılandırır.

Çadır üstünde: trigeminal sinir.

Ön kafa çukuru göz dalının (V1) ön ve arka etmoidal sinirlerinden sinir alır. Ön etmoidal sinir üst sagital sinüs boyunca yükselir. Beyin orağının ön kısmını ve alın kubbesinin sert zarını besler (Ishikawa ve ark., 2026).
Arnold’un çadır siniri göz dalının geri dönen bir dalıdır. Kavernöz sinüsün içinde çıkar ve arkaya kıvrılır. Beyin orağının arka kısmını, çadırı, yan ve art kafa kubbelerinin sert zarını besler (Ishikawa ve ark., 2026). Enine, düz ve sagital sinüslerin duvarlarına da gider (Ishikawa ve ark., 2026). Gray de göz sinirinin çadırın katları arasından geçen geri dönen bir iplik verdiğini yazar (Gray, 1918). TA2’deki adı ramus tentorius nervi ophthalmici’dir (FIPAT, 2019).
Orta meningeal sinir üst çene dalından (V2) çıkar. Trigeminal gangliyonun yakınında ayrılır. Ön çukurun arka kısmını, küçük kanadı ve orta çukurun ön kısmını besler (Ishikawa ve ark., 2026). Gray’e göre orta meningeal atardamara eşlik eder (Gray, 1918).
Spinosus siniri alt çene dalından (V3) çıkar. Oval delikten kafatasının dışına çıkar. Sonra dikensi delikten orta meningeal atardamarla geri girer. Orta çukurun arka kısmını ve yan kubbeyi besler (Ishikawa ve ark., 2026). Gray’e göre ön ve arka dallara ayrılır ve atardamarın ana dallarına eşlik eder (Gray, 1918).
Trigeminal gangliyon da çadıra ve orta çukurun sert zarına küçük dallar verir (Gray, 1918).

Arka kafa çukurunda.

Vagusun meningeal dalı juguler gangliyondan çıkan, geri dönen bir ipliktir. Arka çukurun sert zarına dağılır (Gray, 1918).
Hipoglossal sinir, Luschka’ya göre kanalından geçerken arka çukurun sert zarına iplikler verir (Gray, 1918).
C1–C3 dalları ve sempatik lifler üç yoldan girer: büyük delik, hipoglossal kanal ve juguler delik (Ishikawa ve ark., 2026).

Vagusun duyu lifleri arka çukurun sert zarını ve kulak derisinin bir kısmını besler. Bu lifler beyin sapında trigeminal sinirin omuriliğe inen yoluna katılır (Byrne ve Dafny, 2026).

Sempatik lifler. Sert zarın otonom sinirlerinde sempatik lifler baskındır. Boyundaki üst servikal gangliyondan gelir. Atardamarların çevresindeki ağlarla, özellikle orta meningeal atardamarla ulaşırlar (Joost ve ark., 2026). Sert zara doğrudan parasempatik lif gittiğine dair kesin bir anatomik kanıt henüz yoktur (Joost ve ark., 2026).

Sert zarın sinirleri: bölge bölge

Bölge	Sinir	Kaynağı	Not
Ön kafa çukuru, orağın önü, alın kubbesi	Ön ve arka etmoidal sinirler	Göz dalı (V1)	Ön etmoidal sinir üst sagital sinüs boyunca yükselir
Orağın arkası, çadır, yan ve art kafa kubbesi	Arnold’un çadır siniri	Göz dalı (V1)	Kavernöz sinüs içinde çıkar, arkaya kıvrılır; enine, düz ve sagital sinüslerin duvarlarına gider
Ön çukurun arkası, küçük kanat, orta çukurun önü	Orta meningeal sinir	Üst çene dalı (V2)	Orta meningeal atardamara eşlik eder
Orta çukurun arkası, yan kubbe	Spinosus siniri	Alt çene dalı (V3)	Oval delikten çıkar, dikensi delikten geri girer
Çadır ve orta çukur	Küçük dallar	Trigeminal gangliyon	—
Arka kafa çukuru	Vagusun meningeal dalı	Vagusun juguler gangliyonu	Geri dönen bir iplik
Arka kafa çukuru	Hipoglossal sinirin iplikleri	Hipoglossal sinir	Sinir kanalından geçerken verir (Luschka’ya göre)
Arka kafa çukuru	C1–C3 dalları	Üst boyun omurilik sinirleri	Büyük delik, hipoglossal kanal ve juguler delikten girer
Bütün sert zar	Sempatik lifler	Üst servikal gangliyon	Damar çevresi ağlarla; parasempatik lif için kesin kanıt yok
Omurilik sert zarı	Geri dönen meningeal dallar	Omurilik sinirleri ve sempatik gangliyonlar	Her sert zar parçası 2–4 düzeyden üst üste binen dallar alır

Kaynaklar: Ishikawa ve ark. (2026); Gray (1918); Joost ve ark. (2026). Bir başka derleme dağılımı farklı vurgular: glossofaringeal ve vagus sinirleri klivus dışındaki arka çukur sert zarını, C1–C3 ise başlıca klivus bölgesini besler. Aynı derlemeye göre alt çene dalının meningeal dalı yan kafa sert zarını beyin orağına kadar besler (Joost ve ark., 2026).

Üç boyutlu sahne

Alttan: sert zarın sinir ve atardamar kapıları

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne alttan bakıyoruz: ön taraf yukarıda, hastanın sağı ekranın solunda. Kafatası yarı saydam. Turuncu-sarı yaprak beyincik çadırıdır; beyinciğin üstünde, kafatasının içinden görünür. Noktalar, kafatası tabanındaki bazı kapıları gösterir. Oval delikten yardımcı meningeal dal girer, spinosus siniri çıkar. Üst göz yarığından lakrimal atardamarın geri dönen dalı sert zara gider. Hipoglossal kanaldan C1–C3 dalları ve hipoglossal sinirin iplikleri geçer. Klivusun üstünde baziler pleksus uzanır. Dikensi delik ve juguler delik modelde görünmez.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Üst göz yarığı (Fissura orbitalis superior), Kama kemiği
Oval delik (Foramen ovale), Kama kemiği
Hipoglossal kanal (Canalis nervi hypoglossi), Art kafa kemiği
Klivus (Clivus), Art kafa kemiği

Klasik deneyler. Baş ağrısı kuramının kaynağı uyanık hastalardaki gözlemlerdir. Kafatası açılmış (kraniyotomi) ama uyanık olan hastalarda sert zarın damarları uyarıldı. Bu, başta yansıyan ağrı oluşturdu. Beynin yüzeyini uyarmak ise ağrı oluşturmadı (Bernstein ve Burstein, 2012). 1940’ta Ray ile Wolff’un ve Penfield ile McNaughton’un klasik deneylerinde üç bölge ayrıldı (Bernstein ve Burstein, 2012):

Üst sagital sinüs ya da ön çukur tabanının damarları uyarılınca ağrı göz çevresinde duyuldu.
Orta meningeal atardamar uyarılınca ağrı yan kafada ve şakakta duyuldu.
Arka çukur tabanındaki sert zar ile sigmoid, enine ve oksipital sinüsler uyarılınca ağrı art kafada duyuldu.

Bu yapılar uyarılınca ağrıdan başka bir duyu oluşmadı. Sert zarın damarsız bölgelerini uyarmak ise çoğunlukla ağrı oluşturmadı (Bernstein ve Burstein, 2012). Bu bulgu sinirlerin dağılımına uyar. Duyu sinirleri meningeal damarları yakından izler, damarsız alanlara pek gitmez (Bernstein ve Burstein, 2012).

Sert zar sinirlerinin gerçekten ağrı lifi olduğu 1980’lerde kanıtlandı (Bernstein ve Burstein, 2012). Sert zarda iki tür ağrı lifi bol bulunur. C lifleri miyelinsizdir, yani yalıtım kılıfı yoktur. Aδ lifleri ise ince bir miyelin kılıfı taşır. Bu lifler trigeminal gangliyondan ve C1–C3 arka kök gangliyonlarından gelir (Bernstein ve Burstein, 2012). Meningeal damarlardaki duyu liflerinin çoğu göz dalından (V1) gelir. Üst ve alt çene dallarının da katkısı vardır (Iyengar ve ark., 2019).

2018’deki uyanık ameliyat çalışması. 53 hastada 93 ağrı olayı kaydedildi (Fontaine ve ark., 2018):

Kafa tabanının sert zarına (23 olay) ya da beyin orağına (7 olay) dokunmak ağrı oluşturdu. Ağrı çoğunlukla V1 bölgesine ve şakağa yansıdı.
Önceki çalışmalardan farklı olarak, yumuşak zara ve küçük beyin damarlarına dokunmak da ağrı oluşturdu (61 olay). Bu ağrı da çoğunlukla V1 bölgesine yansıdı.
Ağrı keskin, şiddetli ve kısaydı. Uyarı bitince hemen geçti. Her zaman uyarıyla aynı yana yansıdı.

Bu çalışmanın yalnızca özeti okundu. Bir derlemeye göre beyin orağının arka kısmı, çadır ve orta çukur tabanının sert zarı yoğun sinirlidir. Bu yerlerin ameliyatta çekilmesi şiddetli ağrı yapabilir (Kemp ve ark., 2012). Bu derlemenin de yalnızca özeti okundu.

Yansıyan ağrı: neresi uyarılınca nerede ağrır?

Uyarılan yapı	Ağrının duyulduğu yer	Kaynak
Üst sagital sinüs; ön çukur tabanının damarları	Göz çevresi	Bernstein ve Burstein (2012)
Orta meningeal atardamar	Yan kafa ve şakak	Bernstein ve Burstein (2012)
Arka çukur tabanının sert zarı; sigmoid, enine ve oksipital sinüsler	Art kafa	Bernstein ve Burstein (2012)
Kafa tabanının sert zarı ve beyin orağı	Çoğunlukla V1 bölgesi (alın ve göz çevresi) ve şakak	Fontaine ve ark. (2018)
Yumuşak zar ve küçük beyin damarları	Çoğunlukla V1 bölgesi	Fontaine ve ark. (2018)
Sert zarın damarsız bölgeleri	Çoğunlukla ağrı yok	Bernstein ve Burstein (2012)
Beyin yüzeyi	Ağrı yok	Bernstein ve Burstein (2012)

Fontaine ve ark. (2018) için yalnızca özet okundu. Klasik görüşe göre yumuşak zar ve küçük beyin damarları ağrıya duyarsızdır (Fontaine ve ark., 2018); bu çalışma bu görüşe itiraz eder.

Trigeminovasküler sistem. Sert zardaki trigeminal duyu lifleri ve meningeal damarlar birlikte bu sistemi kurar. Sistem, baş ağrısının olası bir kaynağıdır (Lee ve ark., 2017a). Sert zar duyu liflerinin uyarılması, migren dahil bazı baş ağrılarında ağrının doğuşunda temel sayılır (Lee ve ark., 2017a).

Bu ağrı lifleri damar genişletici küçük proteinler (nöropeptitler) taşır. Bunların ikisi P maddesi ve CGRP’dir (kalsitonin gen ilişkili peptit) (Bernstein ve Burstein, 2012). CGRP içeren sinir lifleri meningeal atardamarlar boyunca uzanır. Dallarında sonlanır, ama damarlar arasındaki bağ dokusunda da bulunur (Messlinger, 2018). Migren ataklarında iç juguler toplardamarın kanında CGRP düzeyinin arttığı bulunmuştur (Messlinger, 2018).

Migren uzun süre zar damarlarının genişlemesinden doğan bir damar hastalığı sayıldı (Iyengar ve ark., 2019). Bugün bu açıklama eksik görülür. Migren karmaşık bir sinir sistemi hastalığıdır. Beyin kabuğu, kabuk altı bölgeler ve beyin sapı hastalığa katılır (Iyengar ve ark., 2019). Bu bölgelerin etkinliğini neyin başlattığı henüz açık değildir (Iyengar ve ark., 2019). Trigeminovasküler sistem bu tablonun bir parçasıdır. Bir görüşe göre atak ilerledikçe önce trigeminal gangliyonun duyu nöronları duyarlılaşır. Sonra beyin sapındaki ve talamustaki nöronlar da duyarlılaşır (Iyengar ve ark., 2019). CGRP bu süreçte temel bir rol oynar (Iyengar ve ark., 2019). Çevresel trigeminal sistemde CGRP’nin işine karışan tedaviler migrende etkilidir (Iyengar ve ark., 2019).

Orta meningeal atardamar da bu tabloda yer alır. Ağrıya duyarlı sert zara bağlı olduğu için migren baş ağrısında da rol oynar (Natali ve ark., 2024).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Sert zarın damar ve sinirleri klinikte

Pterion ve epidural kanama. Orta meningeal atardamar en sık pterionda yırtılır. Bu genellikle epidural kanamaya yol açar; kanama BT’de mercek biçiminde görülür (Natali ve ark., 2024). Kliniği “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.
Kronik subdural kanama. Bu kanamada sert zarın en iç katındaki ince kılcal ağ yoğunlaşır (Ota, 2026). Orta meningeal atardamarın tıkanması (embolizasyon) aynı bölümün Uzman düzeyinde tartışılıyor.
Baş ağrısı. Sert zarın damarları ve trigeminal lifleri baş ağrısının olası bir kaynağıdır (Lee ve ark., 2017a). CGRP’yi hedefleyen tedaviler migrende etkilidir (Iyengar ve ark., 2019).
Ameliyatta kalp yavaşlaması. Sert zarın çekilmesi ya da bazı damar içi tedaviler, kalbi birden yavaşlatabilen bir refleksi tetikleyebilir: trigeminokardiyak refleks (Ishikawa ve ark., 2026).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Orta meningeal atardamar: maksiller atardamarın 1. bölümü → aurikulotemporal sinirin iki kökü arası → dikensi delik → büyük kanattaki oluk → ön (büyük) ve arka dal. En sık pterionda yırtılır → epidural kanama.
Yardımcı meningeal dal: oval delikten girer. Arka meningeal atardamar: TA2’de çıkan faringeal atardamarın dalı; Gray’e göre juguler delikten girer.
Çadırın atardamarları: meningohipofiz gövdesinden çadır atardamarı (Bernasconi–Cassinari); arka beyin atardamarından Davidoff–Schechter.
Sinirler: V1 → etmoidal sinirler ve Arnold’un çadır siniri. V2 → orta meningeal sinir. V3 → spinosus siniri (oval delikten çıkar, dikensi delikten girer). Arka çukur: vagus, hipoglossal iplikler, C1–C3. Sempatik: üst servikal gangliyon.
Ağrı: sert zar ve damarları duyarlı, beyin dokusu duyarsız. Üst sagital sinüs → göz çevresi; orta meningeal atardamar → şakak; arka çukur → art kafa.
Migren: beynin birçok bölgesini tutan karmaşık bir hastalık. Tablonun bir parçası: trigeminovasküler sistemin duyarlılaşması, CGRP ve P maddesi.

Klinik vaka

Vaka: Uyanık ameliyatta göz çevresinde ağrı

Bir hastaya, sol alın lobundaki bir lezyon için uyanık ameliyat yapılıyor. Kafatası açılmış, hasta konuşabiliyor. Cerrah, beyin orağının ön kısmına yakın sert zarı çekince hasta sol gözünün çevresinde keskin bir ağrı tarif ediyor. Cerrah elini çekince ağrı hemen geçiyor. Biraz sonra beyin yüzeyine dokunulduğunda hasta hiçbir şey hissetmiyor.

Ağrı neden göz çevresinde duyuldu? Neden beyin yüzeyine dokunmak ağrı yapmadı?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Orta meningeal atardamar: anjiyografideki bölümler. Atardamar anjiyografide beş bölüme ayrılır (Ota, 2026):

kafa dışı bölüm: maksiller atardamardaki çıkışından dikensi deliğe,
yatay bölüm: orta kafa çukurunda öne ve yana gider, kavernöz ve petrozal dalları verir,
şakak bölümü,
pterion bölümü,
koronal bölüm.

Önemli dallar (Ota, 2026):

Petrozal dal genellikle dikensi delikten geçtikten sonraki ilk 10 mm’lik bölümden çıkar. Deliğin içinden ya da hemen altından da çıkabilir.
Kavernöz dal petrozal daldan çıkar. Kavernöz sinüsün yan duvarını besler.
Ön dal alın ve ön yan kafa sert zarını besler. Meningolakrimal atardamar yoluyla göz atardamarının lakrimal dalına bağlanır. Bu bölgede geriye akış, gözün ağ tabakasında (retina) kansızlık riski taşır.
Orak atardamarları ön ve arka dallardan çıkar.

Embriyodan kalan iz. Orta meningeal atardamar, embriyodaki stapedial atardamarın gerilemesiyle oluşur. Bu atardamarın kalıntıları maksiller sisteme katılır (Ota, 2026). Gerilemenin farklı biçimleri bazı köken varyantlarını açıklar (Ota, 2026).

Köken ve dallanma varyantları.

Göz (oftalmik) atardamarından çıkan orta meningeal atardamar, anjiyografi serilerinin %0,5–2’sinde bildirilir. Bu varyantta atardamarı tıkamak (embolizasyon) görme kaybı riski taşır (Ota, 2026).
Nadiren baziler atardamardan çıkar; çoğunlukla ön alt beyincik atardamarı ile üst beyincik atardamarı arasından. Bu, embriyodaki trigeminal–stapedial bağlantının sürmesini yansıtır (Ota, 2026).
Bir sistematik derlemede yaklaşık 43 hastada anormal köken ya da dallanma bildirildi. Baziler köken 9 olgu sunumunda, oftalmik köken yaklaşık 12 hastada görüldü (Azab ve ark., 2026). Bu bilgi yalnızca özetten alındı.
140 orta meningeal atardamarın incelemesinde ön dal %41 oranında baskındı (Ota, 2026).

Türkiye’den bir anjiyografi çalışması. İstanbul’daki Bezmialem Vakıf Üniversitesi’nin de katıldığı bir çalışmada 87 yarımküre üç boyutlu dönen anjiyografiyle incelendi (Sari ve ark., 2026):

En sık dallanma tipi Tip Ia idi (%49,4).
Orta meningeal atardamar 2 yarımkürede (%2,3) göz atardamarından çıkıyordu.
1 yarımkürede (%1,1) ise tersine, göz atardamarı tümüyle orta meningeal atardamardan çıkıyordu.

Bu bilgiler yalnızca çalışmanın özetinden alındı.

Orta meningeal atardamar: varyasyonlar ve tehlikeli bağlantılar

Bulgu	Sıklık ya da değer	Neden önemli?	Kaynak
Maksiller atardamarın 1. bölümünden çıkış	Çoğu kişide	Olağan düzen	Ota (2026)
Göz atardamarından çıkış	Anjiyografi serilerinin %0,5–2’si	Embolizasyonda görme kaybı riski	Ota (2026)
Göz atardamarından çıkış (Türkiye ortak çalışması)	87 yarımkürenin 2’si (%2,3)	Aynı risk	Sari ve ark. (2026)
Göz atardamarının tümüyle orta meningeal atardamardan çıkışı	87 yarımkürenin 1’i (%1,1)	Ters yönde bir köken varyantı	Sari ve ark. (2026)
Baziler atardamardan çıkış	Nadir; 9 olgu sunumu	Embriyodaki bir bağlantının sürmesi	Ota (2026); Azab ve ark. (2026)
Meningolakrimal bağlantı	—	Geriye akışta retinada kansızlık riski	Ota (2026)
Ön dal baskınlığı	140 atardamarın %41’i	Dal düzeni kişiden kişiye değişir	Ota (2026)
Arka kubbe dalının çıkış yeri	Deliğe yakın %36, ortada %44, uzakta %21	Dal düzeni kişiden kişiye değişir	Ota (2026)
Orta hattı geçen bağlantılar	Sagital dikiş boyunca küçük dallar	Karşı taraftan yan dolaşım	Ota (2026)

Sari ve ark. (2026) ile Azab ve ark. (2026) için yalnızca özet okundu. Embolizasyonun kendisi “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Orta meningeal atardamar sert zarın içinde nasıl dağılır? Sert zarın kanla ne kadar zengin beslendiği “Sert zar: yapısı” bölümünde anlatıldı.

Orta meningeal atardamarın anatomisini anlatan bir derleme, dallarının üç kata dağıldığını yazar (Ota, 2026):

Dış ağ: kemiğe yapışan katmandadır. Görece kalın damarlardan (100–300 µm) oluşur. Küçük dalları sagital dikişi geçer. Böylece karşı taraftaki orta meningeal atardamar da bu ağı besleyebilir.
Geçiş damarları: 30–80 µm çaplı, içe doğru giden küçük atardamarlardır. Görece damarsız meningeal katmanı geçip en içteki sınır hücre katına ulaşır.
İç kılcal ağ: sınır hücre katmanındadır; kılcalların çapı yaklaşık 5–15 µm’dir. Normalde seyrektir. Kronik subdural kanamada yoğun damarlanma gösterir.

Öteki kaynakların bu katmanları nasıl anlattığı “Sert zar: yapısı” bölümündedir. Walsh ve arkadaşlarının aktardığına göre büyük meningeal atardamarlar (400–800 µm) kıvrımlı bir bağlantı damarları ağına bölünür (Walsh ve ark., 2020).

Sert zar beyne kan verebilir. Kansızlık ve kısa devre hastalıklarında sert zarın damar ağı yeni damar oluşumuna iskele olabilir. Moyamoya olgularının yaklaşık %52’sinde sert zardan beyne kan desteği görülür. Atardamar-toplardamar şekil bozukluklarında (AVM) bu oran %6–11’dir (Ishikawa ve ark., 2026).

Çadırın atardamarları.

Çadır atardamarı (Bernasconi–Cassinari). İç karotisin kavernöz bölümünden meningohipofiz gövdesi çıkar. Bu gövde çadır ve dorsal meningeal atardamarlara ayrılır. Çadır atardamarı kavernöz sinüsten çıkar ve çadırın katları arasında ilerler (Rai ve ark., 2018).
Davidoff–Schechter atardamarı. Arka beyin atardamarının çadır altına giden küçük dallarındandır (Rai ve ark., 2018). 1965’te Paul ve Gertraud Wollschlaeger çifti 291 kadavrayla tanımladı. Atardamara, nöroradyolojideki hocalarının adını verdiler (O’Reilly ve Krings, 2023). Klasik olarak arka beyin atardamarının P2 bölümünden çıkar; P1’den çıkan nadir olgular da bildirilmiştir (O’Reilly ve Krings, 2023). Üst beyincik atardamarından çıkan nadir türüne Wollschlaeger atardamarı denir (O’Reilly ve Krings, 2023).
Medial dural-tentoryal dal. Üst beyincik atardamarının çadır boyunca giden bir dalıdır. Çadırdaki sert zar fistülü serilerinde tanımlanmıştır (Byrne ve Garcia, 2013). Bu bilgi yalnızca özetten alındı. Fistüllerin ayrıntısı “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.

Üç boyutlu sahne

Çadırı besleyen atardamarların çıktığı yerler

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Önden, soldan ve yukarıdan eğik bakıyoruz. Atardamarlar kırmızı, beyincik çadırı sarı. Büyük beyin gösterilmedi; beyin sapı ve beyincik görünür. Çadırın kendi küçük atardamarları modelde yoktur. Etiketler, onların çıktığı büyük atardamarları gösterir. Çadır atardamarı iç karotisin kavernöz bölümünden, Davidoff–Schechter dalı arka beyin atardamarından, medial dural-tentoryal dal üst beyincik atardamarından çıkar. Vertebral atardamar büyük delik hizasında arka çukurun sert zarına dal verir.

Bu sahnedeki yapılar:

Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
İç karotis arter (sol): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
İç karotis arter (sağ): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
Vertebral arter (sol): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Vertebral arter (sağ): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
Ön beyin arteri (sol): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön beyin arteri (sağ): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön bağlantı arteri: İki ön beyin arterini birbirine bağlayan kısa atardamar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Orta beyin arteri (sol): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Orta beyin arteri (sağ): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Arka bağlantı arteri (sol): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka bağlantı arteri (sağ): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Çadırın siniri dört düzende dağılır. 29 kadavradan alınan 52 çadır yarısı (taraf), sinirleri gösteren bir boyayla (Sihler boyası) incelendi. Çadır sinirinin dağılımı dört tipe ayrıldı. Tip 1 düz ve enine sinüse gidiyordu. Tiplerin sıklığı şöyleydi: Tip 1 %71,2, Tip 2 %21,2, Tip 3 %3,8, Tip 4 %3,8 (Lee ve ark., 2017b). Düz sinüsün ön yarısı ile çadır çentiğinin iç kısmı arasındaki alan sinirce fakirdi. Yazarlar burayı güvenli bir cerrahi alan sayar (Lee ve ark., 2017b). Bu bilgiler yalnızca özetten alındı.

Spinosus siniri atardamarla mı, toplardamarla mı gider? Gray ve Ishikawa ve arkadaşları siniri orta meningeal atardamarla birlikte anlatır (Gray, 1918; Ishikawa ve ark., 2026). 24 kadavrada 44 taraf incelendi. Spinosus siniri atardamarın değil, orta meningeal toplardamarın yan duvarı boyunca uzanıyordu (Lee ve ark., 2017a). Tarafların %81,8’inde ön dallar boyunca belirgin sinir demetleri vardı (Lee ve ark., 2017a). Sinir genellikle atardamarın ön dallarıyla gider ve pterionun yakınında sonlanır (Lee ve ark., 2017a).

Kafatası dışına çıkan sert zar lifleri. Sıçan ve insanda sert zar sinir liflerinin bir kısmı emisser kanallardan ve yarıklardan kafatasının dışına çıkar. Şakak, yan kafa ve art kafa kemiklerinin dış zarına (periost) dağılır (Schueler ve ark., 2014). Spinosus sinirinin kesitinde insanda ve sıçanda benzer sayıda miyelinli ve miyelinsiz akson görüldü (Schueler ve ark., 2014). Bu bilgiler yalnızca özetten alındı.

Sinir yoğunluğu ve yaş. 31. gebelik haftasından 60 yaşına kadar 27 kişinin sert zarı incelendi. Sinir yoğunluğu gebeliğin 31. ve 40. haftaları arasında arttı ve doğumda en yüksekti. Sonraki 3 ayda azaldı ve 50’li yaşlara dek düşük kaldı (Davidson ve ark., 2012). Bu bilgi yalnızca özetten alındı.

Arka çukur ve art kafa ağrısı. Bir derlemeye göre arka çukur sert zarının sinir kaynakları şunlardır: arka kök gangliyonu, üst servikal gangliyon, vagus, trigeminal, hipoglossal ve glossofaringeal sinirler (Hage ve ark., 2022). Sıçanda arka çukurun sert zarını C2–C3 arka kök gangliyonlarındaki nöronlar besler. Bunların yaklaşık yarısı CGRP ve TRPV1 adlı bir ağrı alıcısını (reseptör) taşır (Noseda ve ark., 2019). Bu bölgeden ağrı bilgisi alan merkezî nöronlar omuriliğin C2–C4 kesimindedir. Aynı çalışmada arka sert zara iltihap yapan maddeler verildi. Bunun ardından bu omurilik nöronlarının yanıtı arttı. Nöronlar sert zarın, art kafa derisinin ve boyun kaslarının uyarılmasına daha güçlü yanıt verdi (Noseda ve ark., 2019). Yazarlara göre art kafa migreni, başka yerdeki migrenlerden farklı olarak beyincikteki bozukluklarla daha yakından ilişkili olabilir (Noseda ve ark., 2019). Bunlar hayvan verisidir ve yalnızca özetten alındı.

Omurilik sert zarı. Omurilik sert zarı, omurilik sinirlerinin geri dönen meningeal dallarından ve sempatik gangliyonlardan sinir alır. Her parça tek bir düzeyden değil, 2–4 düzeye yayılan üst üste binen dallardan sinir alır (Ishikawa ve ark., 2026).

CGRP: kaynaklar, hedefler, ilaçlar. Kafadaki sert zar, CGRP taşıyan sinir lifleriyle donanmıştır. Bu lifler meningeal atardamarlar boyunca uzanır ve dallarında sonlanır. Damarlar arasındaki bağ dokusunda da bulunur (Messlinger, 2018). CGRP’nin büyük kısmı trigeminal liflerden iki yerde salınır. Biri zar dokusudur. Öbürü beyin sapında, trigeminal sinirin omuriliğe inen çekirdeğindeki ilk sinapstır (Messlinger, 2018). CGRP bu yerlerde atardamarları genişletir. Ama trigeminal lifleri doğrudan uyarmaz (Messlinger, 2018).

Sert zarda CGRP’nin yanında P maddesi ve nörokinin A da bulunur. Bir derlemeye göre zar duyu liflerinin uyarılması, bu maddelerin salınmasıyla beyin damarlarını genişletebilir. Bu maddeler baş ağrısının oluşumunda rol oynar (Lv ve ark., 2014). Bu bilgi yalnızca özetten alındı. Bir hayvan modelinde sert zar kısa süre bir iltihap karışımına maruz bırakıldı. Karışımda serotonin, bradikinin, histamin ve prostaglandin vardı. Bu, trigeminovasküler sistemde uzun süren bir duyarlılaşma yaptı (Bernstein ve Burstein, 2012).

Migren biyolojisi üzerine çalışmalar yeni ilaç sınıflarının doğmasına yol açtı (Goadsby ve ark., 2017):

CGRP’nin alıcısını (reseptörünü) engelleyen gepantlar,
serotoninin alıcılarından biri olan 5-HT1F reseptörüne etki eden ditanlar,
CGRP yolunu hedefleyen tek klonlu antikorlar.

Klasik trigeminal sert zar–damar yolu laboratuvarda ve klinikte incelenmiş, atağın yol haritasını sunmuştur (Goadsby ve ark., 2017). Bu bilgiler yalnızca özetten alındı.

Migren zarlarda mı başlıyor? Önde gelen kuramlardan birine göre migren baş ağrısı zarlarda doğar. Bu doğuşta zarın duyu sinirleri, damarları ve yakındaki bağışıklık hücreleri birlikte rol oynar (Christensen ve Levy, 2024). Mekanizma hâlâ tartışmalıdır (Christensen ve Levy, 2024). Bu bilgi yalnızca özetten alındı.

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Sert zarın sinirleri ameliyatta

Trigeminokardiyak refleks. Sert zarın çekilmesi kalp ve dolaşımda ani değişikliklere yol açabilir. Açık girişimlerin %8–18’inde bildirilir. Onyx/DMSO ile damar içinden tedavi edilen sert zar fistüllerinin %11,1’inde görülür (Ishikawa ve ark., 2026).
Nerede? Risk özellikle çadırın arka kısmında ve beyin orağında yapılan çekmededir. Sonuç kan basıncı düşmesi, kalp yavaşlaması ya da ritim bozukluğu olabilir. Kalp ya da solunum durabilir (Rai ve ark., 2018).
Nasıl başlıyor olabilir? Sert zar atardamarlarının ve sinüslerinin çevresindeki bağ dokusunda kapsülsüz, Ruffini benzeri alıcılar vardır. Bir görüş, sert zar fistülünün Onyx ile damar içinden tedavisinde görülen refleksi açıklar. Bu görüşe göre refleks bu alıcıların uyarılmasıyla başlayabilir (Lv ve ark., 2014). Özet bu görüşü yalnızca bu damar içi tedavi için ileri sürer. Bu bilgi yalnızca özetten alındı.
Ağrılı ve güvenli yerler. Beyin orağının arka kısmı, çadır ve orta çukur tabanının sert zarı yoğun sinirlidir (Kemp ve ark., 2012). Düz sinüsün ön yarısı ile çadır çentiğinin iç kısmı arası ise sinirce fakirdir (Lee ve ark., 2017b).
Pterion çevresi. Spinosus siniri genellikle orta meningeal atardamarın ön dallarıyla gider ve pterionun yakınında sonlanır (Lee ve ark., 2017a).

Bilimin bugün tartıştıkları

Kafa içinde neresi ağrı duyar? Açık sorular

Klasik görüş: Kafa içinde ağrıya duyarlı yapılar sert zar ve onu besleyen damarlarla sınırlıdır. Küçük beyin damarları ve yumuşak zar ağrıya duyarsızdır (Fontaine ve ark., 2018).
2018 bulgusu: 53 uyanık ameliyat hastasında yumuşak zara ve küçük beyin damarlarına dokunmak 61 ağrı olayı oluşturdu (Fontaine ve ark., 2018). Bu, klasik görüşün eksik olabileceğini düşündürür.
Sinir dağılımının farklı anlatımları: Bir derlemeye göre yan kafa sert zarını orağa kadar alt çene dalı (V3) besler (Joost ve ark., 2026). Bir başka derleme ise orak ve çadır için esas olarak göz dalını (V1) gösterir (Ishikawa ve ark., 2026).
Hayvandan insana: Arka sert zarın C2–C3 kaynaklı sinirleri ve art kafa migreni üzerine bulgular sıçandan gelir (Noseda ve ark., 2019).
Zarlar ve migren: Migren baş ağrısının zarlarda başladığı, önde gelen kuramlardan biridir. Ama nasıl olduğu hâlâ tartışmalıdır (Christensen ve Levy, 2024). Migren beynin birçok bölgesini tutan bir hastalıktır; zarlar bu tablonun bir parçasıdır (Iyengar ve ark., 2019).

Kesin yanıtlar için insanda yapılmış daha çok çalışma gerekir.

Klinik vaka

Vaka: Çadırın kenarında ani kalp yavaşlaması

58 yaşında bir hasta, çadırın arka kısmına yakın bir lezyon için ameliyatta. Cerrah lezyona ulaşmak için çadırı ve beyin orağının arka kısmını hafifçe çekiyor. Anestezi monitöründe kalp hızı birden düşüyor, kan basıncı da azalıyor. Cerrah çekmeyi bırakınca değerler birkaç dakikada eski hâline dönüyor.

Bu tablonun anatomik açıklaması ne olabilir? Hangi bölgeler bu açıdan daha risklidir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

6.Örümcek ağı zar

Örümcek ağı zar (arachnoidea mater) üç zarın ortadakidir. Sert zarın hemen altında, yumuşak zarın üstünde durur (Ghannam ve Al Kharazi, 2023). İnce ve saydamdır. Kendi kan damarı yoktur (Joost ve ark., 2026). Beynin çevresinde kapalı bir kese gibi bir örtü oluşturur (OpenStax 13.3).

Yumuşak zar beynin her oluğuna iner. Örümcek ağı zar ise inmez. Kıvrımların tepesinden tepesine, olukların üstünden bir köprü gibi geçer (Zedde ve Pascarella, 2025a). Tek istisna, iki yarımküreyi ayıran derin yarıktır: boylamsal yarık. Örümcek ağı zar bu yarığın içine girer (Gray, 1918; Zedde ve Pascarella, 2025a). Köprünün altında kalan aralık beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) doludur (Gray, 1918). Bu aralığa subaraknoid boşluk, yani “örümcek ağı zarın altındaki boşluk” denir.

Zarın kalınlığı her yerde aynı değildir. Beynin üst yüzünde ince ve saydamdır. Tabanda kalınlaşır ve ortaya doğru biraz donuklaşır (Gray, 1918). Yaş ilerledikçe üst yüzdeki zar da beyazlaşıp donuklaşabilir. Bu en çok orta hatta yakın yerlerde olur (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Örümcek ağı zar yalnızca beyni sarmaz. Kafatası tabanındaki büyük delikte (foramen magnum) omuriliği saran örümcek ağı zarla devam eder (Zedde ve Pascarella, 2025a). Omurga kanalında sert zarla birlikte 2. sağrı omuru (S2) hizasına kadar iner (Byrne ve Dafny, 2026). Kafa içinde hipofiz çukurunun üst yüzünü de örter (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Kafaya giren ve çıkan damarlar ile sinirler de bu zarın altından geçer. Zar onları gevşek kılıflarla sarar (Gray, 1918). Kafatasından çıktıkları yerde zar, sinirin ve damarın dış kılıfıyla kaynaşır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Görme sinirinde durum farklıdır. Görme siniri gözden beyne giden sinirdir. Zar ve altındaki sıvı dolu boşluk bu sinirle birlikte göz çukuruna uzanır. Sonunda gözün beyaz dış kabuğuyla (sclera) birleşir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Yani gözün hemen arkasında da beynin çevresindeki sıvıdan bir kılıf vardır.

Aşağıdaki sahnede beynin tabanına alttan bakıyorsun. Örümcek ağı zar modelde yoktur. Etiketler, zarın bu yüzeyde nerelerde köprü kurduğunu gösterir.

Üç boyutlu sahne

Tabanda örümcek ağı zar: köprüler ve altındaki boşluklar

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beynin tabanına alttan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın solunda. Hipofiz gizlendi. Modelde zarlar yoktur; etiketler zarın bu yüzeyin üstünden nasıl geçtiğini söyler. Zar girintilere inmez; şakak lobları, beyin ayakları ve beyincik arasında köprü kurar. Köprülerin altında BOS dolu geniş yerler kalır. Bunlara sisterna denir. Sisternaların adları ve içerikleri “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümündedir. Kırmızı: atardamarlar. Bu atardamarlar zarın altında, sıvının içinde uzanır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik sinir (sol): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Optik sinir (sağ): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
İç karotis arter (sol): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
İç karotis arter (sağ): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
Vertebral arter (sol): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Vertebral arter (sağ): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
Ön beyin arteri (sol): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön beyin arteri (sağ): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön bağlantı arteri: İki ön beyin arterini birbirine bağlayan kısa atardamar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Orta beyin arteri (sol): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Orta beyin arteri (sağ): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Arka bağlantı arteri (sol): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka bağlantı arteri (sağ): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Örümcek ağı zarın iki yüzü birbirine hiç benzemez. Dış yüzü sert zara yapışır (Joost ve ark., 2026). Burada hücreler birbirine sıkıca kenetlenmiş birkaç kat oluşturur. Bu kat bir duvar gibi çalışır. Damarlı sert zar ile BOS dolu boşluk arasında maddelerin yayılmasını sınırlar (Joost ve ark., 2026). Bu yüzden ona araknoid engel hücre katmanı denir.

İç yüzünden ise yumuşak zara doğru ince iplikler uzanır. Bu iplikleri biraz aşağıda göreceğiz. Dersin başındaki zar katmanları çiziminde sert zarın altındaki engel hücre katını, trabekülleri ve granülasyonları görebilirsin.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Üç kısım. Joost ve arkadaşlarına göre örümcek ağı zar üç kısma ayrılabilir. Dışta mezotele benzeyen bir kat vardır. Mezotel, vücut boşluklarını döşeyen ince, yassı hücre örtüsüdür. Ortada bir ara kat bulunur. Derinde ise kollajen lifleri bol, gevşek dizilmiş hücreler yer alır (Joost ve ark., 2026).

Dış yüz: engel katmanı. Zarın dış yüzü, sert zarın en iç katına, yani sınır hücre katmanına yapışır (Joost ve ark., 2026). Bu sınırda zar, birkaç kat yassı hücreden özel bir örtü yapar. Hücreler birbirine sıkıca bağlıdır. Bu örtüye nörotelyum da denir (Joost ve ark., 2026). Hücreler arasında iki tür bağlantı vardır: sıkı bağlantılar (tight junction) ve yapışma bağlantıları (adherens junction). Bu bağlantılar mikropların, moleküllerin ve hücrelerin geçişini düzenler (Derk ve ark., 2021). Brøchner ve arkadaşlarına göre bu sürekli örtü 1–3 hücre katından oluşur. Sert zarın iç yüzünü sıkıca kapatır (Brøchner ve ark., 2015).

Neden önemli? Sert zar damarlıdır; altındaki boşluk ise BOS doludur. Engel katmanı bu ikisi arasında bir yayılma (difüzyon) engelidir (Joost ve ark., 2026). Epitele benzeyen bu hücre katı, kan ile BOS arasındaki engelin bir parçasıdır (Derk ve ark., 2021). Beyinde iki klasik engel bilinir. Kan-beyin engeli, kan ile beyin dokusu arasındadır. Kan-BOS engeli ise koroid pleksustadır. Brøchner ve arkadaşları araknoid engeli üçüncü bir engel sayar. Bu engel, kan ile BOS arasında önemli bir sınır kurar (Brøchner ve ark., 2015).

İç yüz: retiküler kat. İnsan omurilik zarlarının elektron mikroskobu çalışmasında engel katmanı sıkı paketlenmiş hücrelerden oluşuyordu. Çok sayıda sıkı bağlantı vardı; hücreler arasında kollajen yoktu (Vandenabeele ve ark., 1996). Engel katmanının iç yüzünde sürekli bir bazal lamina bulunur. Bunun altında kollajenli bir kat vardır: araknoid retiküler hücre katmanı (Vandenabeele ve ark., 1996). Trabekül hücreleri bu katın içinde dolaşır. Engel katmanına desmozom denen bağlantılarla tutunurlar (Vandenabeele ve ark., 1996). Yumuşak zar ile örümcek ağı zarın iç katı tek bir hücre tipinden yapılır: leptomeningeal hücre (Brøchner ve ark., 2015). Bu iki ince zara birlikte leptomeninks denir; hücrenin adı buradan gelir.

Örümcek ağı zarın katları (dıştan içe)

Kat	Nasıl görünür?	Ne işe yarar?
Araknoid engel hücre katmanı (nörotelyum)	1–3 kat yassı hücre; sıkı ve yapışma bağlantıları; hücreler arasında kollajen yok (Brøchner ve ark., 2015; Vandenabeele ve ark., 1996)	Damarlı sert zar ile BOS arasında yayılma engeli (Joost ve ark., 2026)
Bazal lamina	Engel katmanının iç yüzünde sürekli bir ince zar (Vandenabeele ve ark., 1996)	Engel katmanı ile alttaki kollajenli kat arasındaki sınır
Araknoid retiküler hücre katmanı	Kollajenli, gevşek dizilmiş hücreler (Vandenabeele ve ark., 1996; Joost ve ark., 2026)	Trabekül hücreleri burada dolaşır ve engel katmanına desmozomlarla tutunur (Vandenabeele ve ark., 1996)
Trabeküller	Tip I kollajen çekirdeği; üstü leptomeningeal hücrelerle örtülü (Joost ve ark., 2026; Zedde ve Pascarella, 2025a)	Zarı yumuşak zara bağlar; beyni sıvının içinde asılı tutar (Joost ve ark., 2026; Mortazavi ve ark., 2018)

Engel katmanının ince yapısı kısmen insan omurilik zarlarından gelir (Vandenabeele ve ark., 1996); bu çalışma yalnızca özetinden okundu. Bazı araştırmacılar örümcek ağı zarın iç kısmında ayrı bir “dördüncü zar” tanımladı (SLYM). Bu iddia ve itirazlar “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümündedir.

Ayrıntı

Engel sert zarda değil, örümcek ağı zarda

Sert zarın damarları pencerelidir; duvarlarında küçük açıklıklar vardır. Sıkı bağlantı da taşımazlar (Joost ve ark., 2026). Damar içine yaban turpu peroksidazı verilebilir; bu, 44 kD büyüklüğünde bir işaretleyici proteindir. Bu madde sert zarın damarlarından dışarı sızar. Yumuşak zarın damarları ise subaraknoid boşlukta uzanır. Bu damarlar sıkı bağlantılıdır ve aynı maddeyi geçirmez (Derk ve ark., 2021).

Peki sert zara sızan madde neden BOS’a karışmaz? Broman’ın 1949’daki deneyinde kana verilen boyalar sert zarı boyadı, örümcek ağı zarı boyamadı. Bu, kanla gelen maddeleri subaraknoid boşluğun dışında tutanın sert zar değil, örümcek ağı zar olduğunu gösterir (Brøchner ve ark., 2015).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Örümcek ağı zar damarsızdır. Dıştan içe: engel hücre katmanı → bazal lamina → retiküler kat → trabeküller (Vandenabeele ve ark., 1996; Joost ve ark., 2026).
Engel hücreleri sıkı ve yapışma bağlantılarıyla kenetlenir (Derk ve ark., 2021).
Beynin üç engeli: kan-beyin engeli (kan ile beyin dokusu arası), koroid pleksustaki kan-BOS engeli ve araknoid engel (kan ile BOS arası) (Brøchner ve ark., 2015).
Sert zar damarları pencereli ve geçirgendir. Subaraknoid boşluktaki yumuşak zar damarları sıkı bağlantılıdır (Joost ve ark., 2026; Derk ve ark., 2021).
Zar beynin üstünde ince, tabanda kalındır. Oluklara inmez; yalnızca boylamsal yarığa girer (Gray, 1918).
Büyük delikte omurilik örümcek ağı zarıyla sürer; S2 hizasına kadar iner (Zedde ve Pascarella, 2025a; Byrne ve Dafny, 2026).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Engelin molekülleri ve kökeni

Kenet proteinleri: Engel hücreleri sıkı bağlantı proteini Claudin-11’i ve E-kaderini taşır. Bu, epitele benzeyen kimlikleriyle uyumludur (Derk ve ark., 2021).
Taşıyıcılar: Engel hücrelerinde birçok taşıyıcı protein bol bulunur: P-glikoprotein (ABCB1), BCRP (ABCG2), MRP4 (ABCC4), OAT1 ve OAT3 (Derk ve ark., 2021). İşlev çalışmalarına göre OAT1 ve OAT3, BOS’tan madde temizliğine katılır (Derk ve ark., 2021).
Eski ve korunmuş bir yapı: Engel hücrelerinin sıkı bağlantılarla dolu olduğunu 40 yılı aşkın süre önce elektron mikroskobu gösterdi. Bu ilk çalışmayı 1975’te Nabeshima ve arkadaşları yaptı (Derk ve ark., 2021). Sıkı bağlantılı engel hücreleri çenesiz balıklardan insana kadar birçok türde vardır (Derk ve ark., 2021).
Hücre tipleri: Tek hücreli RNA çalışması fare leptomeninksinde beş ayrı fibroblast benzeri hücre tipi buldu. Bunları yumuşak zara, iç araknoide, dış araknoid engele ve sert zarın sınır katmanına bağladı (Pietilä ve ark., 2023).
Gelişim: Farede engel doğumdan önce çalışır (Derk ve ark., 2023). Engelin nasıl kurulduğu ve insandaki gelişimi “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümündedir.
Başka işaretler: Mapunda ve arkadaşları farede örümcek ağı zar ve yumuşak zar hücrelerinin bağlantılarında VE-kaderin buldu. VE-kaderin, E-kaderinli engel hücrelerinin altında ayrı bir Prox1 pozitif hücre katını da işaretledi (Mapunda ve ark., 2023).

Pietilä ve arkadaşları ile Derk ve arkadaşlarının 2023 çalışması yalnızca özetinden okundu.

Bilimin bugün tartıştıkları

Engeli canlı insanda izlemek

Li ve arkadaşları 20 sağlıklı gönüllüde dinamik bir MR yöntemi kullandı. Gönüllülerin yaş ortalaması 30 ± 7 idi (Li ve ark., 2026). Damar içine kontrast madde verildi. Kontrast, sert zarın kanında 10 saniye içinde görüldü. Sert zardaki ve subaraknoid boşluktaki sıvıda ise yaklaşık 20–40 saniye sonra belirdi (Li ve ark., 2026). Yani engel boyunca madde geçişi canlı insanda ölçülebildi.

Geçiş her yerde aynı hızda değildi. Köprü toplardamarlarının çevresindeki subaraknoid boşlukta kontrastın gelişi ortalama 45,6 ± 18,2 saniyeydi. Üst sagital sinüs çevresinde ise 18,4 ± 4,6 saniyeydi (Li ve ark., 2026).

Farede yapılan başka bir çalışma, köprü toplardamarlarının engeli geçtiği yerlerde engelde açıklıklar buldu (Smyth ve ark., 2024). Bu açıklıklar “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde anlatılır.

Li ve arkadaşlarının ve Smyth ve arkadaşlarının çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

Örümcek ağı zarın iç yüzünden yumuşak zara doğru ince iplikler uzanır. Bunlara araknoid trabeküller denir. Bir örümcek ağına benzerler; zar adını bu ağdan alır (OpenStax 13.3). Trabeküller iki zarı birbirine bağlar ve aradaki boşluğa ağ görünüşü verir (Joost ve ark., 2026).

Bu iplikler yalnızca bir görüntü değildir. Beyin, BOS dolu subaraknoid boşlukta onlar sayesinde asılı durur (Mortazavi ve ark., 2018). Başa bir darbe geldiğinde beyin kafatasının içinde biraz kayar. Trabeküller bu kaymayı sönümler ve azaltır. Böylece darbenin yol açtığı beyin hasarını azaltmaya yardım ederler (Saboori ve Sadegh, 2015).

Bir benzetme düşün: su dolu bir kavanozun içinde, ipliklerle kapağa asılmış bir meyve. Kavanoz sarsılınca su ve iplikler meyvenin duvara çarpmasını yumuşatır. Bu yalnızca bir benzetmedir; gerçek trabeküller çok daha karmaşık bir ağ kurar.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Neyden yapılır? Trabeküller, tip I kollajen üreten fibroblastlardan yapılır. Kollajen ve öteki hücre dışı maddeler trabekülün çekirdeğini oluşturur (Joost ve ark., 2026). Bu çekirdeğin üstünü leptomeningeal hücreler örter. Bu hücreler birbirine desmozomlarla ve oluklu bağlantılarla (gap junction) bağlanır (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Biçimleri. Trabeküller tek tip değildir. İnce silindirlerden yassı, uzun yapraklara kadar değişirler. İncelerine “sütun” ya da “çubuk”, yassı ve uzun olanlarına “septa” denir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bir deney çalışması üç biçim tanımladı: ağaç biçimli çubuklar, sütunlar ve plakalar. Bazı bölgelerde trabeküller karmaşık bir ağ kurar (Saboori ve Sadegh, 2015). Ağaç biçimli bir trabekülün gövdesi yumuşak zarda durur. Dalları ise örümcek ağı zara karışır (Saboori ve Sadegh, 2015).

Perdeler. Bazı yerlerde septalar birbirine eklenir ve yarı sürekli tabakalar oluşturur. Bunlara iç araknoid zarlar denir. Subaraknoid boşluğu bölmelere ayırırlar ve BOS akımını belli yönlere çevirirler (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Boşluk ne kadar geniş? Genişlik yerden yere çok değişir. Kıvrımların tepesinde yumuşak zar ile örümcek ağı zar birbirine değer. Oluklarda ise üçgen biçimli boşluklar kalır (Gray, 1918). Ölçülen genişlikler “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümündedir.

Trabekül biçimleri

Biçim	Nasıl görünür?	Kaynak
Sütun, çubuk	İnce silindir; tek tek iplikler	(Zedde ve Pascarella, 2025a)
Ağaç biçimli çubuk	Gövdesi yumuşak zarda, dalları örümcek ağı zarda	(Saboori ve Sadegh, 2015)
Plaka	Yassı yaprak; sıçanda 0,5–3 µm’lik delikleri olan, kendisi de geçirgen bir yapı	(Saboori ve Sadegh, 2015)
Septa ve iç araknoid zarlar	Yassı, uzun yapraklar; yer yer yarı sürekli perdeler kurar ve boşluğu bölmelere ayırır	(Zedde ve Pascarella, 2025a)

Delik ölçüsü sıçan dokusunda, taramalı elektron mikroskobuyla ölçüldü (Saboori ve Sadegh, 2015). İnsan ve sıçanda trabeküller fibroblastlarla çevrili kollajen sütunlardır; farede ise sütun görülmez (Derk ve ark., 2021).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Trabekülleri ayırmak

Trabekül ağı düzensizdir ve çoğunlukla damarların yakınında yoğunlaşır. Bu yüzden mikrocerrahide trabekülleri küt değil, keskin bir aletle ayırmak önerilir (Mortazavi ve ark., 2018).
Yaşargil’e göre trabeküller subaraknoid boşluktaki sinirlere de tutunur (Zedde ve Pascarella, 2025a). Örümcek ağı zarda ve trabeküllerde, özellikle büyük sisternada, sinir uçları bulunur. Bu uçlar BOS basıncı hakkında bilgi taşıyor olabilir (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Yaşargil’e göre anevrizmalar çoğu zaman sisterna duvarlarının örümcek ağı zarıyla sarılır. Bu yüzden ameliyatta zar anevrizmadan uzakta açılırken bile gerilim anevrizmanın tepesine iletilebilir. Bu da kanamaya yol açabilir (Volovici ve ark., 2020).
Sisternalar arasındaki bölmeler, değişik büyüklükte delikleri olan eksik ve gözenekli duvarlardır. Trabekül yapışıklıkları sisternaları açmanın asıl zorluğudur (Villanueva ve ark., 2023).

Mortazavi ve arkadaşlarının derlemesi yalnızca özetinden okundu.

Bilimin bugün tartıştıkları

Trabeküller ne kadar yer kaplar?

Yedi insan kadavrasında trabeküller, ışıkla kesit alan bir yöntemle (optik koherens tomografi) görüntülendi. Trabeküllerin boşlukta kapladığı hacim oranı, beyin başına ortalama %22,0–29,2 bulundu (Benko ve ark., 2020).
Oran bölgeye göre değişiyordu. Beynin üst yüzüne yakın yerlerde %12, alın loblarında %5–10 daha yüksekti (Benko ve ark., 2020).
İnsan ve sıçanda trabeküller fibroblastlarla çevrili kollajen sütunlardır. Farede ise sütun görülmez; boşluğu fibroblastların uzun uzantıları geçer (Derk ve ark., 2021). Fare deneylerini okurken bu farkı aklında tut.
Örümcek ağı zarın fibroblastları RALDH2 ve CRABP2 adlı iki protein taşır. Biri retinoik asit yapar, öteki onu bağlar (Derk ve ark., 2021). Bu retinoik asit beyin ve damar gelişimini düzenler (Derk ve ark., 2021).
Joost ve arkadaşları bir varsayım öne sürer. Kollajenden zengin trabekül ağı, bağışıklık hücrelerinin boşlukta göçünü ve tutulmasını düzenleyen bir iskele olabilir (Joost ve ark., 2026). Bu varsayım, multipl sklerozda zarlarda biriken bağışıklık kümelerini açıklamaya yöneliktir.

Benko ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Trabeküller bazı yerlerde birleşir ve ince perdeler yapar. Bunlara iç araknoid zarlar denir. Subaraknoid boşluğu odalara ayırırlar ve BOS’un akışını belli yönlere çevirirler (Zedde ve Pascarella, 2025a). Beynin tabanındaki sisternalar da çoğu zaman bu perdelerle birbirinden ayrılır (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Bu perdelerin en bilineni Liliequist zarıdır. En basit tanımıyla, Türk eyerinin arka duvarından (eyer sırtı, dorsum sellae) mamiller cisimlere uzanan bir örümcek ağı zar perdesidir (Dias ve ark., 2014). Türk eyeri, hipofizin oturduğu kemik çukurdur. Mamiller cisimler (corpora mammillaria) ise beynin tabanındaki iki küçük yuvarlak çıkıntıdır. Beyin cerrahları beynin ortasındaki interpedinküler sisternaya ilerlerken bu zarı temel bir yol işareti olarak kullanır (Volovici ve ark., 2020).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Perdelerin türleri. Lü ve Zhu kafa içindeki örümcek ağı zar perdelerini üç türe ayırdı: dış yüzdekiler (konveks), tabandakiler (bazal) ve trabeküler zarlar. Bu perdeler sisternaların sınırını çizer ve ameliyatta yol açmayı kolaylaştırır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Görünüşleri çok değişkendir. Saydam ya da yarı saydam, zar ya da ağ biçiminde, delikli ya da sağlam olabilirler. Kalınlıkları da örnekten örneğe değişir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Liliequist zarının seyri. Zar arka klinoid çıkıntılardan ve eyer sırtından başlar (Zedde ve Pascarella, 2025a). Volovici ve arkadaşlarına göre tabandaki bazal zardan doğar. Önce tek bir yaprak olarak yukarı ve arkaya ilerler. Sonra iki yaprağa ayrılır: üstte diensefalik, altta mezensefalik yaprak (Volovici ve ark., 2020).

Diensefalik yaprak mamiller cisimlerin yakınına tutunur. Kiazma sisternasını interpedinküler sisternadan ayırır (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Mezensefalik yaprak interpedinküler sisternayı alttaki prepontin sisternadan ayırır. Okülomotor sinirler onu iç ve dış parçalara böler. Daha ince ve daha eksiktir; bu yüzden görüntülemede daha zor seçilir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Komşuları. Mezensefalik yaprağın tutunmaya başladığı yer, baziler atardamarın tepesi ve çatallanmasıdır (Villanueva ve ark., 2023). Anik ve arkadaşlarına göre zarın yan kenarı beyincik çadırına ulaşır. Burada okülomotor sisternanın tabanını yapar (Volovici ve ark., 2020). Okülomotor sinir, kavernöz sinüse girene kadar bu zarın uzantısı olan bir örümcek ağı zar manşonuyla sarılıdır (Volovici ve ark., 2020). Liliequist zarı aşağıda köprünün ve soğanın önündeki zarlarla kesintisiz bir ağ kurar. Bu ağ beyin sapının ön-yan yüzünün tamamını örter (Volovici ve ark., 2020).

Üç boyutlu sahne

Liliequist zarının uzandığı yer

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarı kaldırıldı; sol yarıma içeriden, orta hattan bakıyoruz. Ön taraf ekranın sağında, tepe yukarıda. Kabuk, ak madde ve beyincik gizlendi. Liliequist zarı modelde yoktur. Zar, hipofizin arkasındaki eyer sırtından başlar ve ikiye ayrılır. Üstteki diensefalik yaprak mamiller cisimlere uzanır. Alttaki mezensefalik yaprak baziler atardamarın tepesi hizasında beyin sapına tutunur. Bu yaprak interpedinküler sisternayı alttaki prepontin sisternadan ayırır. Kırmızı: atardamarlar.

Bu sahnedeki yapılar:

Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik sinir (sol): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
İç karotis arter (sol): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
Vertebral arter (sol): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
Ön beyin arteri (sol): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön bağlantı arteri: İki ön beyin arterini birbirine bağlayan kısa atardamar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Orta beyin arteri (sol): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Arka bağlantı arteri (sol): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Liliequist zarının bölümleri ve MR’da görünüşü

Bölüm	Neyi neyden ayırır?	Sağlıklı 31 kişide 3B CISS ile görülme	445 hastada 3B-SPACE ile tümüyle sağlam
Sellar bölüm (eyer bölgesindeki başlangıç)	—	%81 (25 kişi)	%63
Diensefalik yaprak	Kiazma sisternası ↔ interpedinküler sisterna	%52 (16 kişi)	%60
Mezensefalik yaprak	İnterpedinküler sisterna ↔ prepontin sisterna	%16 (5 kişi)	%95

İkinci sütundaki bilgi Zedde ve Pascarella’dan alındı (Zedde ve Pascarella, 2025a). Üçüncü sütun, zarın sagital düzlemde görülme oranıdır (Fushimi ve ark., 2003). Dördüncü sütun Ankara, Bursa ve İstanbul’dan 3 teslalık bir MR çalışmasından, zarın delik olmadan bütün kalma oranıdır (Algin ve ark., 2016). Biri görülebilmeyi, öteki deliği ölçer; iki sütun doğrudan karşılaştırılamaz. Dias ve arkadaşlarına göre de en sık görülen bölüm sellar bölümdür (Dias ve ark., 2014). Fushimi ve Algin çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

BT ve MR okuma

İnce perdeleri MR’da görmek

Örümcek ağı zar perdelerini göstermek için çok ince kesitli MR dizileri kullanılır. Siemens’te CISS, GE’de FIESTA, Philips’te Balanced FFE adını taşırlar (Zedde ve Pascarella, 2025a). Liliequist zarı gibi ince yapılar için bugün tercih edilen dizi CISS’tir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Normal perdeler, T2 ağırlıklı görüntüde BOS’u kesen ince karanlık çizgiler olarak görülür. Ama sağlıklı kişide birçoğu güçlü MR’da bile seçilemez (Zedde ve Pascarella, 2025a). Fushimi ve arkadaşlarının çalışmasında zar, görüldüğü 25 kişinin 22’sinde (%88) üçüncü karıncık tabanının yarı kalınlığından daha inceydi (Fushimi ve ark., 2003). Kanama, iltihap ya da tümörle kalınlaşan perdeler daha kolay görülür (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Liliequist zarı neden önemli?

Endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV): Bu ameliyatta BOS’a, üçüncü karıncıktan aşağıdaki interpedinküler ve prepontin sisternalara giden bir yol açılır. Diensefalik yaprak bu akımı tıkayabilir. Bu yüzden iyi sonuç için yaprağın da delinmesi gerekir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Zarın açılması işlemin başarısı için çok önemlidir (Etus ve ark., 2011). Zarın ya da köprü önündeki trabeküllerin akımı tıkaması, ETV başarısızlığının bilinen bir nedenidir (Dias ve ark., 2014).
Anevrizmasız kanama: Bazı kanamalarda kan beyin sapının çevresindeki sisternalarda toplanır ve anevrizma bulunmaz. Bu kanamada kan genellikle Liliequist zarının altında kalır: interpedinküler, ambiens ve prepontin sisternalarda. Kiazma sisternasına geçmez (Zedde ve Pascarella, 2025a). Zarın üstüne çok kan geçmesi ise anevrizma kuşkusu doğurmalıdır (Dias ve ark., 2014). Kanamaların ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümündedir.

Etus ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Klinik vaka

Delik açıldı, ama sıvı akmıyor

On dokuz yaşında bir erkek, aylardır süren baş ağrısı ve bulanık görme ile başvuruyor. MR’da yan karıncıklar ve üçüncü karıncık genişlemiş; dördüncü karıncık normal. Beyin su yolunda (Sylvius kanalı) darlık var. Hastaya endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV) yapılıyor. Birkaç hafta sonra yakınmalar geri dönüyor. Kontrol MR’ın ince kesitli 3B CISS görüntülerinde interpedinküler sisternada bütün kalmış ince bir perde seçiliyor.

Ameliyatın başarısız olmasında hangi anatomik yapı rol oynamış olabilir, ve neden?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Kaç yaprak? Volovici ve arkadaşları Liliequist zarını inceleyen 13 anatomi çalışmasını derledi. Çalışmaların %54’ünde (7/13) zar iki yapraklıydı: üstte diensefalik, altta mezensefalik (Volovici ve ark., 2020). Başka yazarlar tek ya da üç yaprak tanımladı (Zedde ve Pascarella, 2025a). Farkın bir açıklaması doku hazırlığıdır. Birden çok yaprak bulan çalışmalar formalinle sabitlenmiş kafalarda yapıldı. Formalin örümcek ağı zarları kısmen eritir. Yazarlara göre zardan çıkan bazı trabeküller de fazladan yaprak sanılmış olabilir (Volovici ve ark., 2020).

Nereye tutunur? Diensefalik yaprağın arka-üst tutunma yeri de tartışmalıdır. 13 çalışmanın 8’i onu mamiller cisimlerin ön kenarına (premamiller) koyar. 2’si ise mamiller cisimlerin tepesine ya da arkasına (retromamiller) koyar (Volovici ve ark., 2020). Volovici ve arkadaşlarına göre en geçerli çalışma Kurucz’unkidir. Bu çalışma 110 taze kadavra başında küçük kafatası açıklıklarından endoskopla yapıldı. Ama PubMed’de dizinlenmediği için az bilinir (Volovici ve ark., 2020). Anik ve arkadaşları ise 24 taze kadavrada endoskopik ve mikrocerrahi diseksiyon yaptı (Volovici ve ark., 2020).

Ölçü ve köken. Liliequist zarı genellikle 1 mm’den incedir. Kalınlığı, üçüncü karıncık tabanındaki tuber cinereumdan her zaman azdır (Dias ve ark., 2014). Dias ve arkadaşlarına göre zar, embriyodaki ilkel çadırın (primer tentorium) bir kalıntısı sayılabilir (Dias ve ark., 2014). Zar, özellikle diensefalik yaprağıyla, olguların yaklaşık %10–30’unda interpedinküler sisternayı kiazma sisternasından tümüyle ayırır (Dias ve ark., 2014).

Adı nereden? Zarı ilk kez 1875’te Key ve Retzius tanımladı. Liliequist onu 1956’da kadavralarda havalı beyin filmiyle (pnömoensefalografi) inceledi (Dias ve ark., 2014). Havanın interpedinküler sisternada sık sık durakladığını görmüştü (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Türkiye’den çalışmalar: Liliequist zarı ve sisterna perdeleri

Nerede, kimler?	Yöntem	Ne buldu?
Ankara (Atatürk EAH), Bursa ve İstanbul; 445 hasta (Algin ve ark., 2016)	3 tesla 3B-SPACE MR	Hastaların %11’inde (48) zar delikli; tümüyle sağlam olma oranı: sellar bölüm %63, diensefalik %60, mezensefalik %95
Kocaeli; 11 hasta (Etus ve ark., 2011)	Endoskopla alınan zarın elektron mikroskobu	Uzun süreli hidrosefalide fibroblast benzeri hücreler arasında düzenli, sık tip I kollajen demetleri
Antalya; ön bağlantı atardamarı anevrizması kanamış 145 hasta (Akyuz ve Tuncer, 2006)	İki grubun karşılaştırılması	Lamina terminalise ek olarak zar açılınca şant gereken hidrosefali %9,8’den %4’e indi; fark anlamlı değildi (p = 0,203)
İstanbul; hidrosefalili 134 hasta; Dinçer ve arkadaşları (Zedde ve Pascarella, 2025a)	3 tesla 3B CISS MR	28 hastada akımı tıkayan sisterna perdesi; çoğu prepontin ve interpedinküler sisternada; 17’si ETV sırasında doğrulandı

Algin, Etus ve Akyuz çalışmaları yalnızca özetinden okundu. Dinçer ve arkadaşlarının bulguları Zedde ve Pascarella’nın (2025a) derlemesinden aktarıldı; özgün makale açılmadı. Bu çalışmanın yeri ve yöntemi, makalenin yayın kaydındaki yazar adresinden ve başlığından alındı.

Örümcek ağı zar bazı yerlerde sert zarı geçer ve toplardamar sinüslerinin içine doğru uzanır. Toplardamar sinüsleri (sert zar sinüsleri, sinus durae matris), sert zarın içinde uzanan büyük toplardamar kanallarıdır. Burun çevresindeki hava boşluklarıyla karıştırma. Toplardamar sinüslerini “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde gördük. Zarın bu küçük çıkıntılarına araknoid granülasyon denir (OpenStax 13.3).

Ders kitaplarına göre BOS buradan kana süzülür (OpenStax 13.3). Ama bugün bu görüş tartışmalıdır. Granülasyonlardan BOS’un nasıl geçtiğini açıklayan, herkesçe kabul edilmiş bir model yoktur (Joost ve ark., 2026). BOS’un emilmesi “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde ayrıntılı anlatılacak.

Çok küçük, ancak mikroskopla görülen çıkıntılara araknoid villus denir. Gözle görülen büyüklerine ise granülasyon denir. İkisi arasındaki tek önemli fark boyuttur (Proulx, 2021). Bu yapıları ilk kez 1705’te İtalyan anatomist Antonio Pacchioni anlattı (Proulx, 2021). Bu yüzden onlara Pacchioni cisimcikleri de denir (Gray, 1918).

Gray 1918, granülasyonların bebeklikte görülmediğini ve yaşla çoğaldığını yazmıştı (Gray, 1918). Bugünkü MR çalışmaları bu tabloyu kısmen doğruluyor, kısmen değiştiriyor.

Zagreb’de 120 kişinin beyni 3 teslalık MR ile incelendi. Kişiler yenidoğandan 80 yaşa kadar yedi yaş grubundaydı (Radoš ve ark., 2021). Yenidoğanların ve 2 yaşındaki çocukların %85’inde sinüslerde görünür granülasyon yoktu. Ama %15’inde vardı. En sık yer enine sinüstü (Radoš ve ark., 2021). Üst sagital sinüs, kafanın tepesinde iki yarımküre arasındaki yarığın üstünde uzanan büyük sinüstür (OpenStax 13.3). Bu sinüste granülasyonu olanların oranı yaşla arttı ve 40 yaşında %100’e ulaştı (Radoš ve ark., 2021). Ama 80 yaşında yeniden %65’e indi (Radoš ve ark., 2021). Yani granülasyonlar orta yaşa kadar çoğalır, ileri yaşta sinüste azalabilir. Bebeklikteki gelişim “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümünde anlatılır.

Granülasyonlar büyüdükçe önlerindeki incelmiş sert zarı iter. Basınçla kemiği de aşındırır ve kafatasının iç yüzünde küçük çukurcuklar açarlar (Gray, 1918). Zagreb çalışmasında kemiğin içindeki granülasyonlar ilk kez 10 yaşında görüldü. 60 yaşından sonra kemikte, sinüstekinden daha çok granülasyon vardı (Radoš ve ark., 2021).

Granülasyonlar ve yaş (Zagreb’de 120 kişi)

%85
yenidoğan ve 2 yaşındakilerde görünür granülasyon olmayanlar
%100
40 yaşında üst sagital sinüste granülasyonu olanlar
1–23
40 yaşında kişi başına granülasyon sayısının aralığı
%65
80 yaşında üst sagital sinüste granülasyonu olanlar

Bütün sayılar Radoš ve arkadaşlarının 3 teslalık MR çalışmasındandır (Radoš ve ark., 2021). Kişiden kişiye fark çok büyüktür: 40 yaş grubunda bile bir kişide 1, bir başkasında 23 granülasyon sayıldı.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Bir villusun katları. Gray 1918’e göre villus, örümcek ağı zarın sert zarı delmesiyle oluşur. Böylece zarın hücreleri, büyük sinüslerin damar iç örtüsünün (endotel) hemen altına gelir (Gray, 1918). Villus üst sagital sinüse uzanıyorsa üstünü çok incelmiş sinüs duvarı örter. Bu duvar yalnızca endotelden ibaret olabilir (Gray, 1918). Villusun içinde bir subaraknoid doku çekirdeği vardır. Bu çekirdek dar bir sapla genel subaraknoid dokuya bağlanır (Gray, 1918).

Bugünkü mikroskopla. Shah ve arkadaşları insan granülasyonlarını yüksek çözünürlüklü mikroskopla inceledi. Granülasyon dışta bir kapsül ve içte bir doku çekirdeğinden (stromal çekirdek) oluşur (Shah ve ark., 2023). Tabanda bir sap vardır. Gövdede çekirdek, kapsül ve bir ya da daha çok tepe (kubbe) bulunur (Shah ve ark., 2023). İçteki kanal ağları sinüs çevresindeki boşluklarla bağlantılıdır (Shah ve ark., 2023).

Sinüse nereden açılır? Sert zarın toplardamarlarının birçoğu sinüse doğrudan değil, venöz lakün denen bir dizi genişlemeyle açılır. Granülasyonlar bu lakünlerin içine sık sık girer (Gray, 1918). Lakünler en çok üst sagital sinüsün orta kısmının iki yanındadır. Enine ve düz sinüslerin yakınında da bulunurlar (Gray, 1918). Yaşlılarda bu lakünler çoğu zaman birleşir. Her yanda, ince lifli bantların geçtiği ve çok sayıda granülasyon taşıyan tek, uzun bir yapı oluşur (Zedde ve Pascarella, 2025b). 100 kişilik bir MR çalışmasında granülasyonların yaklaşık %96’sına (431’in 414’üne) bir ya da daha çok toplardamar giriyordu (Zedde ve Pascarella, 2025b).

Üç yerleşim tipi. Bir kadavra çalışmasında üst sagital sinüs endoskopla içeriden incelendi (20 örnek). Granülasyonlar üç tipe ayrıldı (Ye ve ark., 2022):

Tip I: sinüsün yan duvarına yapışıktır ve doğrudan sinüsün içine bakar.
Tip II: sinüs içindeki lifli bantların (Willis bantları) oluşturduğu odacıklardadır.
Tip III: subaraknoid boşluktadır.

Aynı grup 268 hastanın ince kesitli MR’ında üst sagital sinüs başına ortalama 1,36 granülasyon saydı. Tiplerin oranları sırasıyla %20,27, %45,20 ve %34,52 idi (Ye ve ark., 2022).

Yalnızca kafa tepesinde değil. Granülasyonlar trigeminal sinirin çevresindeki sert zar cebinde (Meckel boşluğu) de bulunur. İncelenen 26 örneğin hepsinde vardı. Çoğunda (18/26; %69,2) sinirin V2 ve V3 dalları arasındaki üçgen alanda iyi gelişmiş kümeler oluşturuyordu (Wysiadecki ve ark., 2023).

Yaşa göre üst sagital sinüsteki granülasyonlar

Yaş	Ortalama sayı (± SS)	Öne çıkan bulgu
Yenidoğan	0,1 ± 0,3	%85’inde hiçbir sinüste görünür granülasyon yok; %15’inde var, en çok enine sinüste
2 yaş	0,1 ± 0,3	Yenidoğandaki tablo aynen sürer: %85’inde görünür granülasyon yok
10 yaş	1,2 ± 2,5	Kemik içi granülasyon ilk kez görülür; granülasyonların %75’i 4 mm’den küçük
20 yaş	5,4 ± 4,4	—
40 yaş	8,2 ± 5,7	Herkeste var (%100); kişi başına 1–23 granülasyon
60 yaş	6,1 ± 6,1	Bu yaştan sonra kemikte sinüstekinden çok granülasyon var
80 yaş	2,2 ± 2,2	Granülasyonu olanlar %65; 4 mm’den küçüklerin payı %25’e iner

Hepsi Radoš ve arkadaşlarının 3 teslalık MR çalışmasındandır (Radoš ve ark., 2021). SS: standart sapma. Granülasyonlar 1 mm’den küçükten 10–15 mm’ye kadar değişiyordu. Enine ve sigmoid sinüslerde granülasyonu olanların oranı hiçbir yaşta %40 ve %25’i geçmedi. Kadınlar ve erkekler arasında sayı, büyüklük ve dağılım farkı yoktu (Radoš ve ark., 2021).

Hangi sinüste daha çok? Kaynaklar burada ayrışır. Zagreb çalışmasında granülasyonların en çoğu üst sagital sinüsteydi (Radoš ve ark., 2021). Ankara’da 300 hastanın kontrastlı, ince kesitli MR’ında ise 889 granülasyon sayıldı. Bunların 405’i enine sinüslerde (183 sağ, 222 sol), 265’i üst sagital sinüste, 185’i düz sinüste, 34’ü sinüslerin birleşim yerindeydi (Kaplanoğlu ve ark., 2023). Fark yöntemden ve kişi seçiminden gelebilir. Zagreb çalışması T2 kesitleri kullandı ve BOS sistemi normal kişileri aldı. Ankara çalışması ise yalnızca en az bir granülasyonu olan hastaları aldı.

Herkeste var mı? Kadavralarda granülasyonlar örneklerin üçte ikisinde görülür, başlıca üst sagital ve enine sinüste (Zedde ve Pascarella, 2025b). Eski anatomi çalışmalarına göre de yetişkinlerin yaklaşık üçte birinde sinüslerde granülasyon yoktur (Radoš ve ark., 2021). Embriyo ve fetüslerin doku çalışmalarında sinüslerde ne villus ne granülasyon bulundu (Radoš ve ark., 2021).

Emilimdeki payı. Radoš ve arkadaşlarına göre BOS sistemi tümüyle normal olan pek çok kişide sinüslerde granülasyon yoktur. Yazarlar bu yüzden granülasyonların BOS emiliminde sanıldığı kadar temel olmadığını düşünür (Radoš ve ark., 2021). Elektron mikroskobu, villusların sinüsün endotelini tümüyle delmediğini gösterdi. Arada sıkı bağlantılı bir endotel engeli kalır (Proulx, 2021). İnsanda BOS’un granülasyonlardan çıktığını gösteren ikna edici bir canlı görüntüleme de henüz yoktur (Albayram ve ark., 2022). Konunun ayrıntısı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak.

BT ve MR okuma

Sinüste düğüm: granülasyon mu, pıhtı mı?

Granülasyonlar genellikle birkaç milimetre çapındadır. Ama 1 cm’yi aşan dev granülasyonlar da vardır (Kaplanoğlu ve ark., 2023). Büyüyünce toplardamar görüntülemesinde (venografi) sinüsün içinde düğüm biçimli bir dolma kusuru yapabilirler (Mehta ve Mehta, 2023). Dev granülasyon yuvarlak ya da ovaldir. MR’da subaraknoid boşlukla bağlantılı görünür (Mehta ve Mehta, 2023).

İçinin sinyali kaynaklarda farklı anlatılır. Alışılmış tanı ölçütü, içinin BT’de ve bütün MR dizilerinde BOS’a benzemesiydi (Ayaz ve ark., 2017). Mehta ve Mehta’nın derlediği olgularda tanı, içi BOS’a benzeyen bir yapı görülerek konmuştu. Aynı derleme, olguların çoğunda iç sinyalin BOS’tan farklı olduğunu da aktarır (Mehta ve Mehta, 2023). Erzurum’daki bir seride 45 dev granülasyonun 32’sinde sıvının sinyali T1 ve FLAIR’de BOS’tan farklıydı. Yazarlar bunu çoğunlukla granülasyonun içindeki BOS akımına bağladı (Ogul ve ark., 2019).

Bu görünüm, sinüsteki pıhtıyla (sinüs trombozu) karışabilir. Tromboz genellikle bir sinüs bölümünün tamamını ya da birden çok sinüsü tutar. Korteks toplardamarlarına da uzanabilir. Granülasyon ise odaksal, sınırları belli, düğümsü bir kusur yapar (Ayaz ve ark., 2017). Enine sinüsteki granülasyonlar en sık sinüsün orta ve dış üçte birinin birleştiği yerde görülür. Burası yüzeyel toplardamarların sinüse girdiği yerin yakınıdır (Ayaz ve ark., 2017). Dev granülasyonların içinde sıklıkla damar bulunur (Mehta ve Mehta, 2023). Bazı hastalarda dev granülasyon pıhtı sanılmış; pıhtılaşma araştırması ve ilaç tedavisi başlanmıştır (Mehta ve Mehta, 2023).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Granülasyonun iç yapısı. Shah ve arkadaşları 20 ölüden 400 granülasyon inceledi. Granülasyonların %72’si dar boyunlu ve saplıydı (polipoid). %28’i ise plak gibi, geniş tabanlıydı (sesil) (Shah ve ark., 2023). Kapsülün yüzünü örten örümcek ağı zar hücreleri (meningotel) yaşla azalıyordu. Ortanca örtü gençlerde %90, orta yaşlılarda %71, yaşlılarda %27 idi (Shah ve ark., 2023). Granülasyonların yalnızca bir kısmı sinüs dokusuyla ilişkiliydi. Tepeleri sinüsün içinde, sert zarın dokusunda, kemiğin süngerimsi katında (diploe) ya da sert zarın dışında olabiliyordu (Shah ve ark., 2023). Alın kutbunda granülasyonlar ayrılırken 20 örneğin 14’ünde (%70) sert zar kendiliğinden ayrıldı (Shah ve ark., 2023).

Sinüs çevresinde gevşek bir doku vardır: sert zar-örümcek ağı zar stroması. Bu doku kollajen ve fibronektinden zengindir ve çeşitli bağışıklık hücreleri barındırır (Shah ve ark., 2023). Granülasyon çekirdeklerinde de bağışıklık hücreleri ve sitokinler bulundu. Yazarlar granülasyonların sinir-bağışıklık görevleri olabileceğini öne sürer (Shah ve ark., 2023). Bir başka öneriye göre granülasyonlar, sert zar ile beyin arasında antijenleri tutan yapışkan cepler olabilir. Bu cepler lenf düğümüne benzer biçimde çalışabilir (Joost ve ark., 2026). Bunlar öneridir; kanıtlanmış değildir.

Sinüse doğrudan açılmayanlar. Yağmurlu ve arkadaşları 8 kadavra başında granülasyonları ikiye ayırdı: sert zarın yaprakları içinde kalanlar (intradural) ve sert zardan ayrı duranlar (interdural). Baş başına ortalama 6 ± 1,30 intradural granülasyon vardı (Yağmurlu ve ark., 2022). Granülasyonlar, lakünler ve korteks toplardamarlarından üst sagital sinüse açılan ağızların sayısı baş başına 45 ± 5,62 idi (Yağmurlu ve ark., 2022). Bazı intradural granülasyonlar sinüse doğrudan açılmıyordu. Lenf işaretleriyle (Lyve-1, podoplanin) boyanan, sert zarın içindeki kanallarla toplardamar dolaşımına bağlanıyordu (Yağmurlu ve ark., 2022).

Yaşlı beyinde. Ölüm sonrası 882 beyin örneğinde granülasyonların biçimi incelendi. Ortalama ölüm yaşı 90,62 idi (Mehta ve ark., 2026). Granülasyon sayısı, beyindeki β-amiloid ve nörofibriler yumak birikimleriyle ters ilişkiliydi. Olasılık oranları sırasıyla 0,79 ve 0,84 idi (Mehta ve ark., 2026). Böyle bir ilişki, nedeni tek başına göstermez.

Yağmurlu ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Dev granülasyon. “Dev” granülasyonun ortak bir tanımı yoktur. Bazı yazarlar en büyük boyutu 1 cm’yi aşanlara, bazıları yaklaşık 10 mm olanlara bu adı verir (Mehta ve Mehta, 2023). Bazıları ise sinüsü tıkayanları dev sayar (Mehta ve Mehta, 2023). Mehta ve Mehta’nın sistematik derlemesine göre literatürde 169 kişide 195 dev granülasyon bildirildi. Kişilerin yaşı 0,33 ile 91 arasındaydı (ortalama 43 ± 20); %54’ü kadındı (Mehta ve Mehta, 2023). Granülasyonlar 0,4–6 cm büyüklükteydi (ortalama 1,9 ± 1,1 cm). %84’ü sinüsün içinde, %15’i kemiğin süngerimsi katında (diploe) idi (Mehta ve Mehta, 2023). Otopsi çalışmaları ergen ve erişkinlerin %3,68–20’sinde dev granülasyon bulur. Canlı insanda gerçek sıklık bilinmiyor (Mehta ve Mehta, 2023).

Beyin dokusu granülasyona fıtıklaşabilir. Bazı kişilerde komşu beyin dokusu granülasyonun içine doğru uzanır. Buna beyin dokusunun araknoid granülasyona fıtıklaşması denir; İngilizce kısaltması BHAG’dir. Ankara’dan Ozer ve arkadaşları 695 hastanın ince kesitli 3 teslalık MR’ını (3B-DRIVE) inceledi. Hastaların %7,3’ünde (51) arka çukurda bu fıtıklaşma vardı (Ozer ve ark., 2025). Fıtıklaşan doku %47,1 beyincik, %45,1 şakak lobu ve %17,6 art kafa lobu dokusuydu (Ozer ve ark., 2025). Bu hastaların %25,5’inde fıtıklaşan dokuda hasar vardı (Ozer ve ark., 2025). Olguların %40’ı alışılmış MR dizilerinde görülemiyordu (Ozer ve ark., 2025).

Kulakta nabızla eş zamanlı bir uğultu duyulabilir; buna pulsatil kulak çınlaması denir. Bu yakınması olan 262 hastanın 16’sında (%6) toplam 18 fıtıklaşma bulundu (Smith ve ark., 2022). Bu 16 hastanın 11’inde (%69) fıtıklaşma tek yanlıydı. Şakak ya da art kafa lobundan, enine sinüse ya da enine-sigmoid birleşimine doğruydu (Smith ve ark., 2022). Fıtıklaşması olanlarda nedeni bilinmeyen kafa içi basınç artışı belirgin biçimde daha sıktı. Olasılık oranı (OR) 4,2 idi (Smith ve ark., 2022).

Denizli’den Kiroglu ve arkadaşları, baş ağrısı ve baş dönmesi olan bir erkekte üst sagital sinüste dev bir granülasyon bildirdi. Sinüs içinde ölçülen basınç, lezyonun iki yanında belirgin farklıydı (Kiroglu ve ark., 2008).

Türkiye’den çalışmalar: granülasyonlar ve beyin fıtıklaşması

Nerede, kimler?	Yöntem	Ne buldu?
Ankara; sinüs içi granülasyonu olan 300 hasta, yaş 44,99 ± 15,81 (Kaplanoğlu ve ark., 2023)	Kontrastlı, ince kesitli 3B T1 MR	889 granülasyon; 8 hastada (%2,7) beyin fıtıklaşması; yaşla büyüklük (r = 0,181) ve sayı (r = 0,207) zayıf ama anlamlı arttı
Ankara; 695 hasta (Ozer ve ark., 2025)	3 tesla 3B-DRIVE MR	Arka çukurda %7,3 fıtıklaşma; %40’ı alışılmış dizilerde görülmüyor; %25,5’inde doku hasarı
Erzurum; 18 yaş altı 2320 hasta (Sade ve ark., 2019)	3 tesla MR	135 hastada (%5,81) enine sinüste granülasyon; bunların 15’inde beyin fıtıklaşması
Erzurum; 45 dev granülasyon (Ogul ve ark., 2019)	3 tesla, yüksek çözünürlüklü 3B MR dizileri	En sık yer iki enine sinüs; %22,2’sinde fıtıklaşma; %73,3’ünde içine giren merkezi toplardamar; 32’sinde sıvı sinyali T1 ve FLAIR’de BOS’tan farklı
Denizli; tek hasta (Kiroglu ve ark., 2008)	Sinüs içi basınç ölçümü	Üst sagital sinüste dev granülasyon; iki yanında belirgin basınç farkı
İstanbul; orta hatta epidural kanaması olan 9 hasta (Güçlü ve ark., 2022)	2013–2018 ameliyat serisi	Hepsinde kanama kaynağı, üst sagital sinüs duvarında ya da bir granülasyonda yırtık

Kaplanoğlu, Ozer ve Güçlü çalışmaları tam metinden; Sade, Ogul ve Kiroglu çalışmaları yalnızca özetinden okundu. Ogul ve arkadaşlarının serisinde 3B T2 SPACE dizisinde granülasyon içinde sinyal boşluğu %62,2 oranında görüldü (Ogul ve ark., 2019).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Granülasyon da kanayabilir

İstanbul’da 2013–2018 arasında ameliyat edilen, orta hatta epidural kanaması olan 9 hasta incelendi. Hepsinde kanamanın kaynağı üst sagital sinüsün duvarında ya da bir araknoid granülasyonda yırtıktı (Güçlü ve ark., 2022). Sinüsü korumak için sinüsün üstünde 3 cm genişliğinde bir kemik şerit bırakıldı. Her yarımkürenin üstünden ayrı bir kemik kapağı kaldırıldı (Güçlü ve ark., 2022).

Granülasyonlar sinüs duvarıyla sınırlı kalmaz. Shah ve arkadaşlarına göre bazılarının tepesi kemiğin süngerimsi katında ya da sert zarın dışında yer alır (Shah ve ark., 2023). Dev granülasyonların %15’i de kemiğin süngerimsi katındadır (Mehta ve Mehta, 2023). Epidural kanamanın kendisi “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde anlatılır.

Klinik vaka

Kulakta nabız sesi

Otuz sekiz yaşında bir kadın, aylardır sağ kulağında nabzıyla birlikte atan bir uğultu duyuyor. Ara sıra baş ağrısı da oluyor. Kontrastlı MR venografide sağ enine sinüste, orta ve dış üçte bir arasında, sınırları belli, yuvarlak bir dolma kusuru görülüyor. Kusurun içi T2’de BOS gibi parlak. İnce kesitli görüntülerde komşu şakak lobu dokusunun bu yapının içine uzandığı seçiliyor. Acil serviste “sinüs trombozu” ön tanısı konmuş.

Bu görüntü bir pıhtı mı, yoksa başka bir yapı mı, ve ayırt etmek için neye bakılır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Araknoid kist. Örümcek ağı zarla döşeli, içi BOS dolu, tümör olmayan boşluklara araknoid kist denir (Mustansir ve ark., 2018). Birincil (gelişimsel) kistler, rahimdeyken zarın ikiye ayrılmasından doğar. İkincil kistler ise travma, ameliyat, enfeksiyon ya da kanamadan sonra görülür (Mustansir ve ark., 2018).

Gelişimde ilkel zar önce boşluklanır; yani içinde sıvı dolu küçük boşluklar açılır. Bu evrede zarın ikilenmesi ya da zarların kaynaşamaması birincil kistlere yol açabilir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Kistin kenarında zarın ikiye ayrıldığı görülür. Duvarda kalın kollajen katları ve aşırı çoğalmış örümcek ağı zar hücreleri bulunur; trabeküller ise yoktur (Carbone ve Sadasivan, 2021). Kistin nasıl büyüdüğü için üç açıklama önerildi: ozmotik fark, tek yönlü kapakçık gibi çalışan bir düzenek ve duvarın BOS benzeri sıvı yapması (Carbone ve Sadasivan, 2021).

Hipofiz çukurunun üstünde (suprasellar) görülen bir kist türü, delinmemiş Liliequist zarının bir cebi gibi anlaşılabilir. Bu cebe zamanla BOS birikir (Dias ve ark., 2014). Kistlerin sıklığı, belirtileri ve tedavisi “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümündedir. Kistin komşu sisternalarla bağlantısını MR ile araştıran çalışmalar o bölümde Uzman düzeyinde anlatılır.

7.Yumuşak zar ve damar çevresi boşluklar

Yumuşak zar (pia mater) en içteki zardır. Beyni ve omuriliği doğrudan sarar ve sinir dokusuna sıkıca tutunur (Joost ve ark., 2026). Beynin kıvrımlarını ve oluklarını birebir izler; her oluğun içine iner (OpenStax 13.3). Beyinciğin ince kıvrımlarına da girer (OpenStax 13.3). Örümcek ağı zar ise kıvrımdan kıvrıma atlar, oluklara inmez (Mahendru ve Chong, 2009). Bu yüzden iki zar kıvrımların tepesinde birbirine değer. Oluklarda ise aralarında üçgen biçimli boşluklar kalır (Gray, 1918).

Yumuşak zar çok incedir. Dokuda bir ya da iki hücre kalınlığında bir tabakadır (Joost ve ark., 2026). Beyin yüzeyindeki büyük damarlar bu zarın üstünde, sıvı dolu subaraknoid boşlukta uzanır (Dafny, 2020). Omurilikte de durum benzerdir: omuriliğin damarları yumuşak zarın yüzeyinde uzanır (Byrne ve Dafny, 2026).

Yumuşak zar ile beyin dokusu arasında ince bir sınır tabakası vardır: glia limitans. Bu ad “sınırlayan glia” demektir; tabakayı beynin destek hücreleri olan astrositler kurar (Joost ve ark., 2026). Dersin başındaki zar katmanları çiziminde yumuşak zar en alttadır: beyin kabuğuna yapışır ve oluklara iner.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Dokuda yumuşak zar. Mikroskopta yumuşak zar, bir ya da iki katlı bir leptomeningeal hücre tabakasıdır. Hücrelerin uzun, ince uzantıları vardır. Birbirlerine başlıca desmozomlarla ve oluklu bağlantılarla (gap junction) bağlanırlar (Joost ve ark., 2026). Farede yumuşak zar, glia limitansa komşu tek kat fibroblasttan oluşur (Derk ve ark., 2021).

Sıvı geçirir mi? OpenStax’e göre yumuşak zarın, sıvı geçirmeyen sürekli bir hücre katı olduğu düşünülür (OpenStax 13.3). Hutchings ve Weller insan zarlarını elektron mikroskobuyla inceledi. Onlara göre yumuşak zar hücreleri bağlantı kompleksleriyle sürekli bir tabaka oluşturur. Bu tabaka bir yanda subaraknoid boşluğu, öbür yanda pia altı ve damar çevresi boşlukları ayırır (Hutchings ve Weller, 1986). Aynı çalışmaya göre yumuşak zar beyin yüzeyinden yansır ve subaraknoid boşluktaki damarların dış örtüsünü yapar (Hutchings ve Weller, 1986).

Beyinde ve beyincikte. Gray 1918’e göre beyincikte yumuşak zar daha incedir. Derin yüzünden çıkan damarlar daha kısadır ve zar kabuğa daha az sıkı bağlıdır (Gray, 1918). Gray yumuşak zarı “damarlı bir zar” diye anlatır. Ona göre zar, çok ince ve gevşek bir dokunun bir arada tuttuğu küçük bir damar ağıdır (Gray, 1918). Joost ve arkadaşları da onu ince ve bol damarlı bir zar diye tanımlar. Mikroskopta görülen bir-iki katlı hücre tabakası bu zarın kendisidir. Büyük damarlar zarın üstünde, subaraknoid boşlukta uzanır. Zarın altındaki pia altı boşlukta da damarlar vardır (Joost ve ark., 2026).

Adlar. Uluslararası anatomi terimleri listesinin bugünkü baskısına kısaca TA2 denir. TA2’de yumuşak zarın resmî adı piadır; pia mater eş anlamlısıdır (FIPAT, 2019). TA2 kafa piasını (pia cranialis) ve omurilik piasını (pia spinalis) ayrı terimler olarak verir (FIPAT, 2019).

Beyin yüzeyinde dıştan içe: yumuşak zar ve komşuları

Kat	Ne var?	Kaynak
Subaraknoid boşluk	BOS; farklı çaplarda atardamarlar ve toplardamarlar; kılcal damar yok	(Joost ve ark., 2026)
Epipial kat (yumuşak zarın dış katı)	Kollajen lifler; trabeküllerle örümcek ağı zara bağlıdır	(Joost ve ark., 2026)
İntima pia (yumuşak zarın iç katı)	Elastik ve retiküler lifler; beyin dokusunun en dış katına sıkıca yapışır	(Joost ve ark., 2026)
Pia altı boşluk	Kollajen demetleri, fibroblast benzeri hücreler ve damarlar	(Joost ve ark., 2026)
Bazal zar	Laminin, kollajen IV, heparan sülfat proteoglikanları ve nidojen içeren hücre dışı madde tabakası	(Zedde ve Pascarella, 2025a)
Glia limitans	Astrositlerin yaptığı bazal zar ve astrosit uç ayakları; yetişkin kabuğunda 20–40 µm kalınlığında	(Joost ve ark., 2026; Brøchner ve ark., 2015)
Beyin kabuğu	Sinir dokusu	—

Joost ve arkadaşlarına göre yumuşak zar, glia limitansın bazal zarı üzerinde durur; ikisinin arasında pia altı boşluk vardır (Joost ve ark., 2026). Zedde ve Pascarella ise yumuşak zarın hemen altındaki tabakaya “yumuşak zar bazal zarı” der. Onu zarlar ile beyin dokusu arasında bir engel sayarlar (Zedde ve Pascarella, 2025a). İki kaynak bu bölgeyi farklı sözcüklerle anlatır.

Glia limitans: beynin dış sınırı. Glia limitans, yumuşak zar ile beyin dokusu arasındaki doğrudan sınırdır. Beynin ve omuriliğin bütün yüzeyini, damar çevresi boşluklar dahil, örter (Joost ve ark., 2026). İki kısmı vardır: yüzeydeki glia limitans superficialis ve damarların çevresindeki glia limitans perivascularis (Joost ve ark., 2026).

Yapısı iki parçalıdır: astrositlerin yaptığı bir bazal zar ve astrositlerin uç ayakları (Joost ve ark., 2026). Sağlıklı beyinde bu sınırdan su geçişini akuaporin-4 adlı su kanalı düzenler. Bu kanal en çok astrositlerin uç ayaklarında toplanır. Buna kutuplaşmış dağılım denir (Joost ve ark., 2026). Glia limitans bağışıklık hücrelerinin geçişini de denetler. Bu hücrelerin subaraknoid ve damar çevresi boşluklardan beyin dokusuna serbestçe girmesini sınırlar (Joost ve ark., 2026).

Yetişkin insan beyin kabuğunda glia limitans 20–40 µm kalınlığındadır. Astrosit uzantılarının oluşturduğu sık bir ağdır. Bu uzantılar GFAP proteinini taşır (Brøchner ve ark., 2015). GFAP, “glia lifli asidik proteini” adının kısaltmasıdır.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Beynin dış engelleri

Üç arayüz: Brøchner ve arkadaşları beynin dış engellerinin en az üç arayüzden oluştuğunu önerir. Birincisi araknoid engel hücre katmanıdır. İkincisi yumuşak zar mikrodamarlarındaki engeldir. Üçüncüsü glia ayakları ve yumuşak zarın yüzey katının kurduğu dış BOS-beyin engelidir (Brøchner ve ark., 2015).
Kan-beyin engeli değil: Aynı yazarlara göre yumuşak zar damarlarındaki engeli kan-beyin engeliyle bir tutmak yanlıştır. Tam kan-beyin engelini kuran sinir-damar birimi subaraknoid boşlukta yoktur (Brøchner ve ark., 2015). Yumuşak zar damarlarının çevresinde astrosit ayakları da bulunmaz. Oysa kan-beyin engelinde bu ayaklar her yerdedir (Derk ve ark., 2021).
Karışık adlar: Dış BOS-beyin engeli için literatürde birbirine karışan pek çok ad kullanılmıştır. Glia sınırlayıcı zar, dış pia sınırlayıcı zar ve glia ayak engeli bunlardan birkaçıdır (Brøchner ve ark., 2015).
Gelişimde: Yumuşak zarın bazal zarı, radyal glia uzantılarının tutunduğu yerdir. Bu zarı bozuk fare mutantlarında uzantılar erken kopar. Sinir hücreleri kabukta ve beyincikte yanlış yerleşir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Embriyodaki yumuşak zar hücreleri, örümcek ağı zar ve sert zar fibroblastlarında görülmeyen genler taşır; S100a6 ve Ngfr bunlardandır (Derk ve ark., 2021). İnsanda yüzeydeki radyal glia ayak katmanı, gebeliğin 25–28. haftaları arasında pia altı glia limitansa dönüşmeye başlar (Brøchner ve ark., 2015).

Zarların gelişiminin geri kalanı “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümündedir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Yüzeydeki damarlar. Subaraknoid boşlukta farklı çaplarda atardamarlar ve toplardamarlar vardır, ama kılcal damar yoktur (Joost ve ark., 2026). Yumuşak zar atardamarları kabuk yüzeyinde ve oluklarda tekrar tekrar dallanır. Böylece çapı yaklaşık 30–40 µm’ye kadar inen geniş bir ağ kurarlar (Joost ve ark., 2026). Subaraknoid boşluktaki atardamarlar ve toplardamarlar, yumuşak zarla sürekli bir leptomeningeal hücre kılıfıyla sarılıdır (Joost ve ark., 2026).

Beyne dalan damarlar. Zhang ve arkadaşları 6 hastanın beyin kabuğu biyopsisini inceledi; hastalar 18–53 yaşındaydı. İnce bir yumuşak zar kılıfı atardamarları ve arteriyolleri, yani en ince atardamar dallarını, tümüyle sarıyordu. Bu kılıf beyin içinde, pia altında ve subaraknoid boşlukta görüldü (Zhang ve ark., 1990). Beyin içindeki ve pia altındaki venüllerin çevresinde ise benzer bir kılıf yoktu (Zhang ve ark., 1990). Arteriyoller incelip düz kas katlarını yitirdikçe kılıf da eksikleşir (Zhang ve ark., 1990).

Kaynaklar burada ayrışır. OpenStax, beyin dokusunu besleyen damarların yumuşak zar ile sinir dokusu arasında olduğunu yazar (OpenStax 13.3). UTHealth ders kitabı ve Joost ve arkadaşları ise büyük yüzey damarlarını yumuşak zarın üstünde, subaraknoid boşlukta gösterir (Dafny, 2020; Joost ve ark., 2026). Pia altı boşlukta da damarlar vardır (Joost ve ark., 2026). Ama beyin yüzeyindeki büyük damarlar subaraknoid boşluktadır. Bu ders ikinci anlatımı esas alır.

Damarın çevresinde yumuşak zar kılıfı var mı?

Damar	Kılıf	Kaynak
Subaraknoid boşluktaki atardamarlar ve toplardamarlar	Var: yumuşak zarla sürekli bir leptomeningeal hücre kılıfı	(Joost ve ark., 2026)
Beyin içindeki atardamarlar ve arteriyoller	Var: ince bir yumuşak zar kılıfı damarı tümüyle sarar	(Zhang ve ark., 1990)
Beyin içindeki ve pia altındaki venüller	Benzer bir kılıf görülmedi	(Zhang ve ark., 1990)
Kılcal damar düzeyi	Kılıf ve damar çevresi boşluk burada biter: damarın iç örtüsü glia bazal zarıyla kaynaşır	(Joost ve ark., 2026)

Joost ve arkadaşlarına göre toplardamarlarda kılıfın uzandığı bölüm atardamarlardakinden kısadır (Joost ve ark., 2026). Zhang ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Yumuşak zar beyin yüzeyinde kalmaz. Beynin içine dik olarak giren ve çıkan damarların çevresine bir kılıf gibi iner. Damar duvarı ile bu kılıf arasında sıvı dolu bir aralık kalır. Bu aralığa damar çevresi boşluk ya da Virchow–Robin boşluğu denir (Joost ve ark., 2026). Bu boşluklar dışta glia limitansla sınırlanır (Barisano ve ark., 2022).

Bu boşlukları ilk kez 1840’larda Durand-Fardel ve Pestalozzi anlattı. Ama adlarını, 1850’lerde onları tanımlayan iki bilim insanından alırlar: Alman patolog Rudolf Virchow ve Fransız anatomist Charles Philippe Robin (Barisano ve ark., 2022).

MR’da bu boşluklar kesit düzlemine dik gelirse nokta, paralel gelirse çizgi gibi görünür (Barisano ve ark., 2022). En sık bazal ganglionlarda ve yarımkürelerin derin ak maddesinde (centrum semiovale) görülürler (Barisano ve ark., 2022). Bazal ganglionlar, beynin derinindeki gri cevher çekirdekleridir. Bu boşluklar sağlıklı insanlarda da görülür. 1–30 yaş arası 125 sağlıklı kişinin hepsinde yüksek çözünürlüklü MR’da seçildiler (Groeschel ve ark., 2006). Yazarlara göre sağlıklı kişide MR’da görülen bu boşluklar, genişlemiş olsalar bile normal bir bulgudur (Groeschel ve ark., 2006).

Damar çevresi boşluklar 150 yılı aşkın süre önce tanımlandı. Son yıllarda beyin dokusu arasındaki sıvının ve atıkların temizlenmesindeki rolleri yüzünden yeniden öne çıktılar; bu temizliğin özellikle uykuda önemli olduğu düşünülür (Wardlaw ve ark., 2020). Bu temizlik tartışması “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümündedir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kabukta ve derinde farklı. Leptomeningeal kılıf ve damar çevresi boşluk, delici atardamarlar boyunca kılcal damar düzeyine kadar uzanır. Orada damarın iç örtüsü glia bazal zarıyla kaynaşır ve boşluk kapanır (Joost ve ark., 2026). Beyin kabuğundaki atardamarların çevresindeki boşluk normalde çoğunlukla sıkıdır ve pek açık değildir. Bazal ganglionlarda ve ak maddede ise boşluk daha açıktır. Burada damarı iki eş merkezli leptomeningeal kat sarar; boşluk bu iki katın arasındadır (Joost ve ark., 2026).

Weller ve arkadaşları daha keskin bir ayrım yapar. Kabukta atardamar duvarına tek kat leptomeningeal hücre yapışır. Bu yüzden kabuktaki atardamarların çevresinde damar çevresi boşluk yoktur (Weller ve ark., 2018). Ak maddede ve bazal ganglionlarda ise iki katlı kılıf bu boşluğu oluşturur (Weller ve ark., 2018). Parillo ve arkadaşlarına göre de beyin tabanından bazal ganglionlara giren arteriyoller iki kat ince zarla sarılır. Aradaki boşluk subaraknoid boşlukla bağlantılıdır (Parillo ve ark., 2024). Bu bağlantının gerçekten var olup olmadığı ise tartışmalıdır.

Gray’in anlatımı. Gray 1918’e göre yumuşak zar boşluğa, dış yüzünü döşeyen bir mezotel örtü olarak girer. Dışarıdan değişen bir uzaklıkta bu hücreler tanınmaz olur ve yerlerini glia alır (Gray, 1918). Gray bu kanallardan, sinir hücresinden subaraknoid boşluğa doğru az miktarda sıvı aktığını düşünür (Gray, 1918).

Üç boyutlu sahne

Damar çevresi boşluklar MR’da nerede görülür?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beynin derin yapılarına soldan bakıyoruz: ön taraf ekranın solunda, tepe yukarıda. Kabuk gizlendi; yarımkürelerin ak maddesi saydam çizildi. Damar çevresi boşluklar modelde görülmez; etiketler MR’da en sık görüldükleri yerleri gösterir. Turuncu: putamen ve globus pallidus (bazal ganglionlar; tip I). Pembe: orta beyin ve beyin ayakları (tip III). Saydam ak madde: yarımkürelerin derin ak maddesi (tip II).

Bu sahnedeki yapılar:

Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.

MR’da nasıl tanınır? Normalde damar çevresi boşluğun MR’daki kesit çapı 2 mm’den küçüktür (Barisano ve ark., 2022). Ramaswamy ve arkadaşlarına göre boşluk damara dik kesitte yuvarlak ya da ovaldir; çapı genellikle 3 mm’den küçüktür (Ramaswamy ve ark., 2022). BT’de boyanmaz, kireç içermez ve BOS yoğunluğundadır. MR’da T1 ve FLAIR görüntülerinde karanlık, T2’de parlaktır ve çevresine baskı yapmaz. Boşluklar birbiriyle bağlantılı olduğu için difüzyon görüntülerinde kısıtlanma göstermez (Parillo ve ark., 2024). Kontrast madde de almazlar. Kan ile beyin dokusu arasında kan-beyin engeli vardır. Bu engel, klinikte kullanılan gadolinyumlu maddeleri bu boşluklara geçirmez (Absinta ve ark., 2017).

Potter ölçeği. Potter ve arkadaşları MR’da görülen boşluğu şöyle tanımladı: BOS sinyalinde, keskin sınırlı, kesit çapı 3 mm’den küçük ve delici damarın yolunu izleyen küçük yapılar (Potter ve ark., 2015). Ölçek üç bölgeye bakar: bazal ganglionlar, yarımküre ak maddesi (centrum semiovale) ve orta beyin. Bazal ganglionlarda ve ak maddede boşluklar sayılır ve 0–4 arası puan verilir. Orta beyinde ise yalnızca boşluk görünüp görünmediğine bakılır: 0 yok, 1 var demektir (Potter ve ark., 2015).

Yaşla değişim. Küçük Virchow–Robin boşlukları her yaşta görülür. Yaş ilerledikçe daha sık ve daha büyük görünürler. Gözle bakıldığında sinyalleri bütün MR dizilerinde BOS ile aynıdır (Kwee ve Kwee, 2007). Yaşları 8 ile 90 arasında olan yaklaşık 1400 sağlıklı kişide de yaşla birlikte boşluklar genişledi ve sayıca arttı. Erkeklerde boşluk yükü kadınlardan fazlaydı (Lynch ve ark., 2023). 3 tesla ve üstü güçlü MR’lar, genişlememiş boşlukları bile neredeyse herkeste gösterebilir. Buna sağlıklı ergenler ve genç erişkinler de dahildir (Barisano ve ark., 2022).

Damar çevresi boşlukların tipik yerleri

Tip	Yer	Hangi damar boyunca?	Not
Tip I	Bazal ganglionlar	Ön delikli maddeden giren lentikülostriat atardamarlar (Kwee ve Kwee, 2007)	MR’da en sık görüldükleri iki yerden biri (Barisano ve ark., 2022)
Tip II	Yüksek konveksitede yarımküre ak maddesi (centrum semiovale)	Kabuğa girip ak maddeye uzanan delici medüller atardamarlar (Kwee ve Kwee, 2007)	7 tesla MR’a göre burada görülenlerin çoğu atardamar çevresindedir (Barisano ve ark., 2022)
Tip III	Orta beyin (Kwee ve Kwee, 2007); orta beyin-talamus bölgesi (Parillo ve ark., 2024)	—	Dev boşlukların en sık yeri; beyin su yoluna basabilir (Parillo ve ark., 2024)
Tip IV	Şakak lobunun ön-üst bölümü (Parillo ve ark., 2024)	—	—

Kwee ve Kwee üç tip tanımlar; dördüncü tip Parillo ve arkadaşlarının sınıflamasındadır. Boşluklar hipokampusta, orta beyinde, köprüde ve beyincikte de görülebilir (Barisano ve ark., 2022). Kwee ve Kwee’nin çalışması yalnızca özetinden okundu.

Aynı boşluk, farklı eşikler

Kaynak	Ölçüt	Ne için?
(Barisano ve ark., 2022)	Kesit çapı normalde 2 mm’den küçük	Normal sınır
(Potter ve ark., 2015)	Kesit çapı 3 mm’den küçük, BOS sinyali, keskin sınır, delici damarın yolu	MR’da görünür boşluğun tanımı; bazal ganglion ve ak maddede sayıya göre 0–4, orta beyinde var ya da yok (0/1)
Heier sınıflaması (Parillo ve ark., 2024)	2 mm’den küçük hafif, 2–3 mm orta, 3 mm’den büyük ağır	Çapa göre derece
(Zedde ve Pascarella, 2025a)	1 mm’den büyük	“Genişlemiş” boşluk
(Ermiş ve ark., 2026)	3 mm’den büyük	“Genişlemiş” boşluk (sağlıklı genç erişkin çalışması)
(Parillo ve ark., 2024)	15 mm ve üstü; kitle etkisi ve kistik görünüm	“Dev” boşluk
(Conforti ve ark., 2023)	1,5 cm’den büyük ve kitle etkisi	“Dev” ya da tümör benzeri boşluk

Eşikler çalışmadan çalışmaya değişir. Bu derste temel tanım olarak Potter ölçeğinin 3 mm’lik sınırı alındı. Potter ve arkadaşları ölçeğe ayrıca boyut ölçütü koymadı; çünkü rutin görüntülerde 2 mm’den küçük ve 2–3 mm’lik boşlukları ayırmak zordu (Potter ve ark., 2015). Ermiş ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Damar çevresi boşluk mu, lakün mü?

Özellik	Damar çevresi boşluk	Lakün (eski, küçük bir enfarkt)
Boyut	Genellikle 3 mm’den küçük (Ramaswamy ve ark., 2022)	Çoğunlukla 3–15 mm (Barisano ve ark., 2022); 5 mm’den büyük olma olasılığı daha yüksek (Ramaswamy ve ark., 2022)
Bazal ganglionlardaki yeri	Daha çok alt üçte birde, ön komissüre yakın (Barisano ve ark., 2022)	Daha çok üst üçte ikide (Barisano ve ark., 2022; Ramaswamy ve ark., 2022)
Simetri	—	Simetrik olmama eğilimi (Barisano ve ark., 2022)
FLAIR görüntü	Karanlık (Parillo ve ark., 2024)	Çevresinde parlak bir halka (Ramaswamy ve ark., 2022)
Başka yerler	Hipokampus, orta beyin, köprü, beyincik (Barisano ve ark., 2022)	Kabuk ve beyin sapı (Ramaswamy ve ark., 2022)

Kural kesin değildir. Genişlemiş bir damar çevresi boşluk 1 cm’yi aşabilir ve enfarkta benzeyen parlak bir halka taşıyabilir. Bu durumda proton yoğunluğu görüntüleri ayırmaya yardım eder (Ramaswamy ve ark., 2022). Enfarkt, beslenmesi kesilen dokunun ölmesiyle kalan alandır; ayrıntısı damar derslerinde anlatılacak.

BT ve MR okuma

Potter ölçeğinin ayrıntıları

Puanlama: Bazal ganglionlarda ve yarımküre ak maddesinde sayı şöyle puanlanır: 0 = yok, 1 = 1–10, 2 = 11–20, 3 = 21–40, 4 = 40’tan fazla. Orta beyin yalnızca 0 (görünür boşluk yok) ya da 1 (var) alır (Potter ve ark., 2015).
Uyum: İki nöroradyoloğun puanları bazal ganglionlarda en tutarlıydı. Gözlemciler arası uyum (kappa) burada 0,8–0,9 idi. Yarımküre ak maddesinde 0,61–0,8’e indi. Orta beyinde en düşüktü: 0,51–0,52 (Potter ve ark., 2015).
Hipokampus neden yok? Hipokampus ölçekten çıkarıldı. Eksenel görüntülerde değişken görünür ve hipokampus yarığının küçük kistleriyle karışabilir (Potter ve ark., 2015).
Hangi damar? 7 tesla çalışmalarına göre yarımküre ak maddesinde MR’da görülen boşlukların çoğu toplardamar değil, atardamar çevresindedir (Barisano ve ark., 2022).
MR’da görülen gerçekten orada mı? Canlı MR’da görülen boşluklar ölüm sonrası MR ile karşılaştırıldı. Çadır üstü ak maddede ortanca %80’i yeniden gösterilebildi. Bazal ganglionlarda bu oran ortanca %47 idi (Haider ve ark., 2022).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Boşluklar ne zaman önem kazanır?

Bazal ganglionlarda MR’da görülen boşlukların artışı daha çok küçük damar hastalığı ve yüksek tansiyonla ilişkilidir. Ak maddedekiler ise amiloid birikimiyle ilişkili hastalıklarla daha çok ilişkilidir (Lynch ve ark., 2023). Bazal ganglionlarda çok sayıda genişlemiş boşluk, yüksek tansiyona bağlı beyin kanamasıyla ilişkilidir (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Boşluklar anormal ölçüde genişleyebilir. Nadiren beyinde su birikmesine (hidrosefali) yol açarlar. Kistik tümörleri ve enfeksiyonları taklit edebilirler (Rudie ve ark., 2018).
Kafa tabanında yumuşak zar ile örümcek ağı zar arasındaki boşluk, küçük damarların çevresinde Virchow–Robin boşlukları olarak sürer (Mahendru ve Chong, 2009). Kanser yayılımının (metastaz) ve kriptokok mantar enfeksiyonunun bu yola eğilimli olduğu bilinir (Mahendru ve Chong, 2009).

Rudie ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Klinik vaka

Noktalar mı, eski bir inme mi?

Altmış sekiz yaşında, yıllardır yüksek tansiyonu olan bir erkek baş dönmesi yakınmasıyla MR çektiriyor. Nörolojik muayenesi normal. T2 görüntülerde iki yanda, bazal ganglionların alt kısmında, ön komissüre yakın çok sayıda küçük nokta ve çizgi var. Bunlar keskin sınırlı ve BOS gibi parlak. Çoğu 2 mm dolayında; FLAIR’de karanlık. Sol putamenin üst kısmında ise 8 mm’lik, düzensiz bir boşluk var. Çevresinde FLAIR’de parlak bir halka seçiliyor.

Hangi bulgular damar çevresi boşluğa, hangisi eski bir lakün enfarktına uyar?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Uzun bir tartışma: boşluk subaraknoid boşluğa açılır mı? Bu soru 19. yüzyıldan beri sorulur. Virchow 1851’de küçük beyin damarlarının iç ve orta katları ile dış katı (adventisya) arasında boşluklar tanımladı. Ona göre bu boşluklar subaraknoid boşlukla doğrudan iletişimdeydi (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021). Robin 1859’da benzer boşlukları anlattı. Ama onları damarın dış katının içinde kapalı kanallar olarak gördü (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021). His 1865’te beyin dokusuna mürekkep verdi ve delici damarların çevresinde boşluklar gördü. Bunları “sinir sisteminin lenf yolları” sandı. Woollam ve Millen ise bu boşlukları sonradan yapay saydı (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021). Key ve Retzius 1875’te delici damarların çevresinde BOS içeren huni biçimli boşluklar tanımladı. Bunlara “Piatrichter”, yani pia hunisi dediler (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021).

Kapalı diyenler. Hutchings ve Weller’e göre ne yumuşak zar ne de subaraknoid boşluk, damarların yanında kabuğun içine uzanır (Hutchings ve Weller, 1986). Yeni subaraknoid kanaması olan beyinlerde kırmızı kan hücreleri damar çevresi boşluklara girmemişti. Ölüm sonrası subaraknoid boşluğa verilen Çin mürekkebi de geçmedi (Hutchings ve Weller, 1986). Joost ve arkadaşlarının özetlediği modele göre damar çevresi boşluk subaraknoid boşluğa değil, pia altı boşluğa bağlanır. Bazı insan MR çalışmaları bunu destekler (Joost ve ark., 2026). Ankara’dan Öztürk ve Aydingöz 44 kişide boşlukların T2 sinyalini ölçtü. Sinyal BOS’unkinden anlamlı farklıydı. Bu, boşlukların BOS dolu bir subaraknoid kılıf değil, hapsolmuş doku arası sıvı olduğu görüşüyle uyumludur (Öztürk ve Aydingöz, 2002).

Açık diyenler. Zhang ve arkadaşlarına göre yumuşak zar kılıfı bir sürekliliği düşündürür. Beyin içindeki atardamarların çevresindeki boşluklar, subaraknoid atardamarların çevresindekilerle doğrudan sürekli olabilir (Zhang ve ark., 1990). Derk ve arkadaşları subaraknoid boşluğun beyin içindeki damar çevresi boşluklarla sürekli olduğunu yazar. Böylece BOS’taki moleküller beyin dokusuna ulaşabilir (Derk ve ark., 2021). Eskişehir’den Saylisoy ve arkadaşları doğrudan iletişim olmadığını kabul eder. Ama 4 hasta bildirirler. Bunların 3’ünde subaraknoid kanama, 1’inde bel bölgesine verilen kontrast, iki yanda bazal ganglionların damar çevresi boşluklarına geçmişti (Saylisoy ve ark., 2014). Joost ve arkadaşlarına göre başka çalışmalar da iki bölme arasında işaretleyici alışverişi bildirir (Joost ve ark., 2026).

Kaynaklar “sürekli” sözcüğünü aynı anlamda kullanmayabilir. Kimi doğrudan bir açıklığı, kimi bir sızıntıyı, kimi molekül alışverişini anlatır. Soru bugün de açıktır; kesin bir hüküm verilemez (Joost ve ark., 2026).

Damar çevresi boşluk subaraknoid boşluğa açılır mı? İki görüş

Görüş	Kim, ne zaman?	Dayanak
Bağlantılı	Virchow, 1851 (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021)	Damar katları arasındaki boşluklar subaraknoid boşluğa açılır
Bağlantılı	Key ve Retzius, 1875 (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021)	Delici damarların çevresinde BOS içeren huni biçimli boşluklar (Piatrichter)
Bağlantılı	(Zhang ve ark., 1990)	Yumuşak zar kılıfı beyin içi ve subaraknoid atardamar çevresini sürekli kılar
Bağlantılı	(Mahendru ve Chong, 2009)	Kafa tabanında zarlar arası boşluk küçük damarların çevresinde sürer
Bağlantılı	(Parillo ve ark., 2024)	Bazal ganglionlarda iki kat arasındaki boşluk subaraknoid boşlukla iletişimdedir
Bağlantılı	(Derk ve ark., 2021)	BOS’taki moleküller bu yolla beyin dokusuna ulaşabilir
Kapalı kanal	Robin, 1859 (Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021)	Boşluklar damarın dış katının içinde kapalı kanallardır
Kapalı	(Hutchings ve Weller, 1986)	Kan hücreleri ve ölüm sonrası verilen Çin mürekkebi boşluklara geçmedi
Kapalı	(Weller ve ark., 2018)	Kabuktaki atardamarların çevresinde boşluk yok
Kapalı	(Öztürk ve Aydingöz, 2002)	MR sinyali BOS’tan farklı: hapsolmuş doku arası sıvı
Pia altına açılır	(Joost ve ark., 2026)	Boşluk subaraknoid boşluğa değil, pia altı boşluğa bağlanır; bazı insan MR çalışmaları destekler
Ara durum	(Saylisoy ve ark., 2014)	Doğrudan iletişim yok sayılır, ama kan ve kontrast bazal ganglion boşluklarına geçebilir

Hutchings ve Weller, Zhang ve arkadaşları, Weller ve arkadaşları, Öztürk ve Aydingöz ile Saylisoy ve arkadaşlarının çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

Bilimin bugün tartıştıkları

Neden bu kadar tartışmalı?

Sabitleme boşluğu küçültür: Canlı farede damar çevresi boşluğun kesit alanı, atardamarınkinin ortalama 1,4 katıdır. Doku sabitlenince bu oran 0,14’e düşer; yani boşluk çöker (Mestre ve ark., 2018). Bu yüzden ölü dokuda dar görünen bir boşluk, canlıda çok daha geniş olabilir.
Akım: Canlı farede bu boşluklardaki sıvı akımı da ölçüldü. Bu ölçümler ve beyin temizliği tartışması “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümündedir.
Yapay bulgu riski: Joost ve arkadaşlarına göre elektron mikroskobu ve işaretleyici çalışmaları yapay bulgulara açıktır. Bu yüzden zar bölmeleri arasındaki süreklilik sorusu hâlâ önemlidir (Joost ve ark., 2026). Benzer bir sorun örümcek ağı zarda da görülür: formalin bazı ince zarları kısmen eritir (Volovici ve ark., 2020).
Göz mü, ölçüm mü? Kwee ve Kwee’ye göre gözle bakıldığında boşlukların sinyali bütün dizilerde BOS ile aynıdır (Kwee ve Kwee, 2007). Ölçerek yapılan Ankara çalışması ise T2’de anlamlı bir fark buldu (Öztürk ve Aydingöz, 2002). Gözle değerlendirme ile ölçüm her zaman aynı sonucu vermez.

Mestre ve arkadaşlarının ölçümleri farede yapıldı; insana doğrudan aktarılamaz.

Dev damar çevresi boşluklar. Damar çevresi boşluklar bazen çok büyür. Parillo ve arkadaşlarına göre 15 mm ve üstü çapta, kitle etkisi yapan ve kist gibi görünen boşluklar “dev” sayılır. Bunların öteki kistik hastalıklardan ayrılması gerekir (Parillo ve ark., 2024). Conforti ve arkadaşları ise 1,5 cm’yi aşan ve kitle etkisi yapanlara “dev ya da tümör benzeri” boşluk der (Conforti ve ark., 2023).

Dev boşluklar en sık orta beyin-talamus bölgesindedir (tip III). Burada beyin su yoluna (Sylvius kanalı) basabilir ve tıkayıcı hidrosefaliye yol açabilirler (Parillo ve ark., 2024). Tip 3 dev boşluklar, beyin su yoluna ya da üçüncü karıncığa bastıkları için hastaların en az %75’inde belirti verir (Conforti ve ark., 2023). İnce yapılarını göstermede 3B CISS dizisi temel önemdedir (Conforti ve ark., 2023). Dev boşluklar genellikle durağandır; bazı olgular 7 yıla kadar izlendi (Okar ve ark., 2023).

Neden genişler? Okar ve arkadaşları dört olası neden sayar. Birincisi doku arası sıvı dolaşımının bozulmasıdır. İkincisi atardamarların sarmal biçimde uzamasıdır. Üçüncüsü beyin dokusunun küçülmesi ya da damar çevresindeki miyelin kaybıdır. Dördüncüsü bağışıklık hücrelerinin birikmesidir (Okar ve ark., 2023). Bazal ganglionlarda yaygın genişlemiş boşluklar delik delik bir görünüm verir. Durand-Fardel bu görünüme “état criblé” (status cribrosum), yani kalbur görünümü dedi (Parillo ve ark., 2024).

Türkiye’den çalışmalar: damar çevresi boşluklar

Nerede, kimler?	Yöntem	Ne buldu?
Ankara; 44 kişi (Öztürk ve Aydingöz, 2002)	3B T2 MR’da boşlukların ve BOS’un sinyali ölçüldü	Boşlukların sinyali BOS’unkinden anlamlı farklı: hapsolmuş doku arası sıvı görüşüyle uyumlu
Eskişehir; 4 hasta (Saylisoy ve ark., 2014)	Olgu bildirimi	3 hastada subaraknoid kanama, 1 hastada bel bölgesine verilen kontrast bazal ganglion boşluklarına geçti
İstanbul; 24 sağlıklı genç erişkin, yaş 32,3 ± 6,2 (Ermiş ve ark., 2026)	3 tesla MR; difüzyon tensör görüntülemeden hesaplanan DTI-ALPS indeksi	Boşluk yükü ile indeks arasında güçlü ters ilişki: puan için ρ = −0,869, sayı için ρ = −0,888; genişlemiş boşluk sınırı 3 mm

Ermiş ve arkadaşlarına göre bu ilişki beyin temizliğiyle ilgili olası bir gösterge olabilir, ama henüz doğrulanmamıştır (Ermiş ve ark., 2026). Üç çalışma da yalnızca özetinden okundu.

Klinik vaka

Orta beyinde büyük bir kist

Elli iki yaşında bir kadın, birkaç aydır artan baş ağrısı ve yürürken dengesizlik yakınmasıyla başvuruyor. MR’da sağ orta beyin-talamus bölgesinde 17 mm’lik, birkaç bölmeli, BOS ile aynı sinyalde kistik bir yapı var. Yapı beyin su yoluna basıyor; yan karıncıklar ve üçüncü karıncık genişlemiş. Kontrast tutulumu yok. İlk rapor “kistik tümör olabilir” diye yazılmış.

Bu görüntü hangi normal yapının aşırı genişlemesi olabilir, ve hangi özellikler bunu destekler?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Yumuşak zar bazı yerlerde beyin yüzeyinden ayrılır ve beynin içine, karıncıklara doğru katlanır. Gray 1918’e göre üçüncü karıncığın koroid telasını ve yan ve üçüncü karıncıkların koroid pleksuslarını bu içe katlanma yapar (Gray, 1918). Koroid tela, karıncık tavanındaki ince örtüyü dıştan saran, damardan zengin bir bağ dokusu yaprağıdır (FIPAT, 2019). Koroid pleksus ise karıncıkların içinde, damardan zengin, kıvrımlı bir dokudur.

İlk derste BOS’un çoğunu koroid pleksusun yaptığını gördük. Bu sıvıyı nasıl yaptığı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak. Burada yalnızca onun bir zar yapısı olduğunu akılda tut.

Aşağıdaki sahnede yan karıncıkların içindeki koroid pleksusu görüyorsun. Karıncıklar saydam çizildi; böylece içlerindeki koroid pleksus seçilebiliyor.

Üç boyutlu sahne

Yan karıncığın koroid pleksusu

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Karıncıklara soldan bakıyoruz: ön taraf ekranın solunda, tepe yukarıda. Karıncıklar saydam çizildi. İçlerindeki kırmızı şerit yan karıncığın koroid pleksusudur. Talamus doğal renginde. Koroid pleksus, yumuşak zarın karıncığa katlanmasıyla oluşan, damardan zengin bir dokudur. Modelde yalnızca yan karıncıkların koroid pleksusu var; üçüncü ve dördüncü karıncıklarınki gösterilmedi.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Resmî adlar. TA2’de koroid tela (tela chorioidea) ve koroid pleksus (plexus chorioideus), kafa piasının alt terimleridir (FIPAT, 2019). Yani resmî terim listesi de onları yumuşak zarın bir parçası sayar.

Karıncık tavanı. TA2’nin bir notu 1895 tarihli eski Basel listesinden (BNA) gelir. Bu nota göre üçüncü ve dördüncü karıncığın tavanında sinir dokusu gelişmez. Orada ince bir epitel yaprağı vardır. Bu yaprağın dış yüzü baştan sona, damardan zengin bağ dokusu yapraklarıyla örtülüdür; bunlar koroid telalardır (FIPAT, 2019).

Kenar çizgileri. Beynin sıkı dokusu bazı keskin kenarlar boyunca koroid telanın epitel örtüsüne geçer. TA2’nin notu bu kenarlara “tenya” (taenia) adını verir (FIPAT, 2019). Bu kenarlardan biri koroid tenyadır (taenia chorioidea) (FIPAT, 2019).

Koroid yapılar: adlar

Türkçe	TA2 adı (kimlik)	Nedir?
Koroid tenya	taenia chorioidea (5407)	Beynin sıkı dokusunun koroid tela epiteline geçtiği kenar çizgisi
Koroid tela	tela chorioidea (5408)	Karıncık tavanındaki epiteli dıştan örten, damardan zengin bağ dokusu yaprağı
Koroid pleksus	plexus chorioideus (5409)	Karıncık içindeki kıvrımlı, damardan zengin doku; kafa piasının alt terimi

Bütün satırlar TA2’den ve TA2’nin notlarından alındı (FIPAT, 2019). Koroid pleksusun BOS yapımı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Koroid pleksus zarlardan ayrı değil

Koroid pleksus ile zarlar arasındaki bağ yalnızca bir ad benzerliği değildir. Koroid pleksusun doku iskeleti (stroma) subaraknoid boşlukla süreklidir. Pleksusu birçok noktada örümcek ağı zar bölmesine bağlar (Joost ve ark., 2026). Yan karıncığın koroid pleksusunun stromasında fibroblastlar ve damarlar bulunur. Bunlar komşu zarlarla uzayda kesintisiz bir bütün oluşturur (Dorrier ve ark., 2022).

Gray 1918’e göre yumuşak zar eksik bir zardır. Magendie ve iki Luschka deliğinde büyük olasılıkla bulunmaz. Bütün damarlar onu kendine özgü bir biçimde deler (Gray, 1918). Bu delikler dördüncü karıncığı subaraknoid boşluğa bağlar (Zedde ve Pascarella, 2025a). Ayrıntısı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak.

Yumuşak zar omuriliği de sarar. Omuriliğe sıkıca yapışır ve omuriliğin damarları onun yüzeyinde uzanır (Byrne ve Dafny, 2026). Omurilikte yumuşak zar beyindekinden daha kalın, daha sıkı ve daha az damarlıdır. Çünkü dışında ek bir lifli kat taşır (Gray, 1918).

Omuriliğin iki yanında yumuşak zar, sert zara doğru diş diş uzanan ince bağlar yapar: dişli bağlar (ligamenta denticulata). Bu bağlar omuriliği kanalın ortasında tutar. Omurilik adeta kanalın içinde “yüzer” (Byrne ve Dafny, 2026).

Omurilik belin üst kısmında biter. Yumuşak zar onun ucundan aşağıya ince bir iplik gibi devam eder: filum terminale. Bu iplik sert zarı deler ve kuyruk sokumuna doğru bir bağ olarak sürer (Byrne ve Dafny, 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Dişli bağlar. Dişli bağlar, omuriliğin yan yüzünden sert zarın iç yüzüne uzanan çift katlı yumuşak zar kıvrımlarıdır. Her yanda yaklaşık 21 diş gibi uzantıyla sert zara tutunurlar (Byrne ve Dafny, 2026). Gray de dişleri her yanda 21 sayar. İlki büyük deliğin kenarı hizasında, omurga atardamarı ile dil altı siniri arasında tutunur (Gray, 1918). Yani dişli bağların ilki kafatası ile omurganın birleştiği yerdedir.

Parlak çizgi. Omuriliğin ön yüzünde, orta hatta boylamasına lifli bir bant uzanır: linea splendens (Gray, 1918). TA2’nin notuna göre bu, ön omurilik atardamarının çevresinde yumuşak zarın kalınlaşmasıdır (FIPAT, 2019).

Filum terminale. TA2 filum terminaleyi iki parçaya ayırır. Sert zar kesesinin içindeki parça filum terminale internumdur; yumuşak zardan yapılır. Kesenin dışındaki parça filum terminale externumdur; buna koksigeal bağ da denir (FIPAT, 2019).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Yumuşak zar: bir-iki katlı leptomeningeal hücre tabakası; desmozom ve oluklu bağlantılar (Joost ve ark., 2026).
Glia limitans: astrosit ayakları ve bazal zar; yüzeyel ve damar çevresi kısım; yetişkin kabuğunda 20–40 µm (Joost ve ark., 2026; Brøchner ve ark., 2015).
Subaraknoid boşlukta atardamar ve toplardamar var, kılcal damar yok (Joost ve ark., 2026).
Damar çevresi boşluk normalde 2 mm’den küçük (Barisano ve ark., 2022). Potter tanımı: 3 mm’den küçük. Bazal ganglion ve ak maddede 0–4 puan, orta beyinde 0 ya da 1 (Potter ve ark., 2015).
Tipler: I bazal ganglionlar, II yarımküre ak maddesi, III orta beyin (Kwee ve Kwee, 2007).
Koroid tela ve koroid pleksus TA2’de kafa piasının alt terimleridir (FIPAT, 2019).
Dişli bağ: her yanda yaklaşık 21 (Gray, 1918; Byrne ve Dafny, 2026). Linea splendens: ön omurilik atardamarı çevresinde yumuşak zar kalınlaşması (FIPAT, 2019).
Filum terminale: internum (yumuşak zar) ve externum (koksigeal bağ) (FIPAT, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kafa-omurga birleşiminde ilk dişli bağ

Tubbs ve arkadaşları 15 kadavrada kafa içinde kalan ilk dişli bağı inceledi. Bağ, yalnızca bir sol yanda yoktu (Tubbs ve ark., 2011). Sert zara, omurga atardamarının sert zarı deldiği yerin hemen üstünde tutunuyordu. Her zaman omurga atardamarı ile aksesuar sinir arasında seyrediyordu. Dil altı siniri ise her zaman bağın üstündeydi (Tubbs ve ark., 2011). Gray ise ilk dişin tutunduğu yeri omurga atardamarı ile dil altı siniri arasında verir (Gray, 1918).

Bağ tek yanda kesilince omurilik-soğan birleşiminin dönmesi yaklaşık %25 arttı (Tubbs ve ark., 2011). Yazarlara göre bu komşulukları bilmek, kafa-omurga birleşimindeki ameliyatlarda işe yarayabilir (Tubbs ve ark., 2011).

Tubbs ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

8.Zarlar arası boşluklar ve sisternalar

Beyni üç zar sarar. Dışta sert zar (dura mater), ortada örümcek ağı zar (arachnoidea mater), içte yumuşak zar (pia mater) vardır. Bu bölümde zarların kendisine değil, aralarına bakıyoruz.

Kitaplarda üç boşluk adı geçer. Epidural boşluk, sert zarın dışında, kemiğe bakan yüzündedir. Subdural boşluk, sert zarın altında sanılan aralıktır. Subaraknoid boşluk ise örümcek ağı zarın altındadır. Ama bu üç addan yalnızca biri, kafanın içinde gerçek bir boşluğa karşılık gelir.

Uluslararası anatomi terimleri listesine Terminologia Anatomica denir; bugünkü 2. baskısının kısa adı TA2’dir. TA2’nin bir notu açıktır. Normalde örümcek ağı zar sert zara, sert zar da kafatasına yapışıktır. Bu yüzden bu iki sınırda doğal bir boşluk yoktur (FIPAT, 2019). Böyle bir boşluk ancak bir travma ya da hastalık zarları birbirinden ayırınca açılır (FIPAT, 2019).

Gerçek boşluk, örümcek ağı zar ile yumuşak zarın arasıdır. İçi beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) doludur (Gray, 1918). Beynin tabanında bu boşluk yer yer genişler. Bu geniş yerlere sisterna denir (Gray, 1918). Omurilikte ise bir boşluk daha gerçektir: sert zar ile omurga kanalının duvarı arasındaki epidural boşluk (Gray, 1918).

Epidural boşluk: kafada yok, omurilikte var. Kafanın içinde sert zar kemiğe sıkıca yapışır. Gray’e göre bu yapışma iki yerde en güçlüdür. Biri kafatası kemiklerinin birleştiği dikişlerin karşısıdır, öteki kafa tabanıdır (Gray, 1918). Sert zar, kafatası kemiklerinin iç yüzünü döşeyen kemik zarı (periost) görevini de görür (Gray, 1918). Bu yüzden TA2, kafa içi epidural boşluğu “her zaman bulunmayan” (inconstant) diye işaretler (FIPAT, 2019).

Omurilikte durum başkadır. Sert zar burada omurların kemik zarından ayrılır. Aradaki boşlukta yağ bulunur (Joost ve ark., 2026). Toplardamarlar da bu boşluktadır. Omurilik sinirlerinin kökleri de buradan geçer. Bu yüzden uyuşturan ilaçlar (lokal anestezikler) bu boşluğa etkili biçimde verilebilir (Byrne ve Dafny, 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

İki sert zar, iki farklı düzen. Klasik anlatımda kafa içindeki sert zarın iki katı vardır. Kemiğe bakan kata endosteal kat, beyne bakan kata meningeal kat denir. Kafa içinde bu iki kat birbirine sıkıca bitişiktir. Omurga kanalında ise meningeal kat omurların kemik zarından ayrılır. Böylece yağ dolu epidural boşluk oluşur (Joost ve ark., 2026).

Neden böyledir? Endosteal kat büyük delikte (foramen magnum) dışa döner. Bu yüzden omurilik sert zarı yalnızca meningeal kattan ve en içteki sınır hücre katmanından oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). Buradan ilginç bir eşleşme çıkar. Omurilikteki epidural boşluk, kafa içinde iki kat arasındaki düzlemin karşılığı sayılabilir. Bu düzleme interdural düzlem, yani sert zar katları arası düzlem denir (Ishikawa ve ark., 2026).

Gray de benzer bir eşleşme yapar. Omurilik epidural boşluğunda gevşek bir bağ dokusu ve bir toplardamar ağı bulunur (Gray, 1918). Gray’e göre bu toplardamarların yeri, kafadaki toplardamar sinüslerinin yerine denk düşer (Gray, 1918). Kafadaki bu sinüslere sert zar sinüsleri (sinus durae matris) denir. Sert zar sinüsleri, sert zarın iki katı arasında uzanan toplardamar kanallarıdır (Gray, 1918). Onları burun çevresindeki hava boşluklarıyla karıştırma.

TA2 bu farkı adlarla da gösterir. Kafa içi epidural boşluk (spatium epidurale craniale) “her zaman bulunmayan” diye işaretlidir. Omurilik epidural boşluğu (spatium epidurale spinale) ise böyle işaretlenmemiştir (FIPAT, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Sert zarın iki katı arasında: interdural aralık

Kafa içinde sert zarın iki katı birbirine sıkıca yapışıktır. Bu iki kat, kemiğe bakan endosteal (periostal) kat ile beyne bakan meningeal kattır. İki kat yalnızca sinüslerin ve sert zar kıvrımlarının olduğu yerlerde ayrılır (Ishikawa ve ark., 2026).

Aralığın yeri. İki kat arasında bir aralık, kavernöz sinüs düzeyinde anatomik olarak gösterildi. Aralığın büyük deliğe, juguler deliğin sert zar kıvrımlarına ve beyin orağına dek sürdüğü tarif edildi (Kiss-Bodolay ve ark., 2023). Kavernöz sinüsün çevresindeki aralık “Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri” bölümünde anlatıldı.
Omurga kanalından göz çukuruna. Göz çukurunda da benzer bir düzlem vardır. Bu düzlem, kemik zarı (periorbita) ile görme sinirinin sert zar kılıfı arasındadır. Ishikawa ve arkadaşları onu, omurga kanalından göz çukuruna uzanan kesintisiz bir “sert zar dışı sinir ekseni bölmesi”nin parçası sayar (Ishikawa ve ark., 2026).
İnterdural hematom. Nadiren kan, kafa kubbesindeki sert zarın periostal katı ile kalın meningeal katı arasında toplanır. İki yüzü dışbükey bu kanamaya “interdural hematom” denir. 10 yayında 11 olgu bildirildi (Kiss-Bodolay ve ark., 2023). Bu olguların çoğu, biçimi yüzünden epidural kanama ya da menenjiyom sanıldı. Tanı ameliyatta, kemiğin altında beklenmedik bir sert zar katı görülünce kondu (Kiss-Bodolay ve ark., 2023).
Açık soru. Kubbedeki sert zarda böyle bir aralığın bazı kişilerde bulunup bulunmadığı henüz gösterilmedi (Kiss-Bodolay ve ark., 2023).

Epidural ve “subdural” kanamalar “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde anlatılır.

Subdural boşluk: bir yanılgının öyküsü. Sert zarın en iç yüzünde ince bir hücre katı vardır: sert zar sınır hücre katmanı. Bu katın hücreleri birbirine sıkıca bağlı değildir. Aralarında görece geniş yarıklar vardır (Joost ve ark., 2026). Bu yüzden kat zayıftır ve olağan dışı bir zorlamada kolayca ayrılır (Joost ve ark., 2026). Bu katmanın yapısını “Sert zar: yapısı” bölümünde gördük.

Sağlıklı insanda gerçek bir subdural boşluk yoktur. Böyle bir boşluk yalnızca hastalıkta oluşur (Joost ve ark., 2026). Bir örnek düşün: beyin yüzeyinden sert zara uzanan köprü toplardamarları yırtılır. Kan bu zayıf katmana dolar ve onu açar. Böylece yapay bir “subdural boşluk” oluşur (Joost ve ark., 2026).

“Subdural” denen kanamalar bu yüzden çoğu zaman aslında sert zarın içindedir, yani sınır hücre katmanındadır (Haines, 1991). Kanamaların ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Gray ne diyordu? Gray, omurilikte sert zar ile örümcek ağı zar arasında “olası bir boşluk” tanımlar ve ona subdural cavity der. Ama iki zarın aslında birbirine değdiğini de ekler (Gray, 1918). Gray subdural boşluğu çok küçük bir boşluk ve BOS yollarının bir parçası sayar (Gray, 1918). Onu bir seröz boşluğa da benzetir (Gray, 1918). Seröz boşluk, iki ince zar arasında az bir sıvının bulunduğu kapalı bir aralıktır. Bu görüş bugün geçerli değildir.

Bugünkü görüş. Haines 1991’de bu sınırın ince yapısını inceledi. Örümcek ağı zarın engel hücre katmanı ile sert zarın sınır hücre katmanı arasında bir boşluğa dair kanıt bulmadı (Haines, 1991). Haines’e göre burası “olası” (potansiyel) bir boşluk bile değildir. Çünkü buradaki yarık ancak doku hasarıyla oluşur (Haines, 1991). 1993’te Haines ve arkadaşları şunu ekledi: Bir boşluk oluşsa bile bu “subdural” değildir. Ayrı bir hücre katmanının içindedir (Haines ve ark., 1993). Ameliyatla alınmış insan omurilik zarlarında da sert zar ile örümcek ağı zar sıkıca yapışık bulundu. Aralarında doğal bir boşluk yoktu (Vandenabeele ve ark., 1996).

Ishikawa ve arkadaşları da aynı sonuca varır. Küçük bir travmanın ya da ameliyatın kesme kuvveti sınır hücre katmanını yarabilir. Böylece sert zarın içinde bir ayrılma düzlemi açılır. Klinikte “subdural boşluk” diye görülen yer budur (Ishikawa ve ark., 2026).

Sınır hücreleri komşu katlara nasıl tutunur? Hücreleri birbirine bağlayan küçük yapılara hücre bağlantısı (junction) denir. Ishikawa ve arkadaşlarına göre sınır hücreleri ile üstteki meningeal kat arasında hücre bağlantısı yoktur. Alttaki örümcek ağı zarın engel katmanıyla ise bu bağlantılar vardır (Ishikawa ve ark., 2026). Haines’in anlatımı biraz farklıdır. Ona göre sınır hücre katmanı, sert zarın meningeal kısmıyla kesintisiz sürer. Alttaki örümcek ağı zara ise ancak ara sıra bir hücre bağlantısıyla tutunabilir (Haines, 1991).

Kronik subdural kanamada ilk kanamanın, bu katmanı geçen köprü toplardamarlarından olduğu genel olarak kabul edilir (Nouri ve ark., 2021). Toplardamarın duvarı en ince yerinde, sınır hücre katmanında, tek kat endotel kadar olabilir (Nouri ve ark., 2021). Bu yüzden bazı yazarlar “subdural hematom” yerine sert zar sınır hematomu adını önerir (De Simone ve ark., 2026).

Eski dil hâlâ yaşıyor. Bazı güncel kaynaklar sert zar ile örümcek ağı zar arasına hâlâ subdural boşluk der (Dafny, 2020). StatPearls’ün bir özeti epidural, subdural ve subaraknoid alanları “boşluk ya da olası boşluk” diye sayar (Ghannam ve Al Kharazi, 2023). Bir laboratuvar sayfası omurilikteki subdural boşluk için “gerçek olmaktan çok olası” der (Byrne ve Dafny, 2026). 2025 tarihli bir derleme de “olası boşluk” sözünü kullanır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu kaynakları okurken bugünkü anatomiyi akılda tut.

Boşluklar: gerçek mi, olası mı, yapay mı?

Boşluk	Gray’in görüşü (1918)	Bugünkü görüş	Sonuç	Klinikte karşılığı
Kafa içi epidural (spatium epidurale craniale)	Sert zar kemiklerin iç yüzüne sıkıca yapışır ve onların iç kemik zarıdır. Yapışma dikişlerin karşısında ve kafa tabanında en belirgindir	TA2: “her zaman bulunmayan”. Sert zar kafatasına yapışıktır; bu sınırda doğal boşluk yoktur	Yapay: travma ya da hastalıkla açılır	Epidural kanama (“Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümü)
Omurilik epidural (spatium epidurale spinale)	Gerçek bir boşluk: gevşek bağ dokusu ve toplardamar ağı. Bu toplardamarlar kafadaki sinüslerin karşılığıdır	Gerçek. Yağ ve toplardamar içerir. Kafa içindeki interdural düzlemin karşılığı sayılabilir	Gerçek	Uyuşturan ilaçlar buraya verilebilir (epidural blok)
Subdural (spatium subdurale)	Omurilikte “olası boşluk”; iki zar birbirine değer. BOS yollarının bir parçası, seröz boşluğa benzer	Normalde yok. Yarık, sert zarın sınır hücre katmanının içinde açılır. Haines’e göre “olası” bile değildir	Yapay: doku hasarıyla açılır	“Subdural” kanamalar çoğu zaman sınır hücre katmanının içindedir; “sert zar sınır hematomu” adı önerilmiştir
Subaraknoid (spatium subarachnoidale)	Örümcek ağı zar ile yumuşak zar arası. BOS dolu; süngerimsi bir trabekül dokusu ve birbirine açılan kanallar içerir	Gerçek. TA2 notuna göre en doğru ad “leptomeningeal boşluk” olurdu	Gerçek	Subaraknoid kanama, menenjit; bel delmeyle BOS alınır
Damar çevresi (Virchow–Robin)	Yumuşak zar bu boşluğa bir astar gibi girer. Bu yollardan sinir hücrelerinden subaraknoid boşluğa olasılıkla az bir sıvı akar	Var; ama subaraknoid boşlukla sürekli olup olmadığı tartışmalıdır	Gerçek; bağlantısı tartışmalı	MR’da görülür (“Yumuşak zar ve damar çevresi boşluklar” bölümü)

Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Joost ve ark. (2026); Ishikawa ve ark. (2026); Haines (1991); Haines ve ark. (1993); De Simone ve ark. (2026); Byrne ve Dafny (2026). Gray’in subdural boşluk anlatımı bugün eskimiştir; tabloya yalnızca karşılaştırma için alındı.

Subaraknoid boşluk: beynin su yatağı. Örümcek ağı zar beynin bütün yüzeyini örter. Ama derin girintilere inmez; büyük aralıkların üstünden köprü kurar. Yumuşak zar ise her yarığa girer. Damarları en küçük dallarına kadar izler (Villanueva ve ark., 2023). İki zarın arasında kalan aralık subaraknoid boşluktur. İçi BOS doludur (Gray, 1918).

Bu yüzden boşluğun genişliği her yerde aynı değildir. Bir kıvrımın (girusun) tepesinde iki zar birbirine değer. Kıvrımların arasındaki oluklarda ise üçgen biçimli boşluklar kalır (Gray, 1918). Beynin yumuşak zara doğrudan dayandığı yerde boşluk hiç yoktur (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Bu boşluktaki BOS, beyne ve omuriliğe sıvı bir yastık olur (OpenStax 13.3). Başını çevirdiğinde ya da bir darbe aldığında beynin biçimini ve yerini korur (Saboori ve Sadegh, 2015). Boşlukta irili ufaklı atardamarlar ve toplardamarlar vardır, ama kılcal damar yoktur (Joost ve ark., 2026). Örümcek ağına benzeyen ince iplikler de iki zarı birbirine bağlar (OpenStax 13.3; Joost ve ark., 2026). Kafatası, omurga, zarlar ve bu boşluk birlikte beyni darbelere ve enfeksiyonlara karşı korur (Joost ve ark., 2026).

Subaraknoid boşluk kapalı bir torba değildir. Dördüncü karıncığa Magendie ve Luschka delikleriyle bağlanır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Büyük delikte de omuriliğin subaraknoid boşluğuyla kesintisiz sürer (Byrne ve Dafny, 2026).

Sayılarla zarlar arası boşluklar

1
Kitaplardaki üç zar arası boşluktan kafanın içinde gerçekten var olanların sayısı: yalnızca subaraknoid boşluk.
~170cm³
Sağlıklı erişkinde MR ile ölçülen kafa içi subaraknoid BOS hacmi.
S2
Omurilik subaraknoid boşluğunun bittiği omur: 2. sağrı (sakral) omuru.
15,9mm
Büyük delik hizasında, omurilik soğanının arkasındaki subaraknoid boşluğun önden arkaya ortalama uzunluğu (60 MR).

Kaynaklar: FIPAT (2019); Wu ve ark. (2021); Gray (1918); Li ve ark. (2023). Hacim değeri erkeklerde 173,9, kadınlarda 168,9 cm³’tür; kaynaklar arasındaki farklar aşağıdaki tabloda.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Adı ve sınırları. TA2 bu boşluğa spatium subarachnoidale der. Resmî bir notu bir inceliği hatırlatır: Boşluğun iç sınırı yumuşak zarın dış katıdır. Bu yüzden en doğru ad spatium leptomeningeum, yani “leptomeningeal boşluk” olurdu (FIPAT, 2019). Leptomeninks, örümcek ağı zar ile yumuşak zarın ortak adıdır (Joost ve ark., 2026). Boşluğun tavanını örümcek ağı zarın engel hücreleri, tabanını yumuşak zar yapar (Derk ve ark., 2021).

İçinde ne var? Gray’e göre boşluğu süngerimsi bir doku doldurur. Bu doku ince bağ dokusu çubuklarından (trabekül) ve birbirine açılan kanallardan oluşur. Sıvı bu kanallardadır (Gray, 1918). Beyin toplardamarları dokudan çıkıp bu boşlukta birleşir. Sonra köprü toplardamarlarıyla sert zar sinüslerine dökülür (Joost ve ark., 2026). Örümcek ağı zar, kafa ve omurilik sinirlerini de gevşek kılıflarla sarar. Bu kılıflar sinirlerin kafatasından ve omurga kanalından çıktığı yere kadar uzanır (Gray, 1918).

Ne kadar geniş? Bir mühendislik çalışması, insan kafasında subaraknoid boşluğun yaklaşık 2–3 mm genişliğinde olduğunu yazar. Ama bu sayıyı yöntem bölümünde kaynak göstermeden verir (Saboori ve Sadegh, 2015). Gerçek genişlik yerden yere çok değişir. Kıvrım tepelerinde iki zar birbirine değer; sisternalarda ise boşluk geniştir (Gray, 1918). Erişkinde yaşa göre normal genişlik veren açık erişimli bir kaynak bulamadık. Bebekler için ise ölçümler var (görüntüleme kutusu).

Ne kadar BOS taşır? Bu sorunun yanıtı ölçüm yöntemine göre değişir (aşağıdaki tablo). Gray, BOS’un yaşlılarda en bol olduğunu yazmıştı (Gray, 1918). 81 kişilik bir MR çalışması da BOS hacmi ile yaş arasında güçlü bir ilişki buldu (Albayram ve ark., 2022).

Omurilikte. Omurilik subaraknoid boşluğu geniştir. En geniş yeri omurga kanalının alt kısmıdır. Orada örümcek ağı zar, at kuyruğunu (cauda equina) yapan sinir köklerini sarar (Gray, 1918). Boşluk 2. sağrı omurunun alt kenarında biter (Gray, 1918).

Kafanın içinde ne kadar BOS var? Yönteme göre değişir

Kaynak	Yöntem	Ne ölçüldü?	Değer
Hall ve ark., 2025	Klinik başvuru kaynağı (StatPearls)	Subaraknoid boşluktaki BOS / karıncıklardaki BOS	125–150 mL / 25 mL
Villanueva ve ark., 2023	Cerrahi anatomi derlemesi; sayıyı başka bir kaynaktan aktarır (kendi ölçümü değil)	Sisternalardaki BOS (yaklaşık %75’i omurilikte, %25’i kafada) / karıncıklardaki BOS	~125 mL / 25 mL
Wu ve ark., 2021	MR (SPACE dizisi), sağlıklı gönüllüler	Kafa içi subaraknoid BOS (erkek / kadın)	173,9 ± 37,9 / 168,9 ± 37,0 cm³
Wu ve ark., 2021	Aynı çalışma	Kafa içindeki bütün BOS (erkek / kadın); karıncıklardaki BOS (erkek / kadın)	206,9 ± 47,7 / 199,7 ± 44,9 cm³; 33,0 ± 10,7 / 30,8 ± 9,4 cm³
Albayram ve ark., 2022	MR; 81 kişi, 15–80 yaş	BOS hacmi (erkek / kadın)	201,6 / 158,7 cm³; yaşla güçlü artış (r = 0,75)
Eide ve ark., 2025	MR; 76 hasta	BOS hacmi: kontrol grubu (46 kişi: kafa içi kisti ya da demansı olanlar ile nörolojik hastalığı bulunmayanlar) / BOS hastalığı grubu (30 kişi: kafa içi basınç bozukluğu ya da hidrosefali)	257,1 ± 68,5 / 343,4 ± 227,9 mL

1 cm³, 1 mL’ye eşittir. Kaynak kitaplardaki 125–150 mL, MR ile ölçülen değerlerden küçüktür. Fark ölçüm yönteminden, yaştan ve örneklemden gelebilir. Eide ve arkadaşlarının kontrol grubu sağlıklı gönüllülerden oluşmaz. Wu ve arkadaşları cinsiyetler arasında fark bulmadı; Albayram ve arkadaşları erkeklerde daha yüksek değer buldu. BOS’un yapılışı ve dolaşımı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde anlatılacak.

BT ve MR okuma

Bebekte subaraknoid boşluğu ölçmek

Ultrason, 0–3 ay. İzmir’de 125 sağlıklı bebekte ultrasonla ölçüm yapıldı. Önerilen üst sınırlar (95. yüzdelik) şunlardır: kafatası ile kabuk arası 3,1 mm, sinüs ile kabuk arası 3,8 mm, iki yarımküre arası 4,2 mm (Çolak ve ark., 2026). 95. yüzdelik, sağlıklı bebeklerin yüzde 95’inin bu değerin altında kaldığı anlamına gelir.
Yaş önemli. Aynı çalışmada genişlikler yaşla düzenli arttı. İlk iki ölçümle bağımsız ilişkili tek değişken yaştı (Çolak ve ark., 2026).
Kesit önemli. 4 günlük ile 24 aylık 63 bebekte MR’da ölçüm yapıldı. Koronal (önden alınan) T2 kesitteki ölçüm, aksiyel kesittekinden daha tekrarlanabilir ve doğru bulundu (Zhang ve ark., 2022a). Bu genişliği ölçmek için BT ilk kez 1979’da kullanıldı (Zhang ve ark., 2022a).
Doğumdan önce. İstanbul’da 28–36. haftalarda 281 gebelikte ölçüm yapıldı. Sinüs ile kabuk arası genişlik, büyümesi geri kalan fetüslerde 2,26 ± 0,86 mm, yaşına uygun büyüyenlerde 2,68 ± 0,96 mm’ydi (Selvi ve ark., 2026).

Sisternalar: subaraknoid boşluğun genişlediği yerler. Beynin tabanı düz değildir. Beyin sapı, sinirler ve damarlar burada girinti çıkıntı yapar. Örümcek ağı zar bu girintilere inmez, üstlerinden geçer. Yumuşak zar ise beynin yüzeyini sıkıca izler. Böylece iki zar arasında yer yer geniş aralıklar kalır. Bu aralıklar birbirine serbestçe açılır. Gray onlara subaraknoid sisternalar der (Gray, 1918).

Sisternalar adlarını komşu oldukları beyin yapılarından alır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Birkaç örneğe bak:

Büyük sisterna, omurilik soğanı ile beyincik arasındadır. Subaraknoid sisternaların en büyüğüdür (Zedde ve Pascarella, 2025a).
İnterpedinküler sisterna, orta beynin iki ayağını, yani serebral pedinkülleri (pedunculi cerebri) sarar. Gray’e göre beynin tabanındaki atardamar halkası, yani Willis halkası, bu sisternanın içindedir (Gray, 1918). Bugünkü cerrahi anatomi ise halkanın parçalarını birkaç komşu sisternaya dağıtır (Villanueva ve ark., 2023).
Köprünün (pons) önündeki sisternada baziler atardamar uzanır (Gray, 1918).
Şakak lobunun önünde, örümcek ağı zar yan yarığın (Sylvius yarığı) üstünden geçer ve bir sisterna yapar. İçinde orta beyin atardamarı vardır (Gray, 1918).

Sisternalar kesin duvarlı odalar değildir. Yerlerine göre adlandırılırlar, ama anatomik olarak kesin ayrılmazlar. Aralarında değişik büyüklükte delikleri olan, süzgeç gibi bir doku vardır (Joost ve ark., 2026). BOS bu deliklerden bir sisternadan ötekine geçebilir (Villanueva ve ark., 2023).

Hareketli çizim

Sisternalar: subaraknoid boşluğun genişlediği yerler

Orta hattan kesit: sisternalar nerede?

Örümcek ağı zar beynin girintilerine inmez, üstlerinden köprü kurar. Bu yüzden beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) dolu subaraknoid boşluk beynin üst yüzünde dardır. Beynin tabanında ise genişler; bu geniş yerlere sisterna denir. Sisternalar birbirine açılır ve adlarını komşu yapılardan alır.

Çizimde bir sisternaya ya da adına dokunarak da seçebilirsin.

Büyük sisterna · beyincik–omurilik soğanı sisternası

TA2: cisterna cerebellomedullaris posterior. Eş anlamlısı: cisterna magna.

Omurilik soğanı ile beyinciğin alt yüzü arasındadır. Orta hattan kesitte üçgen görünür. Büyük delikte (foramen magnum) omuriliği saran subaraknoid boşlukla birleşir. Subaraknoid sisternaların en büyüğüdür.

İçinden geçenler

Birkaç kafa siniri ve atardamar

Bu sisternadan iğneyle sıvı alma işlemini (sisternal ponksiyon) 1920’de James Ayer hastalarda kullanmaya başladı.

Kaynak: Gray (1918); FIPAT (2019); Zedde ve Pascarella (2025a); Lutters ve Koehler (2020)

Orta hattan, tabandan ve belden bakarak sisternaları bul; birine dokununca adı, yeri ve içinden geçenler çıkar. Liliequist zarı da var.

Üç boyutlu sahne

Alttan bakış: sisternaların komşuları

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne alttan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın solunda. Sisternalar modelde yok; etiketler, onları çevreleyen yapıları gösterir. Etiketteki sisterna, işaretli yapının hemen çevresindeki BOS dolu aralıktır. Büyük beyin saydam. Kırmızı: atardamarlar. Mor: beyin sapı. Turuncu: beyincik. Krem: beyincik çadırı. Sarı: görme kiazması, görme sinirleri ve mamiller cisimler. Bakış düğmesiyle beyni yandan da gör.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik sinir (sol): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Optik sinir (sağ): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
İç karotis arter (sol): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
İç karotis arter (sağ): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
Vertebral arter (sol): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Vertebral arter (sağ): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
Ön beyin arteri (sol): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön beyin arteri (sağ): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön bağlantı arteri: İki ön beyin arterini birbirine bağlayan kısa atardamar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Orta beyin arteri (sol): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Orta beyin arteri (sağ): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Arka bağlantı arteri (sol): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka bağlantı arteri (sağ): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sisternaları ne ayırır? Sisternaların arasında çoğu zaman örümcek ağı zar perdeleri vardır. Bu perdeler BOS’un sisternalar arasındaki akışını düzenler (Zedde ve Pascarella, 2025a). En iyi bilinen perde Liliequist zarıdır. Zarın seyri ve yaprakları “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı. Burada şu kadarı yeter: Bu zar kiazma, interpedinküler ve prepontin sisternaları birbirinden ayırır (Zedde ve Pascarella, 2025a).

BOS’un yolu. BOS dördüncü karıncıktan Luschka delikleriyle köprü–beyincik açısına çıkar. Oradan ön köprü zarlarındaki açıklıklarla prepontin sisternaya geçer. Sonra interpedinküler sisternaya yükselir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Çadır çentiği ve üç sisterna. Beyincik çadırının ön kenarında büyük, oval bir açıklık vardır: çadır çentiği (incisura tentorii). Orta beynin ayakları bu açıklıktan geçer (Gray, 1918). Çentik ön, orta ve arka diye üç kısma ayrılır. Her kısma bir sisterna karşılık gelir: önde interpedinküler, ortada ambiens, arkada kuadrigeminal sisterna (Villanueva ve ark., 2023).

Willis halkası hangi sisternada? Burada kaynaklar sisternaları farklı genişlikte tanımlar. Gray interpedinküler sisternayı geniş tutar ve ona bazal sisterna da der. Ona göre bu sisterna iki şakak lobu arasında uzanır. Öne doğru görme kiazmasının üstünden geçer ve kiazma sisternasını yapar. Willis halkası da bu geniş sisternanın içindedir (Gray, 1918). Bugünkü cerrahi anatomi sisternaları daha küçük parçalara ayırır. Buna göre halkanın parçaları farklı sisternalardadır (Villanueva ve ark., 2023):

iç karotis atardamarı ve arka bağlantı atardamarının başlangıcı karotis sisternasında,
ön bağlantı atardamarı lamina terminalis sisternasında,
arka bağlantı atardamarının sonu ile baziler atardamarın tepesi ve çatallanması interpedinküler sisternada.

Adlar. TA2 kafa sisternalarını tek tek sayar. Listede şunlar vardır: perikallozal, yan çukur (Sylvius), lamina terminalis, kiazma, interpedinküler, ambiens, kuadrigeminal, köprü–beyincik ve iki serebellomedüller sisterna (FIPAT, 2019). Büyük sisternanın resmî adı cisterna cerebellomedullaris posterior’dur. Cisterna magna ise eş anlamlı olarak verilir (FIPAT, 2019).

Klinikte çok kullanılan bazı adlar bu listede yoktur. Prepontin sisterna için Gray cisterna pontis der (Gray, 1918). Krural sisternayı klasik kaynaklar tanımlar, ama TA2 ona ayrı bir ad vermez (Villanueva ve ark., 2023). Bugünkü adlandırma büyük ölçüde Yaşargil’in 1970’lerin ortasındaki ayrıntılı tanımına dayanır (Villanueva ve ark., 2023).

Kafa sisternaları: yeri, sınırları, içindekiler

Sisterna	TA2 Latince adı	Yeri	Sınırları	İçindekiler
Büyük sisterna (arka serebellomedüller)	Cisterna cerebellomedullaris posterior; eş anlamlısı cisterna magna	Omurilik soğanı ile beyincik yarımkürelerinin alt yüzü arasında. Sisternaların en büyüğü	Sagital kesitte üçgen. Örümcek ağı zar, soğan ile beyincik arasındaki aralığın üstünden geçer. Klasik tanımda beyincik solucanının (vermis) alt kenarından büyük delik hizasına uzanır. Aşağıda omuriliğin subaraknoid boşluğuyla sürer	Bazı kafa sinirleri ve atardamarlar
Prepontin (köprü önü)	TA2 listesinde yok; Gray’de cisterna pontis	Köprünün ön yüzünde, geniş bir aralık	Önde klivus (kafa tabanının eğik iç yüzü), arkada köprü. Tavanı Liliequist zarının mezensefalik yaprağı. Yanlarda ön köprü zarları onu köprü–beyincik sisternalarından ayırır	Baziler atardamar (sisternanın ekseni), abdusens siniri (Dorello kanalına giderken), ön alt beyincik atardamarının başlangıcı
İnterpedinküler (Gray’de bazal sisterna)	Cisterna interpeduncularis	İki şakak lobu arasında; serebral pedinkülleri sarar. Çadır çentiğinin ön kısmında	Liliequist zarının diensefalik yaprağı onu öndeki kiazma sisternasından, mezensefalik yaprağı alttaki prepontin sisternadan ayırır	Baziler atardamarın tepesi ve çatallanması, arka bağlantı atardamarının sonu, arka beyin ve üst beyincik atardamarları, göz hareket siniri (okülomotor). Gray Willis halkasının bütününü bu sisternaya koyar
Kiazma	Cisterna chiasmatica	Orta hatta; sisternaların kavşağı	Yukarıda lamina terminalis, yanlarda karotis. Arkada interpedinküler sisterna; araya Liliequist zarının diensefalik yaprağı girer	Görme sinirleri ve kiazma, hipofiz ve infundibulum atardamarları, hipofiz sapı ve bunların toplardamar ağı
Sylvius (yan çukur)	Cisterna fossae lateralis cerebri; ilişkili ad cisterna Sylvii	Şakak lobunun önünde	Örümcek ağı zarın yan yarığın üstünden geçmesiyle oluşur	Orta beyin atardamarı
Karotis	TA2 listesinde yok	Sylvius sisternasının iç yanında	Eşkenar dörtgen biçimli bir alan	Klinoid çıkıntının üstündeki iç karotis atardamarı; arka bağlantı atardamarının başlangıcı; ön koroid atardamar
Ambiens	Cisterna ambiens	Beyin sapını sarar. Çadır çentiğinin orta kısmında	İçte orta beynin yan yüzü; dışta şakak lobunun iç yüzü (unkusun arkası, parahipokampal girus, dentat girus, forniks saçağı)	—
Krural	TA2 listesinde yok	Ambiens sisternanın önünde, interpedinküler sisternanın yanında	—	—
Kuadrigeminal (büyük beyin toplardamarı sisternası)	Cisterna quadrigeminalis; eş anlamlısı cisterna venae magnae cerebri	Çadır çentiğinin arka kısmında	Korpus kallozumun arka ucu (splenyum) ile beyinciğin üst yüzü arasındaki aralığı doldurur	Büyük beyin toplardamarı; çok sayıda atardamar ve toplardamar
Köprü–beyincik	Cisterna pontocerebellaris; ilişkili ad “Hilton’un su yatağı”	Köprü–beyincik açısında	İç yanda, baziler atardamar boyunca uzanan ön köprü zarları onu prepontin sisternadan ayırır	Luschka deliklerinden çıkan BOS buraya gelir
Perikallozal	Cisterna pericallosa	Korpus kallozumun çevresinde (adından)	—	—
Bel sisternası	Cisterna lumbalis	2. bel omurunun altından 2. sağrı omuruna kadar	Omurilik üst bel omurları hizasında biter; örümcek ağı zar sert zarla birlikte 2. sağrı omuruna iner	At kuyruğunu yapan sinir kökleri ve BOS

Kaynaklar: Gray (1918); FIPAT (2019); Villanueva ve ark. (2023); Zedde ve Pascarella (2025a); Li ve ark. (2023); Byrne ve Dafny (2026). “—”: açtığımız kaynaklarda bu bilgi yok. TA2 iki sisternayı daha sayar: lamina terminalis sisternası (*cisterna laminae terminalis*) ve yan serebellomedüller sisterna (*cisterna cerebellomedullaris lateralis*).

Üç boyutlu sahne

Orta hattan: sisternaların sırası

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarım kaldırıldı; sol yarıma orta hattan, içeriden bakıyoruz. Ön taraf ekranın sağında, tepe yukarıda. Sisternalar modelde yok; etiketler, orta hattaki sisternaların komşu yapılarını gösterir. Önden arkaya sırayla kiazma, interpedinküler ve prepontin sisternayı, sonra arkada kuadrigeminal ve büyük sisternayı bul. Mavi: korpus kallozum. Sarı: görme kiazması, mamiller cisimler ve epifiz. Mor: beyin sapı. Turuncu: beyincik. Krem: beyincik çadırı. Yeşil: dördüncü karıncık.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.
Koroid pleksus (yan karıncık) (sol): Yan karıncığın içinde, yumuşak zar ile kılcal damarlardan oluşan kıvrımlı doku. Beyin-omurilik sıvısını yapar.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Sisternalar kanamayı ve akımı yönlendirir

Kanamanın sınırı. Sisternaları ayıran perdeler, kanın komşu sisternalara yayılmasını da zorlaştırabilir. Bu yüzden ilk BT’de kanın nerede toplandığı, patlayan anevrizmanın yeri için çoğu zaman ipucu verir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Anevrizmasız kanamada kanın Liliequist zarının altında kalması “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı. Kanamaların ayrıntısı “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.
Tıkanan perdeler. Kanama ya da iltihapla kalınlaşan perdeler prepontin ve interpedinküler sisternalarda BOS akımını engelleyebilir. Bu, dört karıncığın da genişlediği bir hidrosefaliye, yani beyinde sıvı birikmesine yol açabilir. Yazarlara göre daha doğru ad “karıncık dışında, sisterna içinde tıkanmaya bağlı hidrosefali”dir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Gerçek boşluklar: subaraknoid boşluk (kafada ve omurilikte) ve omurilik epidural boşluğu. Kafa içi epidural ve subdural boşluk normalde yoktur; TA2 ikisini de “her zaman bulunmayan” diye işaretler.
“Subdural” yarık: sert zarın sınır hücre katmanının içinde açılır.
TA2 notu: subaraknoid boşluğun en doğru adı “leptomeningeal boşluk” olurdu.
En büyük sisterna: büyük sisterna (cisterna cerebellomedullaris posterior), soğan ile beyincik arası.
İçerikler: baziler atardamar prepontin sisternada, orta beyin atardamarı Sylvius sisternasında, büyük beyin toplardamarı kuadrigeminal sisternada.
Willis halkası: Gray’e göre interpedinküler sisternada. Bugünkü cerrahi anatomiye göre parçaları karotis, lamina terminalis ve interpedinküler sisternalara dağılır.
Çadır çentiği: önde interpedinküler, ortada ambiens, arkada kuadrigeminal sisterna.
Bel sisternası: 2. bel omurunun altından 2. sağrı omuruna kadar; omurilik yoktur, sinir kökleri vardır.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Büyük sisterna nerede biter?

Klasik tanıma göre büyük sisterna, beyincik solucanının (vermis) alt kenarından büyük delik hizasına kadar uzanır (Li ve ark., 2023). Çin’den (Dalian Tıp Üniversitesi) araştırmacılar bu tanımı genişletmeyi önerdi. Büyük delikten 2. boyun omurunun üst kenarına uzanan geniş arka subaraknoid boşluğa oksipito-atlantal sisterna adını verdiler (Li ve ark., 2023).

60 MR’da bu boşluğun önden arkaya çapı aşağı doğru daralıyordu (Li ve ark., 2023):

büyük delik hizasında 15,92 ± 4,20 mm,
1. boyun omuru (atlas) hizasında 4,49 ± 1,25 mm,
1. boyun omuru (aksis) hizasında 2,88 ± 0,77 mm.

Bu bir öneridir; TA2’nin sisterna listesinde böyle bir ad yoktur (FIPAT, 2019).

Gelişimde. Fetüslerin %92’sinde 13. ile 36. haftalar arasında büyük sisternada geçici bölmeler görülür (Ishikawa ve ark., 2026). Türkiye’den iki ultrason çalışması fetüste büyük sisternayı ölçtü (aşağıdaki tablo).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Sisternalar: cerrahın doğal yolları

Doğal bir ağ. Mikroskop altında beyin; olukların, yarıkların ve sisternaların düzenli bir ağı gibi görünür. Damarlar bu doğal yolları izler (Serra ve ark., 2025).
Yaşargil’in dersi. Yaşargil, örümcek ağı zar perdelerinin sisternalar arasında yol bulmadaki önemini vurguladı. Perdelerin gözenekliliğinin değişken olduğunu ve kanamadan sonra tıkanabileceklerini de belirtti (Zedde ve Pascarella, 2025a). Anevrizma ameliyatında zarlarla ilgili uyarısı ve trabekül yapışıklıkları “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı.
Beyni gevşetmek. Taban sisternalarından erken BOS boşaltmak beyni gevşetir. Böylece sert zar nazikçe açılabilir (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024).
Sisternostomi. Ağır kafa travmasında taban sisternalarını açıp BOS boşaltan ameliyata sisternostomi denir. Kanıtları hâlâ toplanmaktadır (Villanueva ve ark., 2023). Çalışmaların sonuçları “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.

Bel sisternası ve bel delme. Omurilik, omurga kanalının sonuna kadar inmez; üst bel omurları hizasında biter. Ama örümcek ağı zar, sert zarla birlikte 2. sağrı (sakral) omuruna kadar iner (Byrne ve Dafny, 2026). Bu yüzden 2. bel omurunun altında büyük, BOS dolu bir sisterna kalır. Buna bel sisternası (cisterna lumbalis) denir (Byrne ve Dafny, 2026; FIPAT, 2019). Burada omurilik yoktur. Yalnızca at kuyruğunu (cauda equina) yapan sinir kökleri vardır ve örümcek ağı zar onları sarar (Gray, 1918).

BOS almak için iğne bu sisternaya sokulur. İğne sert zarı ve örümcek ağı zarı geçerek subaraknoid boşluğa ulaşır (OpenStax 13.3). Bu işleme bel delme denir. Omurilik orada olmadığı için ona zarar verme tehlikesi önlenir (OpenStax 13.3).

Belden alınan sıvı neden beyin hakkında bilgi verir? Çünkü kafadaki ve omurilikteki zarlar ve subaraknoid boşluklar büyük delikte kesintisiz sürer. Beynin çevresindeki bir kanama, enfeksiyon ya da iltihap bu yüzden belden alınan BOS’ta görülebilir (Byrne ve Dafny, 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kesenin alt ucu. Omurilik subaraknoid boşluğunun Gray’e göre 2. sağrı omurunun alt kenarında bittiğini yukarıda gördük. Bu hizanın kişiden kişiye değiştiğini ilk derste görmüştük. TA2 bel sisternasını omurilik örümcek ağı zarının bir parçası olarak sayar (FIPAT, 2019).

Başka bir yol: büyük sisterna. Weed, büyük sisterna ponksiyonunu hayvan deneylerinde çok kullandı. Bu, Bostonlu genç nörolog James Ayer’e esin verdi (Lutters ve Koehler, 2020). Kadavra denemelerinde iğne ortalama 4–5 cm derinlikte önce art kafa kemiği ile atlas arasındaki bağı, sonra sert zarı geçiyordu. Sert zar geçilince direnç birden kayboluyordu (Lutters ve Koehler, 2020).

Klinik vaka

Vaka: Ateş, baş ağrısı ve bel delme

19 yaşında bir üniversite öğrencisi iki gündür ateş ve şiddetli baş ağrısıyla acil servise geliyor. Ensesi sert. Hekim, beyni saran zarlarda bir iltihaptan şüpheleniyor ve BOS incelemesi istiyor. Hasta yan yatırılıyor. İğne belin alt bölümünden, omurganın orta hattından sokulacak.

İğne hangi katmanları geçerek BOS’a ulaşır, neden omuriliğe zarar vermez ve beldeki sıvı neden beyni yansıtır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Türkiye’den çalışmalar: boşluklar ve sisternalar

Çalışma	Yer ve örneklem	Ne bulundu?
Koktener ve ark., 2007	Ankara (Fatih Üniversitesi); 16–24. haftalarda 194 fetüs; ultrason	Büyük sisterna ölçüleriyle bir başvuru eğrisi (normogram) kuruldu. Ölçüm gebelik haftasıyla doğrusal ilişkiliydi (R² = 0,75)
Serhatlioglu ve ark., 2003	Elazığ; 16–38. haftalarda 130 normal fetüs; ultrason	Büyük sisternanın önden arkaya çapı ikinci ve üçüncü üç aylık dönem arasında anlamlı farklıydı. Sayılar özette kesik
Karadaş ve ark., 2026	Ankara ve İstanbul; 131 kişi (71 trigeminal nevralji, yani üçüz sinir ağrısı, 60 kontrol); 3 tesla MR, 1 mm kesit	Prepontin sisterna nevraljili tarafta daha kısaydı: kontrollerde 7,046 mm iken nevraljili tarafta 6,417 mm. Bu fark, yazarların çoklu karşılaştırma için kullandığı sıkı ölçütü (Holm düzeltmeli p < 0,01) geçmedi. Yazarlar damar dışı sisterna anatomisinin hastalığa katkısını öne sürdü
Çolak ve ark., 2026	İzmir; 0–3 aylık 125 sağlıklı bebek; ultrason	Subaraknoid boşluk genişliği için üst sınırlar önerildi; genişlik yaşla arttı
Selvi ve ark., 2026	İstanbul; 28–36. haftalarda 281 gebelik; ultrason	Büyümesi geri kalan fetüslerde sinüs ile kabuk arası boşluk daha dardı

Kaynaklar: Koktener ve ark. (2007); Serhatlioglu ve ark. (2003); Karadaş ve ark. (2026); Çolak ve ark. (2026); Selvi ve ark. (2026). Koktener, Serhatlioglu, Çolak ve Selvi çalışmalarının yalnızca özeti okundu. Liliequist zarı ve sisterna perdeleriyle ilgili Türkiye’den çalışmalar “Örümcek ağı zar” bölümündeki tabloda.

Klinik vaka

Vaka: Başı iri bir bebek

İki aylık bir bebeğin baş çevresi rutin kontrolde yaşıtlarından büyük ölçülüyor. Bebek iyi besleniyor, gelişimi yaşına uygun. Ultrasonda kafatası ile beyin kabuğu arasındaki subaraknoid boşluk 2,8 mm, iki yarımküre arası 3,9 mm ölçülüyor. Aile, bebeğin beyninin çevresinde “fazla su” olup olmadığını soruyor.

Bu ölçümler yaşıtlarına göre nasıl okunabilir ve ölçümde nelere dikkat etmek gerekir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

9.Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar

Beyin zarları uzun süre basit bir örtü sanıldı. Bugün beynin gelişimi, dengesi ve birçok hastalık için gerekli bir arayüz olarak görülüyor (Derk ve ark., 2021). Bir derlemeye göre zarlar edilgen bir kılıf değil, etkin bir sinir-bağışıklık organıdır. İltihabı, madde temizliğini ve hastalıkların gidişini etkiler (Joost ve ark., 2026).

Bu bölümde son yıllardaki keşiflere bakıyoruz:

zarlardaki lenf damarları,
beynin atıklarını nasıl temizlediğine dair glenfatik hipotez,
“dördüncü zar” tartışması,
zarlar arasındaki yeni geçitler,
zarlarda yaşayan bağışıklık hücreleri.

Bu keşiflerin bazıları sağlam, bazıları tartışmalıdır. Her birinde üç soru soracağız: Hangi canlıda bulundu? Hangi yöntemle? Ne kadar kesin?

Beynin lenf damarları var mı? Lenf damarları, dokulardaki fazla sıvıyı ve bağışıklık hücrelerini toplayıp lenf düğümlerine taşıyan ince damarlardır. 1787’de Mascagni insan sert zarında lenf damarları bildirmişti (Ishikawa ve ark., 2026). Ama bilim dünyası sonra uzun süre beyinde ve omurilikte hiç lenf damarı olmadığını yazdı. Bu görüş 2015’teki “yeniden keşfe” kadar sürdü (Derk ve ark., 2021).

2015’te iki bağımsız ekip, farenin beyin zarlarında lenf damarları gösterdi (Ishikawa ve ark., 2026). Bu damarlar sert zarda, toplardamar sinüslerinin yanında uzanır. Bu sinüslere sert zar sinüsleri (sinus durae matris) denir. Lenf damarları boyundaki derin lenf düğümlerine bağlanır (Louveau ve ark., 2015). Farede beyin dokusunun içinde ve yumuşak zarın üstünde ise lenf damarı görülmedi (Aspelund ve ark., 2015).

2017’de aynı damarlar insanda ve marmoset maymununda gösterildi. Üstelik hastanelerde kullanılan türden bir MR ile canlıda görüntülendi (Absinta ve ark., 2017). Bugün sert zarda lenf damarı bulunduğu, birkaç önemli çalışmayla kesinleşmiş sayılır (Joost ve ark., 2026).

Ama bir ayrım önemlidir. İnsanda bu damarların var olduğu gösterildi. Ne kadar sıvı taşıdıklarını, yani işlevlerini ölçen veriler ise hâlâ sınırlıdır (Ishikawa ve ark., 2026).

Üç boyutlu sahne

Zar lenf damarları nerede uzanır?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne yukarıdan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağında. Renkler lobları ayırır. Modelde beyincik çadırı dışında sert zar yoktur. Sinüsler ve lenf damarları da yoktur; etiketler yerlerini söyler. İki yarımkürenin arasındaki orta hattın tam üstünde, sert zarda üst sagital sinüs uzanır. Art kafa loblarının altında beyincik çadırı vardır. Enine sinüs çadırın arkadaki dışbükey kenarında, düz sinüs ise çadırın beyin orağıyla birleştiği orta hatta uzanır (Gray, 1918). Zar lenf damarları başlıca üst sagital ve enine sinüs boyunca, kafatasının yan ve taban bölgelerinde bulunur (Joost ve ark., 2026). Bakış düğmesiyle beyne arkadan ve alttan da bak.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.

Zar lenf damarlarının kısa tarihi

1787
Mascagni insan sert zarında lenf damarları bildirdi; bulgu sonra uzun süre kabul görmedi.
2015
Farede iki bağımsız ekip zar lenf damarlarını yeniden gösterdi.
5/5
MR’da sert zar lenf damarlarının görüldüğü sağlıklı gönüllü sayısı (2017).
~1mm
MR’da görülen en büyük lenf damarı çapı.

Kaynaklar: Ishikawa ve ark. (2026); Derk ve ark. (2021); Absinta ve ark. (2017).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

2015: iki ekip, iki yol. Louveau ve arkadaşları T hücrelerinin zarlara nereden girip çıktığını arıyordu. Bu sırada sert zar sinüslerini döşeyen, çalışan lenf damarları buldular (Louveau ve ark., 2015). Bu damarlar BOS’tan sıvı ve bağışıklık hücresi taşıyabilir ve derin boyun lenf düğümlerine bağlanır (Louveau ve ark., 2015). Yazarlara göre damarların alışılmadık yeri, uzun süre gözden kaçmalarına yol açmış olabilir (Louveau ve ark., 2015).

Aspelund ve arkadaşları da aynı yıl farenin sert zarında bir lenf damarı ağı bildirdi. Bu damarlar komşu subaraknoid boşluktaki BOS’u ve beyin dokusunun arasındaki sıvıyı emer. Sonra kafa tabanındaki deliklerden derin boyun lenf düğümlerine taşır (Aspelund ve ark., 2015). Ekip, zar lenf damarları hiç gelişmeyen fareler de inceledi. Bu farelerde büyük moleküllerin temizlenmesi azaldı. Ama beyin dokusundaki sıvı basıncı ve su miktarı değişmedi (Aspelund ve ark., 2015).

Kimlik kartı. Bu damarların iç yüzündeki hücreler, lenf damarlarına özgü işaret proteinlerini taşır. Bunlar arasında VEGFR3, Prox1, podoplanin ve Lyve1 vardır. Damarların temel zarı (bazal membran) kesintilidir (Joost ve ark., 2026). Zar lenf damarları insanda, öteki primatlarda, sıçanda, farede ve hatta balıkta tanımlanmıştır (Joost ve ark., 2026).

BOS hangi yoldan çıkıyor? (fare) Farede izleyici ölçümleri, BOS’un büyük ve küçük moleküller için en çok lenf damarlarıyla dışarı çıktığını gösterdi. Ama izleyiciler kafatası tabanındaki deliklerden, sinirlerin çevresinden geçti. Böylece kafatası dışındaki lenf damarlarına ulaştı. Aynı çalışmada sert zarın lenf damarlarına izleyici geçişi görülmedi. BOS’un bu lenf yoluyla çıkışı yaşlı farelerde azalıyordu (Ma ve ark., 2017).

Gelişim ve esneklik (fare). Zar lenf damarları doğumdan sonra gelişir. Önce kafa tabanındaki ve omurga kanalındaki deliklerin çevresinde belirir. Sonra kan damarları ve sinirler boyunca filizlenir (Antila ve ark., 2017). Sert zardaki lenf sistemi, vücudun öteki lenf damarlarından ve zarların kan damarlarından çok daha geç oluşur (Derk ve ark., 2021). Doğumdan sonraki yaklaşık 20. günde tam işler hâle gelir (Derk ve ark., 2021). Yetişkin farede de bu damarlar değişebilir. Lenf damarı büyüme sinyali VEGF-C ya da onun alıcısı VEGFR3 silinince damarlar geriler. Fazla VEGF-C ise yeni lenf damarı oluşturur (Antila ve ark., 2017).

Sırttaki ve tabandaki zar lenf damarları

Özellik	Sırt (dorsal) lenf damarları	Taban (ventral, bazal) lenf damarları
Yer	Üst sagital ve enine sinüs boyunca. İnsanda düz sinüse paralel de uzanır	Kafa tabanı; kafa tabanındaki deliklerin çevresi
Ağın yaygınlığı (fare)	Görece seyrek	Daha yaygın
Kapakçık	Yok (fare). Daha az dallıdır	Var. Kılcalları subaraknoid boşluğa komşudur (fare)
Kalınlık (insan, kontrastsız MR)	Ortanca 2,23 mm	Ortanca 1,95 mm
İnsan kadavrasında (İstanbul)	Sırt sinüslerine eşlik edenler daha büyük	Kafa tabanı sinüslerine (kavernöz, sfenoparietal, üst ve alt petrozal) eşlik edenler daha çok sayıda
Öne sürülen görev	Bağışıklık gözetimi	BOS boşaltımı ve atık temizliği; farede BOS’taki büyük moleküllerin temizlendiği “sıcak noktalar”
Yaşla	İnsanda kalınlık yaşla artar (r = 0,69)	Farede yaşla bozulur

Kaynaklar: Joost ve ark. (2026); Absinta ve ark. (2017); Albayram ve ark. (2025); Aspelund ve ark. (2015); Antila ve ark. (2017); Ahn ve ark. (2019); Albayram ve ark. (2022); Çavdar ve ark. (2023); Ying ve ark. (2026). Görev farkı, Ying ve arkadaşlarının literatür özetinden alındı; insanda doğrudan ölçülmüş değildir. İnsanda orta meningeal atardamarın dallarının yanında da lenf damarları ya da lenf benzeri yapılar görüldü (Absinta ve ark., 2017; Albayram ve ark., 2025).

İnsanda neler gösterildi? Absinta ve arkadaşları beş sağlıklı gönüllüyü inceledi: üçü kadın, yaşları 28–53. MR cihazı 3 teslaydı (Absinta ve ark., 2017). Lenf damarları beş gönüllünün beşinde, marmosetlerin de üçte üçünde görüldü. Görünen en büyük çap yaklaşık 1 mm’ydi (Absinta ve ark., 2017). Damarlar özellikle üst sagital ve düz sinüse paralel uzanıyordu. Orta meningeal atardamarın dallarının yanında da vardı (Absinta ve ark., 2017). İnsan dokusunda doğrulama ise başka kişilerin otopsisinden yapıldı (Absinta ve ark., 2017).

Sonraki çalışmalar tabloyu genişletti:

Akış yönü. Altı sağlıklı gönüllüde üst sagital sinüsün yanındaki lenf akımı arkadan öne doğruydu. Bu, sinüsteki kanın akış yönünün tersidir (Kuo ve ark., 2018).
Kontrastsız MR. 15–80 yaş arası 81 kişide, kontrast madde vermeden zar lenf yapıları ve boyun lenf düğümlerine bağlantıları gösterildi (Albayram ve ark., 2022). Sagital sinüs boyunca uzanan ağın ön ve orta kısmı herkeste görüldü. Arka kısmı ise 81 kişinin 59’unda görüldü (Albayram ve ark., 2022).
Orta meningeal atardamar çevresi. Beş sağlıklı kişide bu atardamarın çevresindeki taban sert zarı, kontrastlı MR’da gecikmeli parladı. Parlama 90. dakikada en yüksekti. Doku incelemesinde de bu atardamar boyunca lenf işaretleri taşıyan yapılar bulundu (Albayram ve ark., 2025).
Çocuklar. 4 aylık ile 12 yaş arası 90 çocukta, lenf damarlarının kalınlığı ve sinyali yaşla anlamlı ilişki gösterdi (Ying ve ark., 2026).
Ölüm sonrası beyin. Lenf işaretli hücreler zarlarda, damar duvarlarında, damar çevresi boşluklarda ve sinir lifleri arasında bulundu (Mezey ve ark., 2021).
Fare ile benzerlik. Fare ve insanda lenf damarlarının üç boyutlu yerleşimi benzerdir. Damarlar sert zar sinüslerini izler; kavernöz sinüsün çevresinde öne doğru bir ağ da vardır (Jacob ve ark., 2022).
Türkiye’den. İstanbul’dan (Koç Üniversitesi) bir çalışma 3 kadavra ve 3 otopside lenf damarlarını aradı. Damarlar yalnız sırttaki sinüslere değil, kafa tabanı sinüslerine de eşlik ediyordu (Çavdar ve ark., 2023). Aynı merkezin 6 kadavralık çalışmasında kafa tabanı deliklerinin üstündeki sert zarda lenf damarı bulundu. Yalnızca iç kulak yolunun üstünde bulunmadı. En büyükleri Meckel boşluğunun üstündeydi (Altınöz ve ark., 2025).

BT ve MR okuma

Zar lenf damarlarını MR’da görmek

Neden görünür? Sert zar damarlarında kan ile zar arasında bir engel yoktur. Bu yüzden kandaki küçük moleküller, gadolinyumlu kontrast maddeler de dahil, dokuya sızar (Absinta ve ark., 2017).
İki kontrast maddeyle sınama. Lenf damarları, damardan dokuya kolay sızan gadobutrolle parladı. Kan damarının içinde kalan gadofosvesetle ise parlamadı. Bu, görülen yapının kan damarı değil lenf damarı olduğunu destekler (Absinta ve ark., 2017).
Diziler. Kontrast sonrası yüksek çözünürlüklü T2-FLAIR ve kanı karanlık gösteren T1 dizileri kullanıldı. Düzlem içi çözünürlük 270 × 270 μm ya da daha iyiydi (Absinta ve ark., 2017).
Önerilen düzenek. Sert zar damarlarından sızan küçük moleküller dokuda toplanır. Sonra basınç farkıyla, gevşek lenf endoteli üzerinden lenf kılcallarına geçer (Absinta ve ark., 2017).
Neden kontrastsız? Gadolinyum vücutta birikebilir. Ayrıca yalnızca ulaşabildiği bölmeleri gösterir (Albayram ve ark., 2022).
Sınır. 1 mm’lik vokselle çekilen görüntülerde, lenf damarına benzeyen boru biçimli yapılar ayırt edilemedi. Parasagital sert zarda bunlar öteki boyanan dokuyla karışıyordu (Ringstad ve Eide, 2020). Görüntülemenin ayrıntısı “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

BOS sert zardaki lenf damarlarına nasıl ulaşır?

Burada bir bilmece var. Örümcek ağı zarın engel katmanı, BOS dolu subaraknoid boşluğu damarlı sert zardan ayırır (Joost ve ark., 2026). Kana verilen boyalar sert zarı boyar, örümcek ağı zarı boyamaz (Brøchner ve ark., 2015). Farede yapılan bir çalışmada da BOS’a verilen izleyici sert zarın lenf damarlarına geçmemişti (Ma ve ark., 2017). O hâlde BOS bu damarlara nereden ulaşır? Üç olası yol öne sürülür:

Kafa tabanından. Farede tabandaki lenf damarlarının kılcalları subaraknoid boşluğa komşudur (Ahn ve ark., 2019).
Parasagital sert zardan. Üst sagital sinüsün iki yanındaki sert zara parasagital sert zar denir. Oslo’da BOS hastalığı şüphesi olan 18 kişide BOS’a gadobutrol verildi. İzleyici, üst sagital sinüs boyunca parasagital sert zara geçti. Geçiş, kabuk toplardamarlarının sinüse girdiği yerlerin yakınındaydı (Ringstad ve Eide, 2020). Görüntüler 3, 6, 24 ve 48. saatlerde alındı. Kafatası boşluğunu burun boşluğundan delikli levha ayırır (Ma ve ark., 2017). Bu levhanın altında, yani burun tarafında, izleyici 18 hastanın yalnızca 2’sinde görüldü (Ringstad ve Eide, 2020). Yazarlara göre parasagital sert zar, beyin ile sert zar lenf damarları arasında bir köprü olabilir (Ringstad ve Eide, 2020).
Köprü toplardamarlarının kapılarından. ACE noktaları da olası bir yoldur (aşağıda).

Parasagital sert zarın hacmi kişiden kişiye çok değişir. 76 hastada ortalama 4,188 ± 2,073 mL’ydi; en küçüğü 0,588, en büyüğü 9,654 mL (Melin ve ark., 2023). Melin ve arkadaşlarına göre bu yapı BOS temizliğinde büyük rol oynamayabilir. Daha çok bir sinir-bağışıklık arayüzü olabilir (Melin ve ark., 2023). Başka bir çalışmada kandaki iltihap göstergesi CRP yükseldikçe parasagital sert zarın hacmi küçüktü (Eide ve ark., 2025).

İltihap ve lenf akışı. Deneysel çalışmalarda sert zarda iltihap habercisi moleküllerin (sitokinlerin) artması, zar lenf akışını ve BOS çıkışını bozdu (Chirica ve ark., 2026).

Tarihten bir not. 1869’da Schwalbe köpekte BOS’a verdiği izleyicinin kafatası dışındaki lenf damarlarına ulaştığını gösterdi (Mezey ve ark., 2021).

Glenfatik hipotez: ilk dersten bir adım ileri. İlk derste bu hipotezi kısaca gördük; orada “glimfatik” diye yazdık. Adı 2012’de ortaya atıldı. Bu görüşe göre BOS, atardamarların çevresindeki ince boşluklardan beyin dokusuna girer. Dokudan geçer ve toplardamarların çevresinden çıkar (Hladky ve Barrand, 2022).

Bu fikir hâlâ tartışmalıdır ve verilerin çoğu fareden gelir. Burada iki yeni soruya bakıyoruz. Birincisi: Damarların çevresindeki sıvıyı ne iter? Farede yapılan bir deneye göre itici güç, kalp atımıyla oynayan atardamar duvarı olabilir (Mestre ve ark., 2018). Bu görüş de tartışmalıdır (Hladky ve Barrand, 2022). İkincisi: İnsanda bu işlev ölçülebilir mi? İnsanda kullanılan dolaylı bir MR göstergesi var, ama glenfatik işlevi yansıttığı henüz doğrulanmadı (Ermiş ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Akımı ne sürer? 2018’de canlı farenin büyük sisternasına çok küçük boncuklar (mikroküre) verildi. Boncukların beyin yüzeyindeki damar çevresi boşluklarda hareketi izlendi. Akım nabız gibiydi: kalp atımıyla aynı sıklıkta ve kan akımıyla aynı yöndeydi (Mestre ve ark., 2018). Atardamar duvarının hareket hızı da BOS’un hızına uyuyordu. Yazarlar bu yüzden asıl itici gücün atardamar duvarının hareketi olduğunu öne sürdü. Buna damar çevresi pompalama dediler (Mestre ve ark., 2018). Aynı çalışmada ilaçla oluşturulan yüksek tansiyon ortalama akım hızını yaklaşık %40 azalttı (Mestre ve ark., 2018).

Ölçülen şey, akımın nabız gibi olmasıdır. Akımı atardamar duvarının ittiği ise bir çıkarımdır ve tartışmalıdır. Hladky ve Barrand bir modelleme çalışmasını aktarır. Buna göre atardamar çapındaki gerçekçi değişimler, gözlenebilir bir net akım yaratamayacak kadar küçüktür (Hladky ve Barrand, 2022).

Bu bulgular damar çevresi boşluktaki akımla ilgilidir. Asıl tartışma ise beyin dokusunun içindedir. İlk derste gördüğümüz eleştiri burada da geçerlidir: dokuda bir akım olsa bile hızı difüzyonun yanında çok küçük kalır (Hladky ve Barrand, 2022).

Lenf damarlarıyla bağ. BOS’un çevredeki lenf damarları ve lenf düğümleriyle temizlendiği iyi belgelenmiştir. Ama hangi yollardan ve ne hızla aktığı tartışmalıdır (Betsholtz ve ark., 2024). 2025 tarihli bir derlemeye göre beyin ile zarların sınırında özel yapılar vardır. Bu yapılar BOS’un bölmeler arasında sürekli alışverişine izin verir. Bu da beyinde madde taşınmasına dair alışılmış görüşleri zorlar (Pinho-Correia ve ark., 2025). Damar çevresi boşlukların subaraknoid boşlukla sürekli olup olmadığı da hâlâ açık bir sorudur (Joost ve ark., 2026). Bu boşlukların yapısı “Yumuşak zar ve damar çevresi boşluklar” bölümünde anlatıldı.

Ayrıntı

Zarlar neden bu kadar tartışmalı?

Zar araştırmalarında aynı soru tekrar tekrar çıkar: Gördüğümüz şey canlıda da var mı? Çünkü doku hazırlığı ince zarları ve boşlukları bozabilir.

Ölüm sonrası ayrışma. Ölümden sonra örümcek ağı zar sert zardan ayrılır. Eskiden “subdural boşluk” sanılan yarık budur (Joost ve ark., 2026).
Çöken boşluklar. Canlı farede geniş olan damar çevresi boşluk, doku sabitlenince çöker ve çok daralır (Mestre ve ark., 2018).
Büzen sıvılar. Suyu çeken (hiperozmotik) sabitleme sıvıları dokuyu büzer. Narin zarlar bu sırada yerinden kayabilir (Plá ve ark., 2023).
Eriyen perdeler. Liliequist zarında birden çok yaprak bulan çalışmalar formalinle sabitlenmiş kafalarda yapıldı. Formalin örümcek ağı zarın perdelerini kısmen eritir. Volovici ve arkadaşlarına göre zardan çıkan bazı trabeküller de fazladan yaprak sanılmış olabilir (Volovici ve ark., 2020).

Bu yüzden her bulguda dokunun nasıl hazırlandığına ve canlıda görülüp görülmediğine bak.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

İnsanda glenfatik işlev ölçülebilir mi?

Dolaylı bir MR göstergesi. Sağlıklı genç erişkinlerde damar çevresi boşluk yükü fazla olanlarda DTI-ALPS adlı MR göstergesi daha düşüktü (Ermiş ve ark., 2026). Çalışmanın sayıları ve sınırları “Yumuşak zar ve damar çevresi boşluklar” bölümünde.
Örümcek ağı zarı geçen moleküller. İnsanda BOS’a verilen izleyici parasagital sert zara geçti. Bu, örümcek ağı zar boyunca molekül geçişinin insanda da olduğunu gösterir (Ringstad ve Eide, 2020).
Yöntemin tuzağı. Damar çevresi boşlukların ve zarlar arası bölmelerin birbirine açılıp açılmadığı sorusu önemlidir. Bağışıklık hücrelerinin girişini, madde alışverişini ve mikropların yayılmasını anlamak buna bağlıdır. Ama elektron mikroskobu ve izleyici çalışmaları yapay bulgulara açıktır (Joost ve ark., 2026).
Türden türe. Zar lenf damarları insanda ve öteki primatlarda da görüldü. Ama yapıları ve görüntülenebilmeleri türlere göre farklıdır. Kemirgen bulguları primatlara doğrudan aktarılamaz (Joost ve ark., 2026).

Dördüncü bir zar mı? 2023’te bir ekip, subaraknoid boşluğu ikiye bölen dördüncü bir zar bildirdi. Ona SLYM adını verdiler: subaraknoid lenf benzeri zar (Møllgård ve ark., 2023). İlk derste bu tartışmayı kısaca gördük.

Birçok araştırmacı bu yoruma itiraz etti. Onlara göre bu yapı ayrı bir zar değil, örümcek ağı zarın bir parçasıdır (Siegenthaler ve Betsholtz, 2024). 2026 tarihli bir derlemeye göre bu dördüncü katmanın varlığı ve görevi hâlâ yoğun biçimde tartışılıyor (Joost ve ark., 2026). Yani bugün “beynin dört zarı var” demek doğru olmaz. Doğrusu şudur: üç zar kesin, dördüncüsü bir öneri.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Ne iddia edildi? Møllgård ve arkadaşları SLYM’in fare ve insan beyninde subaraknoid boşluğu bölmelere ayırdığını yazdı (Møllgård ve ark., 2023). Onlara göre SLYM, vücut boşluklarını döşeyen ince örtüye, yani mezotele benzer. Damarları sarar ve bağışıklık hücreleri taşır. Sinüs endoteline yakın durduğu için farede araknoid granülasyonların karşılığıdır (Møllgård ve ark., 2023).

Ölçüler ve işaretler. Bir derlemeye göre canlı farede iki foton mikroskobuyla ölçülen SLYM kalınlığı 14,2 ± 0,5 μm’dir. Aynı ölçümde sert zar 21,8 ± 1,3 μm’dir (6 fare) (Zedde ve Pascarella, 2025a). SLYM bazı lenf işaretlerini taşır: Prox1 ve podoplanin. Bazılarını taşımaz: LYVE1 ve VEGFR3 (Zedde ve Pascarella, 2025a). Örümcek ağı zarın engel katmanının iki işareti, Claudin-11 ve E-kaderin de SLYM’de yoktur (Zedde ve Pascarella, 2025a). SLYM’in 3 kilodaltondan büyük moleküllerin geçişini kısıtlayan yarı geçirgen bir engel olduğu öne sürüldü (Almohaimede ve ark., 2025). Kilodalton, molekül kütlesinin birimidir.

Savunanların da kabul ettikleri. Plá ve arkadaşları iki şeyi kabul eder. Birincisi, suyu çeken sabitleme sıvıları dokuyu büzer ve narin zarları yerinden oynatabilir (Plá ve ark., 2023). İkincisi, eski elektron mikroskobu kitaplarındaki “iç” ya da “retiküler” araknoid büyük olasılıkla SLYM ile aynı yapıdır (Plá ve ark., 2023).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

SLYM: itirazlar ve yanıtlar

Üç itiraz. Siegenthaler ve Betsholtz eleştirileri üç noktada toplar. Birincisi, öne sürülen zar ayrı bir yapı değil, örümcek ağı zarın bir parçasıdır. İkincisi, “dış subaraknoid boşluk” yapay bir subdural boşluktur. Üçüncüsü, engel özelliği örümcek ağı zarın engel katmanına aittir (Siegenthaler ve Betsholtz, 2024).
Hücreler birbirine değiyor. Eleştirmenlere göre engel hücreleri ile iç araknoid hücreleri arasında yapışma ve oluklu bağlantılar vardır. Bu bağlantılar yalnızca birbirine değen hücreler arasında oluşur. Yani canlıda aralarında boşluk yoktur (Siegenthaler ve Betsholtz, 2024).
İşaretin sınırı. SLYM’i engel katmanından ayırmak için Claudin-11 kullanıldı. Ama bu proteinin geni sert zar fibroblastlarında da çalışır (Siegenthaler ve Betsholtz, 2024).
Sıvının derişimi. Neuhuber’e göre SLYM, engel katmanı ile yumuşak zar arasında “yüzüyor” gibi görünür. Kemikteki kireci çözmek için %10 EDTA çözeltisi kullanıldı. Bu çözeltinin ozmolaritesi, yani içinde çözünmüş tanecik derişimi, 806 mOsm’dir. Bu, vücut sıvısının olağan değerinin (yaklaşık 300 mOsm) neredeyse üç katıdır. Neuhuber’e göre bu sıvı, özellikle üç hafta boyunca uygulanınca zarları yerinden oynatabilir (Neuhuber, 2024).
Eski kitaplarda. Sistematik bir derleme, beyinde ya da omurilikte bir ara leptomeningeal katman gösteren en az sekiz çalışma buldu. Bu katmana “epipial”, “ara meningeal”, “dış pia katı” ya da “ara lamel” gibi adlar verilmişti (Kumar ve ark., 2025). Örneğin insan omurilik zarlarında örümcek ağı zarın iç yüzüne tutunan, delikli bir ara katman tanımlanmıştı (Nicholas ve Weller, 1988).
Savunanların yanıtı. Plá ve arkadaşlarına göre Krisch 1983’te yeni terimler önermişti: “pia” ve “araknoid” yerine iç, ara ve dış leptomeninks. Yani subaraknoid boşluğun iki bölmeli olduğu 40 yılı aşkın süre önce kabul edilmişti (Plá ve ark., 2024).
Yeni bir işaret. Farede VE-kaderin adlı bağlantı proteini, örümcek ağı zarın içinde ayrı bir hücre katmanını gösterdi. Bu katman Prox1 taşıyordu ve E-kaderin taşıyan engel hücrelerinin altında, onlardan ayrı duruyordu (Mapunda ve ark., 2023).
Bir varsayım. Mezotelin, dokuların birbiri üzerinde kaydığı yerlerde sürtünmeyi azalttığı düşünülür. Bu yüzden SLYM’in de beyin ile kafatası arasındaki sürtünmeyi azaltabileceği öne sürülür. Bu bir varsayımdır (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Klinik vaka

Vaka: Kan nerede durdu?

54 yaşında bir kadın ani ve çok şiddetli bir baş ağrısıyla getiriliyor. BT’de beyin sapının çevresindeki sisternalarda kan var. Anjiyografide bir anevrizma bulunuyor. Radyolog, kanın beyin sapı boyunca yumuşak zara bitişik kısımda toplandığını not ediyor. Sert zara bitişik dış kısımda ise neredeyse hiç kan yok. Bir asistan “Bu SLYM’in kanıtı mı?” diye soruyor.

Bu dağılım, subaraknoid boşluğu ikiye ayıran ayrı bir zarın varlığını kanıtlar mı?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Zarlar arasında geçitler. Örümcek ağı zarın dış katı sıkı bir engeldir. Ama beyin yüzeyinden sert zar sinüslerine uzanan köprü toplardamarları bu engeli geçmek zorundadır. 2024’te bir ekip, toplardamarların engeli geçtiği yerlerde süreksizlikler buldu. Bunlara araknoid manşet çıkış noktaları (ACE noktaları) dendi. Bu açıklıklardan sıvı ve molekül geçebilir. Farede, iltihap sırasında bağışıklık hücreleri de bu yolu kullandı (Smyth ve ark., 2024). Bulgu yenidir ve doğrulanması gerekir (Joost ve ark., 2026).

Kafatasının iliğinden zarlara kanallar. Kafatası kemiğinin içinde de kan hücresi yapan bir ilik vardır (Liu ve ark., 2025). Farede bu ilik ile sert zar arasında, kemiğin iç yüzünü geçen çok küçük damar kanalları bulundu. İlikte yapılan bağışıklık hücreleri bu kanallardan geçerek zarlara, oradan da komşu beyin dokusuna ulaşabilir (Herisson ve ark., 2018). İnsanda da kafatası ile zarlar arasındaki bağlantılar ölüm sonrası dokuda üç boyutlu görüntülendi (Kolabas ve ark., 2023). Bu alan yaklaşık altı yıllık, çok yeni bir alandır (Liu ve ark., 2025).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

ACE noktaları yakından. Örümcek ağı zarın engel katmanı, kanla gelen maddelerin subaraknoid boşluğa girmesini önler (Brøchner ve ark., 2015). Smyth ve arkadaşları köprü toplardamarlarının bu engeli geçtiği yerlerde süreksizlikler buldu (Smyth ve ark., 2024). Bu açıklıklar subaraknoid boşluk ile sert zar arasında sıvı ve molekül alışverişine izin verir. BOS buradan dışarı süzülebilir. Sert zardan subaraknoid boşluğa da sınırlı bir molekül girişi olur (Smyth ve ark., 2024).

Farede deneysel bir beyin ve omurilik iltihabı modelinde bağışıklık hücreleri bu noktalardan subaraknoid boşluğa doğrudan girdi (Smyth ve ark., 2024). Sağlıklı gönüllülerde de MR izleyicileri köprü toplardamarları boyunca benzer biçimde ilerleyip subaraknoid boşluğa ulaştı (Smyth ve ark., 2024). Joost ve arkadaşlarına göre bu noktalarda örümcek ağı zar, toplardamarın çevresinde bir manşet gibi uzanır. Engel burada incelir ya da kesilir. Bulgu doğrulanırsa, engel boyunca iletişimin sanılandan daha düzenli olduğunu gösterecektir (Joost ve ark., 2026).

Kafatası kanalları yakından (fare). Herisson ve arkadaşları inme ve mikropsuz menenjit modellerinde çalıştı. Kafatası iliğinden gelen nötrofiller, kaval kemiğinin iliğinden gelenlere göre komşu beyin dokusuna daha çok göç etti (Herisson ve ark., 2018). Kafatası ile sert zarın sınırında, kemiğin iç yüzünü geçen mikroskobik damar kanalları görüldü (Herisson ve ark., 2018).

Kanallar iki yönlü çalışıyor gibi görünür. Farede BOS bu kanallardan kafatası iliğine ulaşır. BOS’taki proteinler de ilikteki hücrelere sinyal verir (Mazzitelli ve ark., 2022). Büyük sisternaya verilen izleyiciler önce sert zar damarlarının çevresinden ilerler. Sonra milimetreden küçük yüzlerce kanaldan kafatası iliğine geçer. Bakteriyel menenjitte bakteriler de bu yolu kullandı (Pulous ve ark., 2022). Omurilik yaralanmasından sonra BOS’tan gelen sinyaller ilikte bağışıklık hücresi yapımını artırdı. Bu hücrelerin zarlara göçü de arttı (Mazzitelli ve ark., 2022).

Zarlardaki B hücreleri, yani antikor yapan hücrelerin öncülleri, farede kafatası iliğinden gelir. Özel damar bağlantılarıyla zarlara ulaşırlar. Yaşlı farelerde bunların bir kısmı kandan gelir (Brioschi ve ark., 2021). Joost ve arkadaşlarına göre ilikten çıkan hücreler, emisser ve köprü toplardamarlarının çevresindeki hücre dışı madde boyunca ilerliyor olabilir. Bu henüz bir öneridir (Joost ve ark., 2026).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Kafatası ile zarlar arasındaki kanallar: fare ve insan

Özellik	Fare	İnsan
Genişlik	Yaklaşık 18–25 μm	40–90 μm; bazıları 150 μm’yi aşar
Yapı	—	Fareden daha karmaşık. Sert zarı delip araknoid granülasyonlara bağlanabilir. Ölüm sonrası dokuda üç boyutlu görüntülendi
BOS ile bağı	BOS kanallardan iliğe ulaşır; büyük sisternaya verilen izleyiciler yüzlerce kanaldan geçer	BOS’a verilen gadobutrol, parasagital sert zarın yakınında kafatası iliğinde birikti (53 hasta)
Bağışıklıkla bağı	İlik kökenli nötrofiller ve B hücreleri zarlara bu yollarla ulaşır	—

Kaynaklar: Liu ve ark. (2025); Kolabas ve ark. (2023); Mazzitelli ve ark. (2022); Pulous ve ark. (2022); Ringstad ve Eide (2022); Herisson ve ark. (2018); Brioschi ve ark. (2021). Fare genişlik değerleri Liu ve arkadaşlarının tablosundandır. “—”: açtığımız kaynaklarda bu bilgi yok. Kafatası ve omurga kemik iliğini zarlara bağlayan kemik kanalların keşfi, sinir-bağışıklık ilişkisine yeni bir katman ekledi (Mazzitelli ve ark., 2023).

Zarlar bir bağışıklık organı mı? Zarlarda birçok bağışıklık hücresi yaşar. En çeşitli topluluk sert zardadır. Burada makrofajlar, B ve T lenfositleri, dendritik hücreler, mast hücreleri, doğal öldürücü hücreler ve plazma hücreleri bulunur (Chirica ve ark., 2026). Bu hücreler sert zarda eşit dağılmaz; toplardamar sinüslerinin çevresinde toplanır (Derk ve ark., 2021). Damarların, sinüslerin ve lenf kanallarının yakınında dururlar. Böylece kandan ve BOS’tan gelen yabancı parçaları (antijenleri) yakalayabilirler (Chirica ve ark., 2026).

Sert zarın kan damarları da buna uygundur. Bu damarlar pencerelidir ve hücreleri arasında sıkı bağlantı yoktur. Bu özellik bağışıklık gözetimi ve BOS boşaltımı görevleriyle uyumludur (Joost ve ark., 2026). Yani sert zar, beynin hemen dışında duran bir gözetleme kulesi gibidir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Zar bölmelerinde bağışıklık hücreleri

Bölme	Başlıca hücreler	Yenilenme	Not
Sert zar	Makrofaj, mast hücresi, B ve T hücreleri, nötrofil, doğal lenfoid hücreler; merkezî sinir sisteminin en büyük dendritik hücre topluluğu	Sınır makrofajları kandaki monositlerle sürekli yenilenir	Hücreler sinüslerin çevresinde toplanır. Canlı farede makrofaj yoğunluğu ~400 hücre/mm²
İnce zarlar (leptomeninks)	Başlıca makrofaj ve göç etmeyen dendritik hücre. İnsanda üç tür sınır makrofajı, dokuya yerleşik CD4 ve CD8 T hücreleri, monosit ve B hücreleri	Sınır makrofajları uzun ömürlüdür	Canlı farede yumuşak zarda makrofaj yoğunluğu ~300 hücre/mm²
Subaraknoid boşluk	—	—	Canlı farede makrofajlar bu boşlukta yoğun değildir

Kaynaklar: Derk ve ark. (2021); Joost ve ark. (2026); Rua ve McGavern (2018). Kaynaklar yenilenmeyi farklı vurgular: Joost ve arkadaşları iki bölmedeki bağışıklık hücrelerinin de kemik iliği kökenli öncüllerle sürekli yenilendiğini yazar. Derk ve arkadaşları ise leptomeninksteki sınır makrofajlarının uzun ömürlü olduğunu vurgular. “—”: açtığımız kaynaklarda bu bilgi yok.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Yeni keşifler klinikte neyi düşündürüyor?

Menenjit. Bakteriler subaraknoid boşluğa ulaşınca ince zarların yüzeyinde hızla çoğalır ve yayılır. BOS akımı bu yayılmayı kolaylaştırır (Joost ve ark., 2026). Farede bakteriyel menenjitte bakteriler, BOS’tan kafatası iliğine uzanan kanalları da kullandı (Pulous ve ark., 2022). Sıçanda deneysel menenjit önce kan-beyin engelini ya da koroid pleksusu değil, örümcek ağı zarın kan-BOS engelini daha geçirgen yaptı (Brøchner ve ark., 2015). Ayrıntısı “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.
Multipl skleroz. İkincil ilerleyici multipl sklerozlu hastaların ölüm sonrası beyinleri incelendi. Bunların yaklaşık %40’ında ince zarlarda lenf düğümcüğüne benzer bağışıklık hücresi kümeleri bulunur (Joost ve ark., 2026). Kollajenden zengin trabekül ağının bu hücreleri tutan bir iskele olabileceği öne sürülür. Bu bir varsayımdır (Joost ve ark., 2026).
Yaşlanma. Farede lenf yoluyla BOS çıkışı yaşla azalır (Ma ve ark., 2017). Yaşlanan sert zarda lenf damarlarının çevresinde kollajen birikir ve lenf akışı bozulur. TGFβ1 adlı sinyal molekülü bu değişimin önemli bir düzenleyicisidir. Bu bulgu insan sert zar hücrelerinden ve fare modelinden gelir (Hitpass Romero ve ark., 2025).
Ölçülü ol. İnsanda bu yapıların var olduğunu göstermek ile işlevlerini ölçmek ayrı şeylerdir (Ishikawa ve ark., 2026). Bulguların çoğu fareden ya da ölüm sonrası dokudan gelir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Keşifler: hangi canlıda, hangi yöntemle, ne kadar kesin?

Keşif ya da görüş	Yıl ve ekip	Canlı	Yöntem	Ne kadar kesin?	İtiraz ya da sınır
İnsan sert zarında lenf damarları	1787; Mascagni	İnsan	Anatomik tanım	Uzun süre kabul görmedi	Bilim dünyası 2015’e kadar beyinde lenf damarı olmadığını yazdı
Sert zar lenf damarları	2015; Louveau ve ark.; Aspelund ve ark.	Fare	Lenf işaret proteinleri, mikroskopi, izleyici madde, lenf damarı gelişmeyen fare	Yapı sağlam biçimde gösterildi	Farede bir çalışma (Ma ve ark., 2017) BOS izleyicisinin bu damarlara geçişini göremedi
İnsanda zar lenf damarları	2017; Absinta ve ark.	İnsan (5 gönüllü) ve marmoset	3 tesla MR, iki kontrast madde; otopside doku boyaması	Var olduğu gösterildi; kontrastsız MR ve çocuklarda da görüldü	İşlev ölçümü sınırlı. 1 mm’lik vokselde boru biçimli yapılar ayırt edilemedi
Glenfatik yol	2012; Iliff ve ark.	Fare	İki foton mikroskobu, izleyici madde, AQP4 su kanalı olmayan fare	Tartışmalı bir hipotez	Taşınma difüzyonla uyumlu, AQP4’e bağlı değil (fare ve sıçan). Ana çıkışın toplardamar çevresinden olduğuna kanıt yok
Damar çevresi pompalama	2018; Mestre ve ark.	Fare	Canlıda mikroküre izleme	Nabız gibi akım farede ölçüldü; pompalama düzeneği tartışmalı	Modellemeye göre atardamar çapındaki değişim net akım için yetersiz. Bulgu damar çevresi boşluğa aittir; beyin dokusunun içindeki akım tartışmalı kalır
BOS’tan parasagital sert zara geçiş	2020; Ringstad ve Eide	İnsan (18 hasta)	BOS’a gadobutrol, 48 saate kadar MR	Örümcek ağı zar boyunca geçişi insanda gösterdi	Hastalarda yapıldı; lenf damarları boru biçiminde seçilemedi
Kafatası iliği ile zarlar arasında kanallar	2018; Herisson ve ark.	Fare; insanda ölüm sonrası doku	Konfokal mikroskopi; insanda doku saydamlaştırma ve 3B görüntüleme	Farede güçlü; insanda yapı gösterildi	Alan yaklaşık altı yıllık
Zar B hücrelerinin kafatası iliğinden gelmesi	2021; Brioschi ve ark.	Fare	Tek hücre analizi, konfokal görüntüleme, kemik iliği nakli, iki farenin kan dolaşımını birleştirme (parabiyoz)	Farede gösterildi	Yaşlı farede bir kısmı kandan gelir
SLYM (“dördüncü zar”)	2023; Møllgård ve ark.	Fare ve insan	Prox1 işaretli fare, iki foton mikroskobu, doku kesitleri	Tartışmalı; kanıtlanmış bir zar değil	İç araknoidin parçası; “dış boşluk” yapay; işaret ve sabitleme sorunları
ACE noktaları	2024; Smyth ve ark.	Fare; sağlıklı insanda MR	Gen etkinliği verisine (transkriptom) dayanan, genleri değiştirilmiş (transgenik) fare; insanda MR izleyicisi	Yeni bir bulgu	Doğrulanması gerekiyor

Kaynaklar: Ishikawa ve ark. (2026); Derk ve ark. (2021); Louveau ve ark. (2015); Aspelund ve ark. (2015); Joost ve ark. (2026); Ringstad ve Eide (2020); Absinta ve ark. (2017); Albayram ve ark. (2022); Ying ve ark. (2026); Iliff ve ark. (2012); Smith ve ark. (2017); Hladky ve Barrand (2022); Mestre ve ark. (2018); Herisson ve ark. (2018); Kolabas ve ark. (2023); Liu ve ark. (2025); Brioschi ve ark. (2021); Møllgård ve ark. (2023); Siegenthaler ve Betsholtz (2024); Neuhuber (2024); Smyth ve ark. (2024); Ma ve ark. (2017). SLYM satırındaki yöntem bilgisi Zedde ve Pascarella’nın (2025a) aktarımındandır; Møllgård ve arkadaşlarının çalışmasının yalnızca özeti okundu.

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Zar lenf damarları: sert zarda, sinüslerin yanında; farede derin boyun lenf düğümlerine boşalır. İşaret proteinleri: VEGFR3, Prox1, podoplanin, Lyve1. Beyin dokusunda ve yumuşak zarda yoktur (fare).
Sırt ve taban: sırttakiler kapakçıksız; tabandakiler kapakçıklı ve subaraknoid boşluğa komşu (fare).
İnsanda ilk MR gösterimi: Absinta 2017. Gadobutrolle parlar, gadofosvesetle parlamaz.
Glenfatik hipotez (2012): tartışmalı. Farede damar çevresi akımın kalp atımıyla eş zamanlı olduğu ölçüldü. Akımı atardamar duvarının ittiği görüşü (damar çevresi pompalama) tartışmalıdır.
SLYM (2023): kanıtlanmış dördüncü zar değil.
ACE noktaları (2024): köprü toplardamarlarının araknoid engeli geçtiği yerlerdeki açıklıklar.
Bağışıklık: en çeşitli hücre topluluğu sert zarda; hücreler sinüslerin çevresinde toplanır.

10.Zarların gelişimi ve keşif tarihi

Beyin zarları anne karnında, beyinle birlikte gelişir. Öykü, beynin ve omuriliğin taslağı olan sinir borusuyla (nöral tüp) başlar. Döllenmeden sonraki 22–24. günlerde bazı hücreler bu borunun çevresine göç eder. Gevşek bir bağ dokusu örtüsü oluştururlar. Bu örtüye ilkel zar (meninx primitiva) denir (Ishikawa ve ark., 2026).

İlkel zar, 33–36. günler arasında bütün beyni sarar (Ishikawa ve ark., 2026). Yaklaşık 42. güne doğru ilkel zarın katlara ayrılması ilerler. En içte yumuşak zar belirir. Dışta ise sert zar sınırlayıcı katı ve ileride kafatasını yapacak bir kat ortaya çıkar (Ishikawa ve ark., 2026).

Hücreler nereden gelir? Zarları yapan hücrelerin hepsi aynı yerden gelmez. Ön beynin zarlarındaki bağ dokusu hücreleri sinir krestinden gelir (Derk ve ark., 2021). Sinir kresti, sinir borusunun kenarından ayrılıp embriyoya dağılan bir hücre topluluğudur. Orta beynin, arka beynin ve omuriliğin zarları ise mezodermden gelir (Derk ve ark., 2021). Mezoderm, embriyonun orta hücre tabakasıdır. Zarlardaki kan damarlarının iç yüzünü döşeyen hücreler ise her bölgede mezoderm kökenlidir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Boşluklar nasıl açılır? İlkel zar başta jöle kıvamında bir dokudur. İçinde seyrek, yıldız biçimli hücreler ve bir damar ağı bulunur (Zedde ve Pascarella, 2025a). Sonra bu jölenin içinde sıvı dolu küçük boşluklar açılır. Boşluklar büyür ve hücreleri birbirinden uzaklaştırır. Boşlukların birleştiği yerlerde hücreler sıkışır ve ince zarlar oluşturur (Zedde ve Pascarella, 2025a). Geç embriyo ve erken fetüs döneminde boşluklar birleşir. Böylece subaraknoid boşluk ve sisternalar oluşur (Brøchner ve ark., 2015). Bu boşluklanma sırasında trabeküller de biçimlenir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Zarların gelişimi kafa tabanından tepeye doğru ilerler (Zedde ve Pascarella, 2025a; Ishikawa ve ark., 2026). Gebeliğin ikinci üç ayında subaraknoid boşluk ve sisternalar tam gelişmiştir (Brøchner ve ark., 2015).

Kıvrımlar nasıl oluşur? Embriyoda beyin, orta beyin hizasında belirgin biçimde bükülür; buna orta beyin bükümü denir. Döllenmeden sonraki 36–40. günlerde bu bükümün ucunda ilkel zar sıkışır. Böylece ilk çadır taslağı, yani birincil tentoryum oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). Beyincik çadırı ve beyin orağı, beynin bükülmesi ve yarımkürelerin büyümesiyle sıkışan ilkel zardan gelişir (Ishikawa ve ark., 2026). Gelişen ilk sert zar uzantısı beyincik çadırıdır (O’Rahilly ve Müller, 1986).

Büyük beyin ile ara beyin arasında ise sert zar kıvrımı oluşmaz. Orada yumuşak zar içeri katlanır. Bu katlantıya koroid tela (tela choroidea) denir (Ishikawa ve ark., 2026). Yumuşak zarın içeri katlanan bölümleri, karıncıkların içindeki damarlı dokuyu, yani koroid pleksusu da oluşturur (Gray, 1918).

Üç boyutlu sahne

İki kıvrım, iki zar

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf solda. Beyin kabuğu ve yan karıncık yarı saydam. Turuncu: beyincik çadırı. Embriyoda ilkel zar, orta beyin bükümünde ve büyüyen yarımkürelerin arasında sıkışarak bu kıvrımı yapar. Pembe: yan karıncığın içindeki koroid pleksus. Büyük beyin ile ara beyin arasında sert zar kıvrımı oluşmaz; orada yumuşak zar içeri katlanır ve bu damarlı dokuyu yapar.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.
Koroid pleksus (yan karıncık) (sol): Yan karıncığın içinde, yumuşak zar ile kılcal damarlardan oluşan kıvrımlı doku. Beyin-omurilik sıvısını yapar.
Koroid pleksus (yan karıncık) (sağ): Yan karıncığın içinde, yumuşak zar ile kılcal damarlardan oluşan kıvrımlı doku. Beyin-omurilik sıvısını yapar.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Beyincik çadırı (sağ): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.

Doğumdan sonra da değişir. Zarlar doğumla tamamlanmış olmaz. Örümcek ağı zarın sert zar sinüslerine uzanan çıkıntılarına araknoid granülasyon denir (OpenStax 13.3). Gray, bu çıkıntıların bebeklikte görülmediğini yazmıştı. Ona göre üç yaşından önce çok seyrektir ve genellikle yedi yaşından sonra bulunur (Gray, 1918).

Güncel bir MR çalışması bu tabloyu biraz değiştirdi. Yenidoğanların ve iki yaşındaki çocukların %85’inde sinüslerde görünür granülasyon yoktu. Ama yenidoğanların %15’inde enine sinüste granülasyon görüldü (Radoš ve ark., 2021). Embriyo ve fetüslerin doku incelemelerinde ise sinüslerde granülasyon bulunmamıştır (Radoš ve ark., 2021). Granülasyonların sonraki yaşlarda nasıl değiştiği “Örümcek ağı zar” bölümünde.

Sert zara giden sinirler de değişir. Bir çalışmada sinirlerin yoğunluğu doğumda en yüksekti ve sonraki üç ayda azaldı (Davidson ve ark., 2012). Bir derleme ise bu zirveyi doğumdan önceye koyar (Ishikawa ve ark., 2026).

Sayılarla zarların gelişimi

22–24gün
İlkel zar sinir borusunun çevresinde oluşmaya başlar (Ishikawa ve ark., 2026).
33–36gün
İlkel zar bütün beyni sarar (Ishikawa ve ark., 2026).
36–40gün
Orta beyin bükümünün ucunda ilk çadır taslağı, yani birincil tentoryum oluşur (Ishikawa ve ark., 2026).
~42gün
İlkel zar katlara ayrılır; en içte yumuşak zar belirir (Ishikawa ve ark., 2026).

Günler döllenmeden sonra sayılmıştır.

Adların öyküsü. Beyin zarlarının adları, iki bin yılı aşan bir yolculuğun izlerini taşır.

Antik Yunan hekimi Erasistratos (MÖ 304–250), beyni saran örtülerin hepsine meninx dedi. O dönemde sert zar ile öteki zarlar henüz ayrılmıyordu (Ishikawa ve ark., 2026).
Galenos (MS 129–200), dıştaki kalın ve sert zara “kalın zar” anlamında pachymeninx dedi (Ishikawa ve ark., 2026).
Bu bilgiler Arapçaya çevrildi. Arapçada “zar” karşılığı bir sözcük yoktu. Çevirmenler zarı “ana” anlamına gelen om sözcüğüyle karşıladı. Sert zar “sert ana” oldu (Ishikawa ve ark., 2026).
Bu ad Latinceye dura mater, yani “sert ana” olarak geçti. Woo ve arkadaşlarına göre adları Latinceye aktaranlar Hristiyan keşişlerdi (Woo ve ark., 2022). Ishikawa ve arkadaşları ise adın Avrupa tıbbına Rönesansta yeniden girdiğini yazar (Ishikawa ve ark., 2026).
Ortadaki zarın ayrı bir katman olarak tanınması 17. yüzyıldadır. Ad, örümcek ağına benzeyen görünüşünden gelir: arachnoidea (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Keşifler bugün de sürüyor. Mascagni, 1787’de insan sert zarında lenf damarları bildirmişti (Ishikawa ve ark., 2026). Ama bilim dünyası sonra uzun süre beyinde lenf damarı olmadığını yazdı. Bu damarlar 2015’te “yeniden keşfedildi” (Derk ve ark., 2021). O yıl iki ayrı araştırma grubu onları farelerde gösterdi (Ishikawa ve ark., 2026).

Türkçe adlar. Türk Dil Kurumu sözlüğünde üç zarın adı sert zar, örümceksi zar ve ince zardır. Sözlük bu adlar için bir yabancı köken yazmaz (TDK, 2026). “Zar” sözcüğü anatomide ince ve yumuşak, yaprak biçimindeki organ bölümlerini anlatır (TDK, 2026). “Menenjit” ise Türkçeye Fransızca méningite sözcüğünden geçmiştir (TDK, 2026). Bu derste örümceksi zar yerine örümcek ağı zar, ince zar yerine yumuşak zar diyoruz.

Kalkedon’dan bugüne. Antik çağın ünlü anatomisti Herophilos, Kalkedon’da doğdu (Kabakcı ve ark., 2026). Kabakcı ve arkadaşlarına göre insan bedenini sistemli biçimde açıp inceleyen ilk kişi odur (Kabakcı ve ark., 2026). Yeditepe Üniversitesi’nde 30 Mayıs 2008’de bir mikronöroşirürji laboratuvarı kuruldu. Mikronöroşirürji, ameliyat mikroskobuyla yapılan beyin cerrahisidir. Laboratuvarı tanıtan yazarlar, onun Herophilos’un doğduğu Kalkedon’da kurulduğunu vurgular (Kabakcı ve ark., 2026). Laboratuvar kurulduktan sonra İstanbul Yaşargil Mikronöroşirürji Kursları fikri doğdu. Kurslar, beyin cerrahı M. Gazi Yaşargil’in adını taşır (Kabakcı ve ark., 2026). Yaşargil’in sisternalar ve zarlarla ilgili çalışmaları “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

İnsanda zarların gelişim takvimi

Zaman	Ne olur?	Kaynak
Döllenmeden sonra 22–24. gün	Ara doku hücreleri sinir borusunun çevresine göç eder: ilkel zar	Ishikawa ve ark. (2026)
Gebeliğin 5. haftası (yaklaşık 30. gün)	İlkel zar beynin çevresinde bir kapsül zar olarak dizilir; kafa kubbesinin ilk işaretidir	Jin ve ark. (2016)
Carnegie 15. evre (yaklaşık 5. hafta)	Gelişen beyni saran ara doku kılıfı: zarların, kafatasının ve kafa derisinin temeli	Zedde ve Pascarella (2025a)
Döllenmeden sonra 33–36. gün	İlkel zar bütün beyni sarar	Ishikawa ve ark. (2026)
Döllenmeden sonra 36–40. gün	Orta beyin bükümünün ucunda birincil tentoryum oluşur	Ishikawa ve ark. (2026)
Döllenmeden sonra ~42. gün	Katlara ayrılma: en içte yumuşak zar, dışta sert zar sınırlayıcı katı ve iskelet yapan kat	Ishikawa ve ark. (2026)
Döllenmeden sonra ~6. hafta	İlkel zar beynin çoğunu sarar	Brøchner ve ark. (2015)
Gebeliğin 6. haftası	Elektron mikroskobunda ayrı zar hücre katları seçilir	Dorrier ve ark. (2022)
Döllenmeden sonra 8. hafta	Claudin-11 taşıyan araknoid engel hücreleri beyincik çadırında ve beyin tabanında görülür	Brøchner ve ark. (2015)
8. hafta	Beyincik çadırı iki narin kıvrım olarak gözle seçilir	Rai ve ark. (2018)
Yaklaşık 11. hafta	Sırttaki sert zar sinüsleri yetişkin düzenine benzer	Ishikawa ve ark. (2026)
12. hafta	Hipofiz hâlâ gevşek ara dokudadır; yalnızca çatısı (gelecekteki hipofiz çadırı) olgun sert zarla örtülüdür	Ishikawa ve ark. (2026)
Üçüncü ay (baş-popo uzunluğu 55 mm)	İki çadır kıvrımı arkada birleşir; düz sinüs gelişir	Rai ve ark. (2018)
Gebeliğin ikinci üç ayı	Subaraknoid boşluk ve sisternalar tam gelişmiştir	Brøchner ve ark. (2015)
Fetüste 13–36. haftalar	Fetüslerin %92’sinde büyük sisternada geçici bölmeler görülür	Ishikawa ve ark. (2026)
Döllenmeden sonra 25–28. hafta	Yüzeydeki radyal glia ayakları yumuşak zar altı glia limitansa dönüşmeye başlar	Brøchner ve ark. (2015)
Gebeliğin 31–40. haftaları	Sert zardaki sinir yoğunluğu artar; doğumda en yüksektir	Davidson ve ark. (2012)
Doğumdan sonraki 3 ay	Sert zar sinir yoğunluğu azalır; 50’li yaşlara dek düşük kalır	Davidson ve ark. (2012)

Kaynaklar zamanı farklı birimlerle verir: döllenmeden sonraki gün ya da hafta, gebelik haftası, Carnegie evresi ya da embriyonun boyu. Bu yüzden tabloda her satır kaynağın kendi birimiyle yazıldı. Davidson ve ark. (2012) için yalnızca özet okundu. Doğumdan sonraki granülasyon bulguları aşağıdaki bebek tablosunda.

Köken: sinir kresti mi, mezoderm mi? Farede yapılan soy izleme çalışmaları net bir ayrım çizer. Ön beyin zarlarının fibroblastları sinir krestinden gelir. Orta beyin, arka beyin ve omurilik zarlarınınkiler ise mezodermdendir (Derk ve ark., 2021). Bıldırcın ve tavuk embriyolarıyla yapılan birleşik embriyo (kimera) deneyleri de bunu destekler. Arka ön beyin ve orta beyin bölgesinden çıkan sinir kresti hücreleri ön beyin zarlarına katılır (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Ishikawa ve arkadaşları biraz farklı bir harita verir. Onlara göre ilkel zarın hücreleri bölgeye göre farklı kökenlidir. Kafa kubbesi ve ön kafa tabanı bölgesinde büyük ölçüde sinir krestinden gelir. Arka kafa çukurunda ve omurilik sert zarında ise çoğunlukla mezodermdendir. Yazarlar sınırların henüz kesin olmadığını vurgular (Ishikawa ve ark., 2026).

Daha eski bir insan embriyosu çalışması kaynakları daha geniş sayar. O’Rahilly ve Müller, 8–23. evrelerdeki 61 embriyoyu inceledi. Altı olası kaynak sıraladılar: ön kordal plak, bölünmemiş eksen yanı mezoderm, bölünmüş eksen yanı (somit) mezoderm, sinir kresti, sinir kılıfı hücreleri ve sinir borusu (O’Rahilly ve Müller, 1986).

İlkel zarın katları. Jin ve arkadaşları ilkel zarı iki kata ayırır. İçteki endomeninks (ikincil zar), ince zarları yani örümcek ağı zarı ve yumuşak zarı yapar. Dıştaki ektomeninks ise iç sert zarı ve dışta kemik yapan katı oluşturur (Jin ve ark., 2016).

Brøchner ve arkadaşları daha ayrıntılı bir sıra verir. İlkel zar başta sinir kresti kökenli hücrelerden oluşur ve döllenmeden sonraki 6. hafta dolayında beynin çoğunu sarar. Sonra altı kat gelişir: deri altı doku, iskelet yapan kat, sert zar, sert zar sınırlayıcı katı, ince zarlar ve beyin duvarı (Brøchner ve ark., 2015). Sert zar sınırlayıcı katı büyük olasılıkla hem sert zara hem örümcek ağı zara katkı verir (Brøchner ve ark., 2015). O’Rahilly ve Müller’e göre embriyodaki bu kat (Duragrenzschicht), büyük olasılıkla yetişkindeki arayüz katmanına karşılık gelir (O’Rahilly ve Müller, 1986). İnce zar hücreleri sert zarın iç yüzünde yoğunlaşarak araknoid engel hücrelerini yapar. Beyin yüzeyinde ise yumuşak zarın yüzey katını oluştururlar (Brøchner ve ark., 2015).

Araknoid engel. İnsan fetüsünde, sıkı bağlantı proteini Claudin-11’i taşıyan engel hücreleri döllenmeden sonraki 8. haftada görülür. İlk görüldükleri yerler beyincik çadırı ve beyin tabanıdır (Brøchner ve ark., 2015). Gebeliğin ortasında ön beyindeki engel, Claudin-11 taşıyan tek bir hücre katından oluşur (Brøchner ve ark., 2015). Bu engel damarsızdır ve yüzeyi görece küçüktür. Ama gelişen beyinde, beyin yüzeyinin çok daha büyük bir bölümünü kaplar (Brøchner ve ark., 2015).

Glia limitans. Beyin dokusunun yüzeyini ince bir sınır katı örter: glia limitans. Gelişimde yumuşak zarın bazal zarı, radyal glia denen uzun destek hücrelerinin uçlarının tutunduğu yerdir. Daha sonra buraya astrositlerin ayakları tutunur (Derk ve ark., 2021). İnsanda yüzeydeki radyal glia ayakları, döllenmeden sonraki 25–28. haftalarda yumuşak zar altı glia limitansa dönüşmeye başlar (Brøchner ve ark., 2015). Bu bazal zarı bozuk farelerde sinir hücreleri hem beyin kabuğunda hem beyincikte yanlış yerleşir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

İki ayrı sıvı sistemi. Erken fetüste biri karıncıklarda, biri subaraknoid boşlukta olmak üzere iki ayrı BOS sistemi vardır. Dördüncü karıncığın orta ve yan açıklıkları (Magendie ve Luschka delikleri) gelişince ikisi tek sistem olur (Weller ve ark., 2018).

Kıvrımlar ve sinüsler. Rai ve arkadaşlarına göre beyincik çadırı, baş-popo uzunluğu 20 mm olan embriyoda mikroskopla görülebilir. 8. haftada iki narin kıvrım olarak gözle seçilir. Üçüncü ayda, baş-popo uzunluğu 55 mm iken iki kıvrım arkada birleşir ve düz sinüs gelişir (Rai ve ark., 2018).

Fetüs büyüdükçe çadır da döner. 10–29. gebelik haftalarındaki 46 fetüsün MR’ı incelendi. Büyük beyin beyincikten hızlı büyüdükçe çadırın orta hat kesiti arkaya ve aşağıya, büyük deliğe doğru döndü (Jeffery, 2002). Mori ve arkadaşlarına göre çadır, büyük beyin genişlerken meningeal katın içe katlanmasıyla oluşmaya başlar. Bu sırada çevredeki toplardamar ağlarını da içine alır (Mori ve ark., 2026).

Sinüsler kıvrımlarla birlikte biçimlenir. Çadır yataylaştıkça enine sinüs de yetişkindeki enine yerini alır (Ishikawa ve ark., 2026). Derin sagital toplardamar ağı alt sagital sinüse, yüzeydeki ağ üst sagital sinüse dönüşür. Düz sinüs, orak ile çadırın birleştiği açıda oluşur (Ishikawa ve ark., 2026). 10–16. haftalardaki fetüslerde düz sinüs, iki yandaki yumuşak zar toplardamarlarının birleşmesiyle başlar. Bu toplardamarlar yan karıncıkların koroid pleksusundan gelir. Aynı dönemde üst sagital sinüs az gelişmiştir; alt sagital sinüs ise henüz görülmez (Oyanagi ve ark., 2021). Jeffery (2002) ile Oyanagi ve arkadaşlarının (2021) çalışmalarının yalnızca özetleri okundu. Sinüslerin yetişkindeki düzeni “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde.

Bebeğin zarları yetişkinden nasıl farklı?

Özellik	Bebekte	Kaynak
Araknoid granülasyonlar	Gray’e göre bebeklikte görülmez. MR’da yenidoğanların ve 2 yaşındakilerin %85’inde görünür granülasyon yoktur. Yenidoğanların %15’inde enine sinüste granülasyon vardır	Gray (1918); Radoš ve ark. (2021)
Sert zarın kemiğe yapışması	Sert zar kafatasının iç yüzüne, özellikle dikiş çizgileri çevresinde çok sıkı yapışıktır. Bu yüzden küçük bebeklerde akut epidural kanama görece seyrektir	Araki ve ark. (2017)
Sert zarın iç damar ağı	Yetişkindekinden büyüktür; BOS emiliminde rol oynadığı öne sürülür	Mack ve ark. (2009)
Sert zarın sinirleri	Yoğunluk doğumda en yüksektir; sonraki 3 ayda azalır	Davidson ve ark. (2012)
Köprü toplardamarları	43 bebek ve küçük çocuk otopsisinde beyin başına ortalama 54,1 (en çok 94). Yenidoğan ve bebeklerde duvarları daha incedir; bazılarında yalnızca 5–7 µm	Cheshire ve ark. (2018); Cheshire ve ark. (2024)
Subaraknoid boşluğun genişliği	0–3 aylık 125 sağlıklı bebekte ultrasonla üst sınırlar: kafatası–kabuk 3,1 mm, sinüs–kabuk 3,8 mm, yarımküreler arası 4,2 mm. Genişlik yaşla düzenli artar	Çolak ve ark. (2026)
Zar lenf damarları	Farede doğumdan sonra gelişir; önce kafa tabanındaki deliklerin çevresinde belirir. 4 ay–12 yaş arası 90 çocuğun MR’ında kalınlıkları ve sinyalleri yaşla ilişkiliydi	Antila ve ark. (2017); Ying ve ark. (2026)

Çolak ve arkadaşlarının çalışması İzmir’den bir çalışmadır; yalnızca özeti okundu. Mack ve ark. (2009), Davidson ve ark. (2012) ve Cheshire ve ark. (2024) için de yalnızca özetler okundu. Köprü toplardamarları “Sert zarın toplardamar sinüsleri”, kanamalar “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Gelişim aksarsa

Araknoid kist. Birincil araknoid kistler, anne karnında örümcek ağı zarın ikiye ayrılmasından doğar (Mustansir ve ark., 2018). Zedde ve Pascarella’ya göre ilkel zarın boşluklanma evresinde zarların ikilenmesi ya da kaynaşamaması bu kistlere yol açabilir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Kistlerin kliniği “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.
Beyin orağının yokluğu. Doğuştan yokluk nadirdir ve genellikle holoprosensefalide görülür (Ishikawa ve ark., 2026).
Çadırın az gelişmesi. Çadırın tam yokluğu bildirilmemiştir. Kısmi az gelişme olur ve çoğu zaman Chiari malformasyonuyla birliktedir (Ishikawa ve ark., 2026).
Sturge–Weber sendromu. Bu hastalıkta ince zarlarda embriyodaki damar ağları sürer ve çoğalır; karmaşık damar yumakları oluşur (Patel ve ark., 2024).

Arapçadan Latinceye. Woo ve arkadaşlarına göre mater sözcüğü Arapça umm al-dimāgh, yani “beynin anası” ifadesinden gelir. Bu ifadeyi Fars hekimi Haly Abbas (930–994) kullanmıştır (Woo ve ark., 2022). Arapçada zarlar başta iki katlı anlatılıyordu: “sert ana” (umm al-galidah) ve “ince ana” (umm al-raqiqah). Hristiyan keşişler bunları dura mater ve pia mater diye aktardı. Pia sözcüğü “dindar” ya da “sevgili” anlamı taşır (Woo ve ark., 2022).

Woo ve arkadaşlarının yorumuna göre doğru karşılık “ince” anlamındaki tenue olmalıydı. Haly Abbas, yumuşak zarın kabuğun kıvrımlarını sadakatle izlediğini anlatmıştı. Bu anlatım keşişleri dinsel anlamlı bir sözcüğe yöneltmiş olabilir (Woo ve ark., 2022). Bu yorum tek bir kaynağa dayanır. Pia için başka çeviriler de vardır: “narin ana” (OpenStax 13.3) ve “sevgi dolu ana” (Sehgal ve Das, 2023). Ishikawa ve arkadaşları ise çeviriyi bir kişiye bağlamaz. Onlara göre dura mater, Arapça om al-ghalida (“sert ana”) adının Latince karşılığıdır (Ishikawa ve ark., 2026).

Çeviri zinciri. Galenos’un yapıtları Süryanice ve Arapça çevirilerle yayıldı. Çevirmenlerinden biri Huneyn ibn İshak’tır (807–877) (Voogd ve De Zeeuw, 2020). Haly Abbas’ın Kraliyet Kitabı (Kitab al-Maliki), 11. yüzyılda Konstantin Afrikalı tarafından kısmen Latinceye çevrildi. Çeviride yazarın adı verilmedi (Acıduman ve ark., 2010). Bu Latince metin Liber Pantegni adını aldı ve ilk kapsamlı Latince tıp metni sayılır (Voogd ve De Zeeuw, 2020). Haly Abbas Avrupa’da, kitabı 1127’de Antakyalı Stephen tümüyle çevirince tanındı (Acıduman ve ark., 2010).

Orta Çağ’da Mondino’nun anatomi metni, Arapça, İbranice, Yunanca ve Latinceden gelen bozulmuş terimlerle doluydu. Aynı yapıya birkaç ad, birkaç yapıya tek ad veriliyordu (Parent, 2019). Vesalius ise Fabrica’da eski Yunanca ve Arapça terimlerin yerine, kullanılmakta olan Latince terimleri koydu (Pretterklieber, 2024). Meninx ise Latince kuralına karşın kalıcı olan Yunanca terimlerdendir (Pretterklieber, 2024).

Zarların keşif çizelgesi

Yıl	Kim	Ne oldu?	Kaynak
MÖ 335–280	Herophilos	Koroid pleksusun en eski tanımı (“koroid meninks”) büyük olasılıkla ona dayanır. Sinüslerin birleşim yerinin eski adı torcular Herophili onun adını taşır ve bugün de kullanılır. TA2’deki resmî ad ise confluens sinuum’dur	Dzierżanowski ve ark. (2026); Bay ve Bay (2010); FIPAT (2019)
MÖ 304–250	Erasistratos	Beyni saran örtülerin hepsine meninx dedi	Ishikawa ve ark. (2026)
MS 129–200	Galenos	Sert zarı ve yumuşak zarı tanımladı; dıştaki kalın zara pachymeninx dedi	Zedde ve Pascarella (2025a); Ishikawa ve ark. (2026)
807–877	Huneyn ibn İshak	Galenos’un çevirmenlerinden biri	Voogd ve De Zeeuw (2020)
930–994	Haly Abbas	Bir yoruma göre zarları “beynin anası” diye anlattı	Woo ve ark. (2022)
11. yüzyıl	Konstantin Afrikalı	Haly Abbas’ın kitabını yazar adı vermeden kısmen Latinceye çevirdi	Acıduman ve ark. (2010)
1127	Antakyalı Stephen	Kitabın tam Latince çevirisi	Acıduman ve ark. (2010)
1490–1492	Leonardo da Vinci	Baş kesiti çizimlerinde karıncıklarla birlikte zar sistemini gösterdi	Dzierżanowski ve ark. (2026)
Rönesans	Berengario da Carpi	Sert zarı “beyinden buharların çıkması için gözenekli” bir örtü diye anlattı. Yumuşak zara, beyni beslediği için eş zarı anlamında secundina da dendiğini yazdı	Parent (2019)
1664	Thomas Willis	Sinüslerin içindeki lifli bantları tanımladı (chordae Willisii). Kafatası içindeki sıvının kalbur kemiğinden boşaldığını öne sürdü	Zedde ve Pascarella (2025a); Proulx (2021)
1664 ya da 1666	Gerardus Blasius	Örümcek ağı zarı tanımlayıp adlandırdı	Zedde ve Pascarella (2025a); Rabelo ve ark. (2021)
1690’lar	Humphrey Ridley	Subaraknoid sisterna kavramını getirdi	Zedde ve Pascarella (2025a)
1705	Antonio Pacchioni	Araknoid granülasyonların ilk tanımı; onları bez sandı	Proulx (2021); Brunori ve ark. (1993)
1732	Jacques Bénigne Winslow	Beyincik çadırı için ilk kez “çadır” (La Tente) adını kullandı	Ita ve Bordoni (2023)
1764	Cotugno	Karıncıklarda sulu bir sıvı olduğunu fark etti	Mantovani ve ark. (2018)
1787	Mascagni	İnsan sert zarında lenf damarlarını bildirdi	Ishikawa ve ark. (2026)
1800	Bichat	Örümcek ağı zarın üçüncü karıncıkla bağlantılı kapalı bir kese olduğunu öne sürdü	Zedde ve Pascarella (2025a)
1825, 1828, 1842	François Magendie	BOS’un önemini kavradı (1825). Bulgularını Paris Bilimler Akademisi’ne sundu (1828). Karıncıklardaki BOS’un subaraknoid boşlukla serbestçe iletiştiğini gösterdi (1842)	Mantovani ve ark. (2018); Bych ve ark. (2026); Zedde ve Pascarella (2025a)
1828	John Abercrombie	“Menenjit” sözcüğü onun tanımıyla genel kullanıma girdi	Tristram ve Kondamudi (2026)
1840’lar	Durand-Fardel ve Pestalozzi	Damar çevresi boşlukları ilk kez tanımladı	Barisano ve ark. (2022)
1844	Rokitansky	Örümcek ağı zarın sıvıyı içeren bir kese olduğunu söyledi	Zedde ve Pascarella (2025a)
1851 ve 1859	Rudolf Virchow; Charles Philippe Robin	Damar çevresi boşlukları anlattılar; boşluklar bugün onların adıyla anılır	Barisano ve ark. (2022)
1855	von Luschka	Örümcek ağı zar kesesindeki sıvının dördüncü karıncıkla bağlantısını buldu	Zedde ve Pascarella (2025a)
1856	Rudolf Virchow	Sert zar altındaki kan birikimlerine pachymeningitis interna haemorrhagica adını verdi	Berthold ve ark. (2025)
1869	Schwalbe	BOS’a verilen izleyicinin köpekte kafa dışı lenf damarlarına ulaştığını gösterdi	Mezey ve ark. (2021); Proulx (2021)
1875	Axel Key ve Magnus Retzius	Boya deneyleriyle araknoid çıkıntılardan toplardamarlara giden yolları gösterdiler	Proulx (2021)
1891	Quincke	İlk bel delmeyi (lomber ponksiyon) yaptığı kabul edilir	Swyden ve ark. (2023)
1898	August Bier	Bel delme sonrası baş ağrısı üzerine gözlemlerini bildirdi. Ağrıyı, delikten süren BOS kaçağına bağladı	Swyden ve ark. (2023)
1908	Harvey Cushing	Sert zarın iki katının özenle yaklaştırılarak kapatılmasını önerdi	Wang ve ark. (2023)
1914	Lewis Weed	BOS’un araknoid villuslardan boşaldığı görüşünü kurdu	Proulx (2021)
1919	Walter Dandy	Pnömoensefalografi: subaraknoid boşluğun radyolojik incelemesi başladı	Zedde ve Pascarella (2025a)
1920	James Bourne Ayer	Büyük sisternaya iğneyle girmeyi (sisterna ponksiyonu) kliniğe soktu	Lutters ve Koehler (2020)
1926	Walter Dandy	Sert zarı ilk kez hastanın kendi uyluk fasyasıyla onardı	Splavski ve Frol (2025)
1956	Bengt Liliequist	Pnömoensefalografide havanın interpedinküler sisternada duraksadığını gördü ve zarı bu gözlemle tanımladı. Zar onun adıyla anılır. Bir kaynağa göre ilk tanım 1875’te Key ve Retzius’undur	Zedde ve Pascarella (2025a); Dias ve ark. (2014)
1960	Gormley	İlk epidural kan yaması (2–3 mL kanla)	Shin (2022)
1968	Klintworth	Karşılaştırmalı anatomi: çadır kuşlarda ve memelilerde var	Rai ve ark. (2018)
1970’lerin ortası	M. Gazi Yaşargil	Bugünkü sisterna adlandırmasının büyük ölçüde dayandığı tam tanım	Villanueva ve ark. (2023)
1975	Nabeshima ve arkadaşları	Sert zarın sınır hücre katmanının ilk tanımı	Ishikawa ve ark. (2026)
1980’ler	—	Sert zarın ağrı alıcı sinirlerle donandığı kanıtlandı	Bernstein ve Burstein (2012)
1991	Haines	“Subdural boşluk” denen bir aralığa dair kanıt olmadığını gösterdi	Haines (1991)
2012	—	“Glenfatik” sözcüğü ortaya atıldı	Hladky ve Barrand (2022)
2015	Louveau ve ark.; Aspelund ve ark.	Farede sert zar lenf damarları yeniden keşfedildi	Louveau ve ark. (2015); Aspelund ve ark. (2015)
2017	Absinta ve ark.	İnsanda ve marmoset maymununda zar lenf damarları gösterildi ve klinik MR ile görüntülendi	Absinta ve ark. (2017)
2019	FIPAT	TA2 subdural ve kafa içi epidural boşluğu “her zaman bulunmayan” diye işaretledi	FIPAT (2019)
2023	Møllgård ve ark.	Dördüncü bir zar (SLYM) önerildi; öneri tartışmalıdır	Møllgård ve ark. (2023)
2024	Smyth ve ark.	Köprü toplardamarlarının örümcek ağı zarı geçtiği yerlerde engelde açıklıklar önerildi: araknoid manşet çıkış noktaları. Bu yapılar farede gösterildi; insanda MR izleyicisinin köprü toplardamarları boyunca ilerlemesi bulguyu destekledi. Doğrulanması gerekir	Smyth ve ark. (2024); Joost ve ark. (2026)

Bazı tarihler kaynaktan kaynağa değişir: Blasius için 1664 (Zedde ve Pascarella, 2025a) ya da 1666 (Rabelo ve ark., 2021); Key ve Retzius için 1875 (Proulx, 2021) ya da 1869 (Zedde ve Pascarella, 2025a). Acıduman ve ark. (2010), Brunori ve ark. (1993), Haines (1991), Tristram ve Kondamudi (2026), Swyden ve ark. (2023), Ita ve Bordoni (2023), Møllgård ve ark. (2023) ve Smyth ve ark. (2024) için yalnızca özetler okundu.

Türk tıp tarihinden. Ankara Üniversitesi’nden tıp tarihçileri, Haly Abbas’ın kitabını ve onun Avrupa’ya geçişini incelemiştir (Acıduman ve ark., 2010). Türkçe yazılmış ilk resimli anatomi el yazması ise Şemseddîn-i Itâkî’nin 17. yüzyılda yazdığı Teşrih-ül Ebdan kabul edilir (Bahşi ve Bahşi, 2019).

Bu derste zarların Osmanlıca adlarını vermiyoruz. Çünkü bu adlar, açık ve doğrulanabilir bir kaynakta bulunamadı. Bugünkü Türkçe adlar için yalnızca Türk Dil Kurumu sözlüğüne dayanıyoruz (TDK, 2026).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

İlkel zar: 22–24. gün oluşur, 33–36. gün bütün beyni sarar, ~42. gün katlara ayrılır (Ishikawa).
Endomeninks → ince zarlar (örümcek ağı zar + yumuşak zar). Ektomeninks → iç sert zar + kemik yapan kat (Jin).
Ön beyin zar fibroblastları sinir krestinden; orta beyin, arka beyin, omurilik zarları mezodermden. Zar damarlarının endoteli her yerde mezodermden.
İlk gelişen sert zar uzantısı: beyincik çadırı. Birincil tentoryum: orta beyin bükümünün ucunda, 36–40. gün.
Büyük beyin ile ara beyin arasında sert zar kıvrımı yok; yumuşak zar katlantısı (koroid tela) var.
Granülasyonlar: Gray’e göre bebeklikte görülmez, genellikle 7 yaştan sonra bulunur. MR’da yenidoğan ve 2 yaşta %85’inde görünmez; yenidoğanların %15’inde enine sinüste görünür (Radoš).
Adlar: meninx (Erasistratos), pachymeninx (Galenos), om/umm → mater (Arapça çeviri).
Keşifler: Blasius 1664 ya da 1666; Pacchioni 1705; Key ve Retzius 1875 (bir kaynağa göre 1869); Weed 1914; Nabeshima 1975. Lenf damarları: 1787 → 2015.

Klinik vaka

Vaka: Granülasyonsuz bir bebek

Bir çocuk doktoru, 3 haftalık bir bebeğin beyin MR raporunu okuyor. MR başka bir nedenle çekilmiş ve normal bulunmuş. Rapora bir not eklenmiş: “Sert zar sinüslerinde araknoid granülasyon izlenmedi.” Bebeğin ailesi kaygılanıyor: “Bu yapılar eksik mi?”

Bebekte granülasyon görülmemesi olağan mıdır? Granülasyonlar gelişmeden önce BOS hangi yollarla uzaklaştırılıyor olabilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Farede takvim. Ön beyin zar fibroblastları yaklaşık embriyonik 9. günde (E9) sinir krestinden, henüz farklılaşmamış ara doku hücreleri olarak belirir. E10’da ön beyni tümüyle örter. Katlara özgü işaretler E12’de görünmeye başlar (Dorrier ve ark., 2022). E13.5’te ventral ön beyinde yumuşak zar, örümcek ağı zar ve sert zar ayırt edilebilir (Derk ve ark., 2021). Elektron mikroskobu çalışmaları ayrı zar hücre katlarını kemirgende E13’te tanımlar (Dorrier ve ark., 2022). Yumuşak zarın damar ağı farede E8’de omurilik çevresinde oluşmaya başlar. E10’dan itibaren ön beyni sarar (Derk ve ark., 2021).

Araknoid engel. Farede engel hücreleri ön beyinde yaklaşık E13’te görülür. İlkel zarın ara doku hücrelerinden farklılaşırlar (Derk ve ark., 2021). Bu hücrelerin belirlenmesi için Wnt-β-katenin sinyalinin baskılanması gerekir. Sürekli etkin β-katenin engelin oluşmasını önleyebilir (Derk ve ark., 2023). Engel doğumdan önce çalışır. Engel yokken çevreden verilen küçük bir işaretleyici ve B grubu streptokok bakterisi merkezî sinir sistemine geçebilir (Derk ve ark., 2023). Sıçanda Claudin-11 boyanması E10–E14 arasında hiç yoktur ve E15’te soluk başlar. E18’de bütün engel güçlü boyanır (Brøchner ve ark., 2015).

Zarlar beyni de biçimlendirir. Zarlar CXCL12 adlı çekici bir sinyal salgılar; bu sinyalin öteki adı SDF-1’dir. Onu FOXC1 adlı bir gen düzenleyicisi etkinleştirir. Zarlar ayrıca retinoik asit üretir. Bu sinyaller sinir hücrelerinin göçünü, kabuğun katmanlaşmasını ve damar gelişimini etkiler (Zedde ve Pascarella, 2025a). Örümcek ağı zar fibroblastları, retinoik asit yapan RALDH2 enzimini ve onu bağlayan CRABP2 proteinini taşır (Derk ve ark., 2021). Sert zarın salgıladığı SDF1, beyincikteki dış tanecikli katman hücrelerinin ve beyin kabuğundaki Cajal–Retzius hücrelerinin göçüne yol gösterir (Ishikawa ve ark., 2026).

Tavuk embriyosunda sinir kresti yok edilince ön beyin zarları oluşmaz. Ön beynin sinir dokusunda da yaygın hücre ölümü olur (Zedde ve Pascarella, 2025a). Foxc1 ve Twist1 genlerinin eksikliğinde kafatası, sert zar, örümcek ağı zar ve subaraknoid boşluk bozuk gelişir ya da hiç gelişmez (Ishikawa ve ark., 2026). Sert zar atardamarları da gelişimde büyük değişime uğrar. Embriyodaki stapedial atardamar ve dalları gerileyerek yerini orta meningeal atardamar gibi dış karotis dallarına bırakır (Ishikawa ve ark., 2026; Ota, 2026).

Türler arasında zarlar

Canlı	Bulgu	Kaynak
Lamprey (çenesiz balık)	Zarlar dört katlıdır. En dış katın, damar ağının içinde kalan iç kısmı gerçek sert zara karşılık gelir. II. kat örümcek ağı zara, IV. kat yumuşak zara karşılık gelir. Subaraknoid boşluk yoktur; yerinde jelatinimsi bir III. kat bulunur	Nakao (1979)
Çenesiz balıklardan insana	Sıkı bağlantılı araknoid engel hücreleri birçok türde vardır; yapı evrimde korunmuştur	Derk ve ark. (2021)
Balık, amfibi, sürüngen; kuş, memeli	Beyincik çadırı ilk üç grupta yoktur; kuşlarda ve memelilerde vardır	Rai ve ark. (2018)
Kedi; köpek, yunus	Yetişkin kedide çadır tümüyle kemikleşmiştir. Köpekte ve yunusta kemikleşme arka-iç bölümle sınırlıdır	Rai ve ark. (2018)
İnsan; sıçan, koyun	İnsanda sert zarın ayrı periostal ve meningeal katları vardır. Sıçanda ya da koyunda tek bir lifli-damarlı kat olabilir	Joost ve ark. (2026)
İnsan ve 10 hayvan türü	Her türde en az bir lifli-damarlı kat ve altında bir sınır hücre katı vardı. En kalın sert zar insanınkiydi (564 µm). Onu at (313 µm), sığır (311 µm) ve domuz (304 µm) izledi	Kinaci ve ark. (2020)
İnsan ve sıçan; fare	İnsanda ve sıçanda trabeküller fibroblastlarla sarılı kolajen sütunlardır. Farede sütun görülmez; boşluğu fibroblast uzantıları geçer	Derk ve ark. (2021)
Büyük hayvanlar; kemirgenler	Granülasyonlar genellikle büyük hayvanlarda tanımlanır; kemirgenlerde tanımlanmaz	Proulx (2021)
Memeliler (fare dahil)	Kafa tepesinde sert zar genellikle ince zarlardan kalındır; ikisi de damar ve sinir bakımından zengindir	Coles ve ark. (2017)
Balıktan insana	Zar lenf damarları insanda, insan dışı primatlarda, sıçanda, farede ve balıkta tanımlanmıştır	Joost ve ark. (2026)
İnsan omuriliği	İnsan omurilik zarlarının ince yapısı, öteki memelilerde tanımlanandan belirgin biçimde farklıdır	Nicholas ve Weller (1988)

Türler arasındaki bu farklar yüzünden hayvan bulguları insana dikkatle aktarılmalıdır (Joost ve ark., 2026). Nakao (1979), Kinaci ve ark. (2020), Coles ve ark. (2017) ve Nicholas ve Weller (1988) için yalnızca özetler okundu.

“Subdural boşluk” fikrinin tarihi. 1856’da Rudolf Virchow, Fransız patologların sert zar altındaki kan birikimi dediği tabloya pachymeningitis interna haemorrhagica adını verdi. Ona göre süreç bir zar iltihabıydı (Berthold ve ark., 2025). Bu görüş Almanca konuşulan tıp dünyasında bir sapmaya yol açtı. Klinisyenler yarım yüzyıl boyunca iltihabi bir neden aradı (Berthold ve ark., 2025). Virchow aynı yıl, örümcek ağı zar kesesinde normal bir sıvı bulunduğu fikrine de karşı çıktı (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Gray (1918), omurilikte sert zar ile örümcek ağı zar arasında “olası bir boşluk” tanımlar ve onu seröz bir boşluğa benzetir (Gray, 1918). Weed’in 1914’teki kedi kesitlerinde de geniş bir “subdural boşluk” görülür. Proulx bunu doku hazırlığının yarattığı yapay bir görüntü sayar (Proulx, 2021).

Sert zarın en iç hücre katmanını 1975’te Nabeshima ve arkadaşları tanımladı (Ishikawa ve ark., 2026). Aynı yıl, elektron mikroskobu çalışmaları araknoid engel hücrelerinin sıkı bağlantılarla dolu olduğunu gösterdi (Derk ve ark., 2021). Sınır hücre katmanı eskiden mezotel katmanı, nörotelyum ya da subdural hücre katmanı gibi adlarla anılırdı. Bugün standart adı “sert zar sınır hücre katmanı”dır (Ishikawa ve ark., 2026). Haines 1991’de, bu katman ile araknoid engel katmanı arasında bir boşluk olduğuna dair kanıt bulunmadığını gösterdi (Haines, 1991). 1993’te arkadaşlarıyla birlikte, bir boşluk açıldığında bunun “subdural” değil, ayrı bir hücre katmanının içinde olduğunu yazdı (Haines ve ark., 1993). TA2 de subdural boşluğu “her zaman bulunmayan” diye işaretledi (FIPAT, 2019). Bugün bazı yazarlar kronik “subdural” kanama için “sert zar sınır hematomu” adını öneriyor (De Simone ve ark., 2026).

Granülasyonlara yüklenen görev. Pacchioni bu yapıları sert zarın bezleri sandı. Bezlerin, zarlar ile beyin arasındaki kaymayı kolaylaştırmak için lenf salgıladığını düşündü (Brunori ve ark., 1993). Görevleri, 1875’te yayımlanan Key ve Retzius deneylerine dek bilinmiyordu (Proulx, 2021). Bu deneylerde enjeksiyon basıncı 60 mmHg’nin üstündeydi ve villusları yırtmış olabilir (Mantovani ve ark., 2018). Harvey Cushing, Theodor Kocher’in yanında çalışırken subaraknoid boşluk ile sinüsler arasında tek yönlü kapakçıklar olması gerektiğini öne sürdü (Proulx, 2021). Welch ve arkadaşları, maymun ve köpekten alınmış sert zar parçalarında villusların içinde açık kanallar tanımladı (Proulx, 2021). Welch ve Friedman bu kanalların tek yönlü kapakçık gibi çalıştığını öne sürdü (Radoš ve ark., 2021). Ama elektron mikroskobu böyle kapakçıklar gösteremedi (Radoš ve ark., 2021).

1914’te Lewis Weed, BOS’un araknoid villuslardan boşaldığı görüşünü kurdu. Bu görüş ders kitaplarında büyük ölçüde bugüne dek sürdü (Proulx, 2021). Ama o dönemde tam kabul görmedi. Dandy, köpeklerde yarımküreleri sert zardan ayırdığında aylar sonra bile karıncıklarda genişleme görmedi (Proulx, 2021). Bugünkü tartışma “Örümcek ağı zar” bölümünde. Konu “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde de anlatılacak.

Bilimin bugün tartıştıkları

Tarih neden farklı anlatılır?

Meninx adı. Ishikawa ve arkadaşları adı Erasistratos’a bağlar (Ishikawa ve ark., 2026). Bay ve Bay ise zarları ve karıncıkları adlandıranın Herophilos olduğunu yazar (Bay ve Bay, 2010).
Örümcek ağı zarın adı. Woo ve arkadaşlarına göre Herophilos (MÖ 335–280) trabekülleri örümcek ağına benzetti ve katmana “araknoid” adını verdi (Woo ve ark., 2022). Zedde ve Pascarella’ya göre ise zar 17. yüzyıla dek tanınmadı; onu 1664’te Gerardus Blasius tanımlayıp adlandırdı (Zedde ve Pascarella, 2025a). Rabelo ve arkadaşları bu yılı 1666 verir (Rabelo ve ark., 2021). Blasius’un yaşam tarihleri de iki kaynakta farklıdır: 1626–1692 (Zedde ve Pascarella, 2025a) ve 1627–1682 (Rabelo ve ark., 2021). Sanan ve van Loveren’e göre eski anatomistler sert zarı ve yumuşak zarı biliyordu; aradaki zar 17. yüzyılda keşfedildi (Sanan ve van Loveren, 1999). Bu ders şu anlatımı kullanır: örümcek ağı benzetmesi eskidir; zarın ayrı bir katman olarak tanınması 17. yüzyıldır.
Pacchioni. Proulx ve Brunori ve arkadaşları ilk tanımı 1705’e koyar (Proulx, 2021; Brunori ve ark., 1993). Shah ve arkadaşları bu yapıların 16. yüzyıl kadar erken tanımlandığını yazar (Shah ve ark., 2023). Pacchioni 1665’te doğduğu için bu erken tarih ona bağlanamaz (Brunori ve ark., 1993).
Key ve Retzius. Çoğu kaynak deneyleri 1875’e koyar (Proulx, 2021; Mantovani ve ark., 2018; Gouveia-Freitas ve Bastos-Leite, 2021). Zedde ve Pascarella ise 1869 der (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Magendie. 1825 (Mantovani ve ark., 2018), 1828 (Bych ve ark., 2026) ve 1842 (Zedde ve Pascarella, 2025a) farklı olaylardır: önemi kavraması, Akademi’ye sunumu ve iletişimi göstermesi.
Weed 1914. Proulx’a göre Weed boyanın çökeltisini villuslarda gördü ve villus boşalımı görüşünü kurdu (Proulx, 2021). Mantovani ve arkadaşlarına göre ise Weed, düşük basınçla (9–13 mmHg) yinelediği deneyde sinüslerde boyalı jelatin bulmadı (Mantovani ve ark., 2018). Weed’in özgün makalesi açık erişimde okunamadı.
Liliequist zarı. Zedde ve Pascarella zarın 1956’da tanımlandığını yazar (Zedde ve Pascarella, 2025a). Dias ve arkadaşlarına göre zarı ilk kez 1875’te Key ve Retzius tanımlamış, Liliequist 1956’da incelemiştir (Dias ve ark., 2014). Volovici ve arkadaşlarının tablosu ise “Liliequist, 1959” künyesini verir (Volovici ve ark., 2020).
Sisternalar. Villanueva ve arkadaşları “1699’dan beri” der (Villanueva ve ark., 2023). Zedde ve Pascarella kavramı 1690’larda Ridley’ye bağlar (Zedde ve Pascarella, 2025a).
İlkel zarın takvimi. Ishikawa ve arkadaşları oluşumu 22–24. güne, bütün beyni sarmasını 33–36. güne koyar (Ishikawa ve ark., 2026). Jin ve arkadaşları gebeliğin 5. haftasını, yaklaşık 30. günü verir (Jin ve ark., 2016). Zedde ve Pascarella Carnegie 15. evreyi (yaklaşık 5. hafta) verir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Brøchner ve arkadaşlarına göre ilkel zar döllenmeden sonraki 6. hafta dolayında beynin çoğunu sarar (Brøchner ve ark., 2015). Farklar kısmen hangi evrenin anlatıldığından, kısmen de zamanın nasıl sayıldığından gelir.

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Zarların cerrahi tarihinden

Haly Abbas, sıvının kemik ile sert zar arasında toplandığı hidrosefali tipinde cerrahi önermedi (Acıduman ve ark., 2014).
Berengario da Carpi, zarların yaralandığı ve sağlam kaldığı kafa yaralanmalarının belirtilerini ayırt etti (Parent, 2019).
1884’te Francesco Durante bir koku oluğu menenjiyomunu çıkardı. Bu, belgelenmiş ilk kafa tabanı tümörü çıkarımıdır (Pamir ve ark., 2026).
1908’de Harvey Cushing, sert zarın iki katının özenle yaklaştırılması gerektiğini yazdı (Wang ve ark., 2023).
1926’da Walter Dandy sert zarı ilk kez hastanın kendi uyluk fasyasıyla (fascia lata) onardı (Splavski ve Frol, 2025).
Beyin cerrahisinde ameliyat mikroskobunu ilk kez 1957’de Theodore Kurze kullandı (Pamir ve ark., 2026).
1969’da M. Gazi Yaşargil mikroskop için dengeli, yüzen bir ayaklık geliştirdi. Böylece mikroskop bütün beyin ameliyatlarında düzenli olarak kullanılabildi (Pamir ve ark., 2026).

Ayrıntılar “Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar” bölümünde.

Klinik vaka

Vaka: Beyincik orağı nerede?

Bir radyoloji asistanı, baş ağrısı nedeniyle MR çekilen 24 yaşında bir kadının görüntülerini inceliyor. Raporda Chiari malformasyonu ön tanısı var. Asistan arka kafa çukurunun küçük göründüğünü fark ediyor. Beyincik orağını hiçbir kesitte seçemiyor. Beyincik çadırı da yer yer ince ve kısa görünüyor.

Bu sert zar bulguları gelişimle nasıl açıklanabilir? Bir sert zar kıvrımının hiç olmaması ne kadar olasıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

11.Kanamalar ve fıtıklaşmalar

Başa alınan bir darbe ya da yırtılan bir damar, kafatasının içinde kanamaya yol açabilir. Kanın nerede toplanacağını zarların sırası belirler. Dıştan içe sıra şöyledir: kafatası, sert zar, örümcek ağı zar, beyin-omurilik sıvısı (BOS) dolu boşluk, yumuşak zar ve beyin. Bu sırayı “Üç zar, iki gerçek boşluk” bölümünde gördük.

Kafa içinde kan üç düzlemde toplanabilir:

Epidural kanama: Kan, kafatasının iç yüzü ile sert zar arasında toplanır. Burası normalde kapalı bir aralıktır. Kan onu açar (Khairat ve ark., 2025).
Subdural kanama: Kan, sert zar ile örümcek ağı zar arasındaki düzlemde toplanır (Pierre ve ark., 2026).
Subaraknoid kanama: Kan, örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasındaki boşluğa, yani BOS’un içine karışır (Ziu ve ark., 2023).

Sağlıklı insanda bu üç düzlemden yalnızca sonuncusu gerçek bir boşluktur. Normalde örümcek ağı zar sert zara, sert zar da kafatasına yapışıktır. İlk iki aralık ancak bir travma ya da hastalık katmanları ayırınca oluşur (FIPAT, 2019). Gerçek bir subdural boşluk da yalnızca hastalıkta oluşur (Joost ve ark., 2026).

Bölümün ikinci yarısı fıtıklaşmayı anlatır. Büyüyen bir kanama beyni iter. Sonunda beynin bir bölümü, sert zarın sert kıvrımlarının yanından ya da kafatasındaki bir açıklıktan kayabilir. Buna fıtıklaşma (herniasyon) denir (Munakomi ve Das, 2026).

Hareketli çizim

Kan nerede toplanır? Üç kanama, üç düzlem

Dışarıdan içeriye katmanlar

Dıştan içe önce deri, kafatası kemiği ve sert zar (dura mater) gelir. Klasik anlatımda sert zarın iki tabakası vardır: kemiğe yapışık dış tabaka ve beyne bakan iç tabaka. Sert zarın altında örümcek ağı zar (araknoid) uzanır. Onun altındaki boşluk beyin-omurilik sıvısıyla doludur: örümcek ağı zar altı boşluk (subaraknoid aralık). Büyük damarlar bu boşluktan geçer. En içte yumuşak zar (pia mater) vardır ve kıvrımların içine kadar iner. Onun altında kabuk başlar. Mavi çizgi bir köprü toplardamarıdır: beyin yüzeyinden sert zara uzanır. Kırmızı daire orta meningeal atardamardır. Kafatası kemiğinin hemen altında seyreder. Şakak bölgesinde şakak kemiği onun üstünü örter.

Kafatasının yanından alınmış şematik bir kesit. Bir kanama seç ve kanın hangi düzlemde toplandığını izle. Çizim subdural kanamayı sert zar ile örümcek ağı zarın arasında gösterir. Bu düzlem aslında sert zarın en iç hücre katmanında açılan bir yarıktır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Üç kanama, üç düzlem

Kanama	Kan nerede?	Çoğunlukla kaynağı	BT’de biçimi	Sınırları	Seyir (örnek veri)
Epidural	Kafatasının iç yüzü ile sert zarın dış yaprağı arasında	Orta meningeal atardamar ya da dalları. Arka çukurda enine ya da S biçimli sinüs, orta çukurda sfenoparietal sinüs de kanayabilir	İki yanı dışbükey, mercek biçimli	Dikişleri geçmez. Üst sagital sinüsün üstünde orta hattı geçebilir. Çadırın hem üstüne hem altına uzanabilir	Ölüm BT öncesi dönemde %20–55, bugün yaklaşık %12–20 (aktarılan yayınlar)
Subdural	Sert zar ile örümcek ağı zar arasında. Gerçekte sert zarın en iç hücre katmanında açılan yarıkta	Köprü toplardamarları. Nadiren bu düzlemi geçen küçük atardamar dalları	Hilal (orak ay) biçimli. Kronik kanamada karışık yoğunluk ve zarlar	Dikişleri geçebilir. İçte beyin orağı, aşağıda beyincik çadırı onu durdurur	Akut kanamada ölüm bütün GKS düzeylerinde yaklaşık %30–60, GKS 8 ve altında %55–70
Subaraknoid	Örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasında, BOS’un içinde	Travma dışı olanların yaklaşık %85’inde anevrizma yırtılması. Orta ve ağır kafa travmasında da sık	Anevrizma kanaması taban sisternalarını tutar	Kan BOS’a karışır. Belden alınan sıvıda izi (ksantokromi) aranabilir	Hastaların yaklaşık dörtte biri hastaneye ulaşmadan ölür. Norveç’te hastaneye yatanlarda 30. gün ölümü %22

GKS: Glasgow Koma Skalası, bilinç düzeyini puanlayan ölçek. 9’un altı koma sayılır. Kaynaklar: Khairat ve ark. (2025); Kim ve Gean (2011); Heit ve ark. (2017); Mezue ve ark. (2012); Pierre ve ark. (2026); Ishikawa ve ark. (2026); Kim ve ark. (2024); Karibe ve ark. (2014); Bullock ve ark. (2006b); Ziu ve ark. (2023); Griswold ve ark. (2022); NICE (2022); Claassen ve Park (2022); Øie ve ark. (2020). Ölüm oranları farklı ülkelerde ve farklı hasta gruplarında ölçüldü. Doğrudan karşılaştırılamaz.

Epidural kanama: kemik ile sert zar arasında. Bu kanama en sık şakak ve şakak-yan kafa bölgesinde olur. Kaynağı çoğunlukla orta meningeal atardamar (arteria meningea media) ya da onun bir dalıdır (Kim ve Gean, 2011). Bu atardamar sert zarı besler. Kafatasına, tabandaki küçük bir delikten (foramen spinosum) girer (Natali ve ark., 2024). Yırtılması en sık pterion denen yerde olur (Natali ve ark., 2024). Pterion, şakakta kafatasının yüzeyindeki bir işaret noktasıdır. Yeri aşağıdaki sahnede gösterildi.

Epidural kanamaya çoğunlukla kafatasındaki bir kırık eşlik eder. Bir kaynağa göre kanama hemen her zaman kırığın altında ve darbenin vurduğu tarafta görülür (Kim ve Gean, 2011). Bir başka kaynağa göre epidural kanamaların %85’inde kırık vardır (Shetty ve ark., 2016).

Neden mercek biçimli? Sert zar kemiğe en sıkı, dikiş yerlerinin karşısında yapışır (Gray, 1918). Dikiş, kafatası kemiklerinin birleştiği çizgidir. Kan kemiği sert zardan ayırarak yayılır, ama dikişleri aşamaz (Kim ve Gean, 2011). Önce en yakın dikişe kadar yana yayılır. Sonra derine doğru şişer (Heit ve ark., 2017). Bu yüzden BT’de iki yüzü de dışa bombeli, mercek biçimli bir görüntü verir.

Aydınlık dönem. Darbeden sonra kişi bir süre iyi görünebilir. Bu süreye aydınlık dönem denir. Kan o sırada birikmektedir, ama henüz beyni sıkıştırmamıştır (Heit ve ark., 2017). Pıhtı büyüyünce beyni iter. Beyin dokusu bir bölmeden ötekine kayabilir. Bu da hızla bilinç kaybına ya da ölüme götürebilir (Heit ve ark., 2017). Bu yüzden başa darbeden sonra iyi hissetmek her zaman güvence değildir. Aydınlık dönem de her hastada görülmez. Özellikle küçük çocuklarda bu klasik tablo olmayabilir (Lee ve ark., 2024).

Üç boyutlu sahne

Şakak bölgesi: epidural kanamanın en sık yeri

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam bırakıldı. Turuncu boyalı kıvrımlar şakak lobudur. İşaretli nokta pteriondur. Orta meningeal atardamar modelde yoktur. Bu bölgede kemiğin iç yüzündeki bir olukta, sert zarın kemiğe bakan yüzünde uzanır. Epidural kanama en sık şakak ve şakak-yan kafa bölgesinde olur. Sert zar da modelde yoktur. Kemik ile beyin arasındaki ince aralığı gerçekte zarlar ve BOS doldurur.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Pterion (Angulus sphenoidalis), Yan kafa kemiği (sol)

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Yana dikiş, derine şişme. Epidural kanamayı yanlardan dikişler sınırlar, en çok da taç dikişi. Sert zar buralarda kemiğe tutunur (Khairat ve ark., 2025). Dikiş yerlerinde sert zarın kolajen demetleri kemik dikişine doğrudan devam eder (Ishikawa ve ark., 2026). Kan yana yayılabileceği en uç noktaya, yani dikiş kenarına ulaşınca derine doğru kalınlaşır (Heit ve ark., 2017).

İki istisna. Epidural kanama, subdural kanamadan farklı olarak orta hattı geçebilir. Orta hatta üst sagital sinüsün dış duvarını sert zarın kemik zarı (periost) yaprağı yapar. Bu yaprak kemikten ayrılabilir (Kim ve Gean, 2011). Epidural kanama beyincik çadırının hem üstüne hem altına da uzanabilir. Subdural kanamayı ise çadır sınırlar (Kim ve Gean, 2011).

Atardamar mı, toplardamar mı? Kaynak bazen bir toplardamar sinüsüdür. Arka kafa çukurunda enine ya da S biçimli sinüsün, orta kafa çukurunda sfenoparietal sinüsün yırtılmasıyla olabilir (Kim ve Gean, 2011). Atardamar kaynaklı kanamanın, toplardamar kaynaklıya göre daha büyük ve daha hızlı büyüyen bir pıhtı yaptığı düşünülür (Heit ve ark., 2017). Başka bir kaynak da en sık nedeni orta meningeal atardamarın yırtılması olarak verir. Öteki nedenleri kırık yerinden kanama ve sinüs yırtılmasıdır (Suzuki ve ark., 2025).

Kimde, ne sıklıkta? Sıklık, kaynağın hangi hastaları saydığına göre değişir:

Mezue ve arkadaşlarının aktardığı yayınlara göre kafa yaralanmalarının yaklaşık %1–3’ünde, ağır kafa yaralanmalarının %5–15’inde görülür (Mezue ve ark., 2012).
Başka bir derlemeye göre kafa yaralanmalı hastaların %1’inden azında, komadakilerin %10’undan azında görülür (Maugeri ve ark., 2015).
Bir başka kaynak akut epidural kanamayı kafa yaralanmalarının %2,7–4’ünde verir (Suzuki ve ark., 2025).
Ağır beyin yaralanması olan hastalarda bu oran %14–35’e çıkar (Choi ve ark., 2022).

Epidural kanama 2 yaşından önce ve 60 yaşından sonra nadirdir. Erkeklerde kadınlardan yaklaşık dört kat sık görülür (Mezue ve ark., 2012). Nijerya’nın Enugu kentinde 2003–2009 arasında 817 kafa yaralanmasının 69’unda (%8,4) epidural kanama vardı. Hastaların %83’ü erkekti, ortalama yaş 30,2 idi. Hastaneye ulaşma ortalama 94,2 saat sürdü. On hasta (%14,5) öldü (Mezue ve ark., 2012).

Bebekte ve çocukta. Bebeklerde akut epidural kanama seyrektir. Çünkü sert zar kafatasının iç yüzüne, özellikle dikişlerin çevresinde, çok sıkı yapışıktır (Araki ve ark., 2017). Bebekte kanama çoğunlukla toplardamar kökenlidir. Ya bir sinüsün üstündeki yaralanmadan ya da kırığın çevresindeki geçiş (emissary) toplardamarlarının yırtılmasından olur (Araki ve ark., 2017). Arka çukurdaki epidural kanama seyrektir. Bütün epidural kanamaların %3’üne kadarını oluşturur ve çocuklarda daha sıktır (Lee ve ark., 2024). Yaşla birlikte ise sert zarın kemiğe bakan katmanı kalınlaşır, sertleşir ve kemiğe daha sıkı tutunur (Ishikawa ve ark., 2026).

Epidural kanama sayılarla

%1–3
Kafa yaralanmalarında görülme sıklığı (aktarılan yayınlar). Kaynağa göre %1’in altı ile %4 arası verilir.
4:1
Erkek/kadın oranı. 2 yaşından önce ve 60 yaşından sonra nadirdir.
%12–20
Bugünkü ölüm oranı (BT öncesinde %20–55). Komada olmayan hastada sıfıra yakın.
30cm³
Bu hacmin üstündeki pıhtı, bilinç puanı ne olursa olsun boşaltılmalıdır (kılavuz).

Kaynaklar: Mezue ve ark. (2012); Maugeri ve ark. (2015); Suzuki ve ark. (2025); Bullock ve ark. (2006a).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Göz bebeği ne anlatır?

Klasik tablo: Önce kısa bir bilinç kaybı olur, sonra aydınlık dönem gelir. Ardından aynı taraftaki göz bebeği genişler ve hasta giderek kötüleşir. Bu tablo her hastada, özellikle küçük çocuklarda görülmez (Lee ve ark., 2024).
“Patlamış” göz bebeği: Tek yanda genişlemiş ve ışığa yanıt vermeyen göz bebeğine böyle denir. BT çekilemiyorsa böyle her hastada fıtıklaşma var sayılır. Yerinden oynayan şakak lobunun iç kısmı, aynı taraftaki göz hareket sinirini sıkıştırır (Kim ve Gean, 2011).
Şakaktaki pıhtı daha tehlikeli: Şakak çukurunda sınırlı kalan pıhtılar unkal fıtıklaşmayı daha çabuk yapar. Bunun için başka yerdekilere göre daha küçük bir hacim yeter (Maugeri ve ark., 2015). Unkal fıtıklaşma bu bölümün sonunda anlatılıyor.
Sonuç verisi: Kore Ulusal Travma Veri Bankası’nda, ağır beyin yaralanması olan (GKS 3–8) ve ameliyat edilen 79 epidural kanamalı hasta incelendi. Ölüm oranı %13,9 idi. Hastaların %60,8’i altıncı ayda iyi durumdaydı (Choi ve ark., 2022).

Klinik vaka

Vaka: Maçtan sonra uykuya dalan genç

19 yaşında bir genç, futbol maçında başının sol yanını rakibin başına çarpıyor. Birkaç saniye bilincini yitiriyor, sonra kalkıp oyuna devam ediyor. İki saat sonra baş ağrısı ve kusma başlıyor. Ailesi onu uykuya dalmış ve zor uyanır buluyor. Acil serviste sol göz bebeği sağdakinden geniş ve ışığa yanıtsız. Vücudunun sağ yarısı güçsüz. BT’de sol şakakta çizgi biçiminde bir kırık ve altında iki yanı dışbükey, parlak bir kan birikimi var.

Kan hangi düzlemde toplanmıştır ve neden mercek biçimlidir? Aradaki iyi geçen saatler ve göz bebeği bulgusu nasıl açıklanır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Epidural kanamada ölçütler ve tuzaklar

Ameliyat ölçütleri: Beyin Travması Vakfı bir cerrahi kılavuz yayımladı. Buna göre 30 cm³’ten büyük epidural kanama, GKS puanı ne olursa olsun boşaltılmalıdır (Bullock ve ark., 2006a). Kılavuza dayanan bir özet tabloya göre GKS 8 ya da altındaysa ve göz bebekleri eşit değilse de boşaltılır (Kim ve Gean, 2011).
Ameliyatsız izlem: Aynı tabloya göre şu koşulların hepsi varsa hasta ameliyatsız izlenebilir: hacim 30 cm³’ten az, kalınlık 15 mm’den az, orta hat kayması 5 mm’den az, GKS 8’in üstünde ve odak bulgusu yok (Kim ve Gean, 2011).
İzlenen pıhtı büyüyebilir: Aktarılan bir seride küçük akut epidural kanamaların %65’i ilk 24 saatte büyüdü (Paiva ve ark., 2014). Zwayed ve Lucke-Wold’un aktardığı yayınlara göre epidural kanamalı hastaların %23’ünde pıhtı büyür. Büyüme ortalama olarak yaralanmadan sonraki 8 saat içinde olur (Zwayed ve Lucke-Wold, 2018). Yazarların kendi serisinde seçilmiş 62 hasta ameliyatsız izlendi: GKS 13–15, pıhtı kalınlığı 40 mm’den az, orta hat kayması 6 mm’den az. Bu hastaların hiçbiri acil girişim gerektirmedi (Zwayed ve Lucke-Wold, 2018). Bir başka kaynağa göre başta ameliyatsız izlenenlerin %11,2–32’sinde pıhtı büyüdü ve kraniyotomi gerekti (Suzuki ve ark., 2025). Kraniyotomi, kafatasından bir kemik kapağın kaldırıldığı ameliyattır.
Sahte anevrizma: Kırığı orta meningeal atardamarın yolunu kesen hastada sahte anevrizma (psödoanevrizma) akla gelmelidir. Bu hastalarda gecikmiş kanama ve uzamış aydınlık dönem daha olasıdır (Paiva ve ark., 2014). São Paulo’daki bu çalışmada 11 hasta BT anjiyografi ve kateter anjiyografiyle incelendi. 8’i erkek, 3’ü kadındı; ortalama yaş 25,3 idi (Paiva ve ark., 2014).
Tepe (verteks) kanaması: Kaynak çoğunlukla üst sagital sinüstür. Orta hattı geçen kırık ve taç dikişinin ayrılması ipucudur. 29 olguluk bir seride hastaların %82,7’si ameliyatsız izlemle düzeldi (Ramesh ve ark., 2017).
Türkiye’den orta hat serisi: İstanbul’dan Güçlü ve arkadaşlarına göre orta hattaki epidural kanama bütün kafa travmalarının yaklaşık %0,024’ü, epidural kanamaların %1–8’idir. 2013–2018’de ameliyat edilen 9 hastanın hepsinde kaynak, üst sagital sinüs duvarındaki ya da bir araknoid granülasyondaki yırtıktı. Sinüsü korumak için iki ayrı kemik kapak kaldırıldı. Sinüsün üstünde 3 cm genişliğinde bir kemik şerit bırakıldı (Güçlü ve ark., 2022).
Çocukta arka çukur: Bir meta-analizde iyi işlevsel sonuç, ameliyat edilen çocuklarda %93,68, ameliyatsız izlenenlerde %99,99 idi. Ameliyat edilenlerde birleştirilmiş ölüm %0,57 idi (Lee ve ark., 2024).
Kötü sonucu ne belirler? Kore Travma Veri Bankası’nın 285 epidural kanama olgusunda en güçlü belirleyici beyin yaralanmasının ağırlığıydı. Ağır yaralanmada olasılık oranı 55,56 idi (Jeong ve ark., 2016). Ameliyat edilen 79 ağır yaralı hastada iki göz bebeği de ışığa yanıtsızsa ölüm %30,8, iyi sonuç da %30,8 idi (Choi ve ark., 2022).

Subdural kanama: sert zarın hemen altında. Beynin yüzeyindeki toplardamarlar, kanlarını sert zarın içindeki toplardamar kanallarına, yani sinüslere boşaltır. Bunu, sert zarı geçen köprü toplardamarları sağlar (Joost ve ark., 2026). Bu toplardamarlar sert zar ile örümcek ağı zar arasındaki düzlemi aşar. Duvarları incedir. Başa gelen zıt yönlü kuvvetlerle yırtılabilirler. O zaman kan bu düzleme dolar (Pierre ve ark., 2026). Köprü toplardamarlarının yapısı “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde anlatıldı.

Bu düzlem sağlıklı insanda bir boşluk değildir. Sert zarın en iç katmanı, mekanik olarak zayıf bir tabakadır: sınır hücre katmanı. Köprü toplardamarından sızan kan bu tabakaya dolar ve onu açar. Böylece yapay bir subdural boşluk oluşur (Joost ve ark., 2026). Klinikte bu kanamaya yine de alışkanlıkla “subdural” denir.

Neden hilal biçimli? Kan sert zarın derininde olduğu için dikişler onu yana doğru durduramaz. BT’de hilal (orak ay) biçiminde görünür. Dikiş çizgilerini geçebilir, ama orta hattı geçmez (Kim ve Gean, 2011). Onu içte beyin orağı, aşağıda beyincik çadırı durdurur (Heit ve ark., 2017).

Subdural kanama çoğunlukla toplardamar kökenlidir ve yana geniş yayılabilir. Bu yüzden epidural kanamaya göre daha yavaş belirti verir (Heit ve ark., 2017).

Neden bebekte ve yaşlıda? Bebeklerde ve yaşlılarda sert zar ile beyin arasındaki aralık sık sık daha geniştir. Kaynak bunu beyin hacminin azalmasına bağlar. Aralık genişleyince köprü toplardamarları gerilir ve kolay yırtılır (Pierre ve ark., 2026). Yaşlılar ayrıca düşmeye daha yatkındır. Birçoğu kanı sulandıran ilaçlar da kullanır (Manivannan ve ark., 2021).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Darbe tarafı ve karşı taraf. Subdural kanama darbenin vurduğu tarafta da olabilir, karşı tarafta (contrecoup) da. Karşı taraf daha sıktır. Köprü toplardamarları gerildikçe ve zedelendikçe kan, sert zarın meningeal yaprağı ile örümcek ağı zar arasında birikmeyi sürdürebilir (Kim ve Gean, 2011). Kafatası kırığı, epidural kanamadakinden daha az eşlik eder (Heit ve ark., 2017).

Kanamanın yaşı. Kullanılan zaman çizelgesi şöyledir (Pierre ve ark., 2026):

Akut: yaralanmadan sonraki ilk 72 saatte görüntülenen kan.
Alt akut: 3–21 gün.
Kronik: genellikle 3 haftadan sonra. Karışık yoğunluklu ve “akut üstüne kronik” birikintiler, kanamanın tekrar tekrar olduğunu gösterir.

Sıklık ve ölüm. Akut subdural kanama, kafa travmasıyla yatan hastaların yaklaşık %10–20’sinde bulunur. GKS 8 ya da altındaki ağır yaralanmalarda bu oran yaklaşık %60’tır (Karibe ve ark., 2014). GKS, yani Glasgow Koma Skalası, bilinç düzeyini puanlayan bir ölçektir. Puanın 9’un altında olması koma sayılır (Bullock ve ark., 2006b). Ölüm oranı bütün GKS düzeylerinde yaklaşık %30–60, GKS 8 ve altında %55–70 olarak bildirilmiştir (Karibe ve ark., 2014).

Yaşlılar. On çalışmalık bir meta-analize göre ameliyat edilen yaşlılarda ölüm taburculukta %39,8’dir. Uzun izlemde %49,3’e çıkar. Taburculukta kötü işlevsel sonuç oranı yaklaşık %81’dir (Manivannan ve ark., 2021). Kan sulandırıcı kullanan yaşlılarda, hafif bir travmadan sonra gecikmiş akut subdural kanama gelişebilir. Bu yüzden gözlem için hastaneye yatış önerilir (Karibe ve ark., 2014).

Bebekler. Bebekte sert zar ile beyin arasındaki aralık geniş olabilir. Bu, köprü toplardamarlarını gerilmeye ve yırtılmaya yatkın kılar. Beyin küçülmesi ve sıvıyı boşaltan bir boru (şant) takılmış olması da riski artırır (Araki ve ark., 2017). Bebeklikte istismara bağlı kafa travmasında en sık görülen bulgu subdural kanamadır. Bu oran olguların %92’sine kadar çıkar (Cheshire ve ark., 2018).

BT ve MR okuma

BT’de kanamayı okumak

Mercek mi, hilal mi? Epidural kanama iki yanı dışbükey, mercek biçimlidir ve dikişleri geçmez. Subdural kanama hilal biçimlidir ve orta hattı geçmez, ama dikişleri geçebilir (Kim ve Gean, 2011).
Akut kan parlaktır: Akut epidural kanama BT’de kemik ile sert zar arasında yoğun (beyaz) bir birikimdir (Heit ve ark., 2017).
İnce kanamayı kaçırma: Küçük subdural kanamalar kemiğe yakın oldukları için gözden kaçabilir. Bu yüzden özel bir “subdural pencere” ayarı önerilir. Heit ve arkadaşları metinde pencere genişliği 130, düzeyi 30 önerir. Aynı makalenin şekil açıklamasında genişlik 150’dir (Heit ve ark., 2017).
Basıncın izleri: BT’de taban sisternalarının sıkışması ya da kaybolması, kafa içi basıncın yükselme riskini üç kat artırır. Ölümü de iki-üç kat artırır (Kim ve Gean, 2011). Marshall BT sınıflamasında orta hat kayması 5 mm’yi geçen yaygın yaralanmada (evre IV) taburculukta ölüm %56’dır (Kim ve Gean, 2011).
Büyük subdural kanama: Taban sisternalarını siler. Orak altı ve unkal fıtıklaşma yapabilir (Heit ve ark., 2017).
Subaraknoid kanamada BT: Bir derlemeye göre BT, belirtilerden sonraki ilk 6–24 saatte akut subaraknoid kanamayı neredeyse %100 duyarlılıkla gösterir (Heit ve ark., 2017). Kanada’daki büyük bir çalışma ise %100 duyarlılığı yalnızca ilk 6 saatte çekilen BT’de buldu. Saatler geçtikçe BT’nin duyarlılığı düşer (Perry ve ark., 2011). Bu yüzden BT 6 saatten sonra çekildiyse ve temizse bel delme (lomber ponksiyon) düşünülür (NICE, 2022).
MR’da travmatik subaraknoid kanama: FLAIR, normalde BOS’u koyu gösteren bir MR çekimidir. Kan, FLAIR’de oluklarda parlak görülür. GRE (gradyan eko) ya da SWI (duyarlılık ağırlıklı görüntüleme) çekimlerinde ise koyu görülür. FLAIR ile SWI birlikte, akut subaraknoid kanamayı göstermekte BT’den üstündür (Heit ve ark., 2017).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Akut subdural kanamada ölçütler ve özel durumlar

Ameliyat ölçütleri: Kılavuza göre bazı akut subdural kanamalar, GKS ne olursa olsun boşaltılmalıdır. Bunlar kalınlığı 10 mm’yi ya da orta hat kayması 5 mm’yi geçen kanamalardır (Bullock ve ark., 2006b; Kim ve Gean, 2011). Komadaki (GKS 9’un altı) bütün hastalarda kafa içi basıncı izlenmelidir. Komadaki hastada ameliyat gerekiyorsa kraniyotomi yapılır. Kemik kapağı çıkarıp sert zarı genişletmek de seçenekler arasındadır (Bullock ve ark., 2006b).
Kayma ile kalınlık farkı: İlk BT’de orta hat kayması, pıhtı kalınlığından 3 mm ya da daha fazla olabilir. Bu fark, bütün olgularda ölümü öngördü. Bu fark beyin şişmesinin göstergesidir. Özgüllük 1,0 idi, ama duyarlılık düşüktü (Bartels ve ark., 2015).
Karşı tarafta yeni kanama: Akut subdural kanama boşaltıldıktan sonra karşı tarafta akut epidural kanama gelişebilir. Nadir ama yıkıcı bu durum, ameliyat edilenlerde %6–30 oranında bildirilmiştir. Kaynak bunu karşı taraftaki baskının (tamponad etkisi) kalkmasına bağlar (Karibe ve ark., 2014).
Doğal seyir: Ameliyatsız izlenen 177 akut subdural kanamanın %76,8’i kendiliğinden geriledi, çoğu 1–4 haftada. %6,8’i hızla kötüleşti ve ameliyat gerekti (Son ve ark., 2013).
Atardamar kaynağı: Subdural kanama nadiren bu düzlemi geçen küçük atardamar dallarının yırtılmasıyla olur (Kim ve ark., 2024). Kayseri’den Koç ve arkadaşları, travmasız ve ani baş ağrısıyla başlayan 5 akut subdural kanama bildirdi. Hepsinde kaynak, ameliyatta Sylvius bölgesi yakınındaki bir kabuk atardamarıydı (Koç ve ark., 1997).
Orak yoksa: Beyin orağı normalde subdural kanamayı tek yarımkürede tutar. Orağı olmayanlarda kanama orta hattı geçebilir (Ishikawa ve ark., 2026). İstanbul’dan bir olguda 49 yaşında bir kadında üst sagital sinüs ve beyin orağı hiç yoktu. İki taraflı, alt akut bir subdural kanama orta hattı geçmişti. Hastada kendiliğinden kafa içi düşük basınç düşünüldü (Kocak ve ark., 2013).
Bebek ve çocuk: Yenidoğan ve bebeklerde köprü toplardamarlarının duvarı bazen yalnızca 5–7 µm kalınlıktadır. Bu duvar daha büyük çocuklarınkinden ve erişkinlerinkinden incedir (Cheshire ve ark., 2024). Bursa’dan bir seride 8 ay ile 15 yaş arasında 11 çocuk vardı. Bu çocuklara yaralanmadan sonraki 2 saat içinde dekompresif kraniyektomi yapıldı ve sert zar genişletildi (Taşkapılıoğlu ve ark., 2019). Dekompresif kraniyektomide kafatasının bir bölümü çıkarılır ve hemen yerine konmaz.
Sonucu ne öngörür? Yozgat’tan bir kapsam derlemesine göre ölümü ve işlevsel sonucu en güçlü öngörenler şunlardır: başvurudaki GKS, göz bebeği tepkisi, yaş, orta hat kayması, taban sisternalarının basısı ve yaygın beyin şişmesi (Eryilmaz, 2026).

Kronik subdural kanama: haftalar içinde büyüyen birikinti. Bu kanama özellikle yaşlılarda görülür. Kan, düşük basınçlı bir toplardamardan yavaş yavaş sızar. Kapalı bir aralıkta biriktiği için pıhtı yavaş büyür. Bu yüzden hastaların çoğunda yakınmalar yaralanmadan haftalar sonra başlar (Nouri ve ark., 2021).

Kronik subdural kanama, akut kanamanın yalnızca eskimiş hâli değildir. Biyolojik olarak farklı bir hastalıktır. Kanın çevresinde yeni zarlar oluşur. Bu zarlarda yeni damarlar gelişir. İltihap, pıhtının fazla erimesi ve tekrarlayan küçük kanamalar birikintiyi besler (Pierre ve ark., 2026).

Hastalık giderek sıklaşıyor. Bugünkü gidişle 2030’a kadar en sık kafa içi beyin cerrahisi hastalığı olması bekleniyor (Pierre ve ark., 2026; Chen ve ark., 2024). Tedavi yöntemlerinden biri, kafatasında küçük bir delik açıp birikintiyi boşaltmaktır (Tugcu ve ark., 2014). Ameliyattan sonra kanama yeniden toplanabilir. Buna nüks denir ve bu hastalığın başlıca sorunudur (Nouri ve ark., 2021). Nüksü azaltmak için yeni bir yöntem de deneniyor: sert zarı besleyen atardamarı damarın içinden tıkamak. Bu yöntemin yeri henüz kesinleşmedi (Gillespie ve ark., 2025).

Köprü toplardamarının beyin küçülünce nasıl gerildiğini “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümündeki çizimde görebilirsin. Kanamanın çevresinde oluşan zarlar da orada gösterilir (“Beyin küçülünce” ve “Kronik subdural kanama” düğmeleri).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kanama nerede başlar? Bir derlemeye göre genel kabul şudur: İlk kanama, köprü toplardamarlarının sert zarın sınır hücre katmanını geçtiği yerde olur (Nouri ve ark., 2021). Köprü toplardamarının duvarı en ince yerine burada iner. Bazen tek sıra endotel hücresi kadar incedir (Nouri ve ark., 2021). Endotel, damarın içini döşeyen hücre tabakasıdır. Sınır hücre katmanı yassı, uzun ve birbirine gevşek bağlı hücrelerden yapılıdır. Bu yüzden doğal bir ayrılma düzlemidir (Nouri ve ark., 2021). Bu görüş tartışmalıdır. Başka bir derlemeye göre hastalığı asıl başlatan, sınır hücrelerinin hasarı ve ardından gelen iltihap olabilir (Edlmann ve ark., 2017).

İki zar. Sınır hücreleri ayrılınca iki zar oluşur. Aralarında sıvı ve kanla dolan yeni bir boşluk kalır (Edlmann ve ark., 2017). Dış zar sert zarın iç yüzüne sıkıca yapışır. Daha ince olan iç zar ise örümcek ağı zara gevşek tutunur (Kim ve ark., 2024). Yeni damarlar sınır katmanında ve dış zarda yoğundur. İç zarda genellikle yeni damar oluşmaz. İç zardaki damarlar, kanama olgunlaştıkça kaybolur (Kim ve ark., 2024).

Neden büyür? Dış zar, iltihabı ve damar oluşumunu süren maddeler salgılar. Bunlar arasında pıhtı eritmeye yardım eden tPA ve damar büyüme etkeni VEGF vardır (Edlmann ve ark., 2017). Dış zarın geçirgen, geniş kılcallarından sıvı da sızar. Türkiye’den Tokmak ve arkadaşları 24 hastada bu sızmayı işaretli albüminle ölçtü. Ortalama sızma oranı %13,24 idi (Tokmak ve ark., 2007). Oran, ağır klinik evre, BT’de karışık yoğunluk ve yeniden birikmeyle ilişkiliydi (Tokmak ve ark., 2007).

Görüntülemede zarlar. Kontrastlı MR ve çift enerjili BT çalışmalarında önce dış zar kalınlaşır. Geç evrede iç zarlar gelişir (Chen ve ark., 2024). Dış ve iç zar arasındaki geçiş bölgesinde üçgen biçimli, kalınlaşmış bir doku görülebilir. Buna “spandrel işareti” denir (Chen ve ark., 2024).

Kimde? Erkeklerde daha sıktır. Türkiye’den Kanat ve arkadaşlarının ameliyat ettiği 76 hastanın %81,6’sı erkekti (Kanat ve ark., 2010). Sıklık giderek artıyor. Sayılar aşağıdaki tablodadır.

Nüks. Yeniden ameliyat gerektiren nüks %9–33 arasında bildirilir. İleri yaşta ve iki taraflı kanamada daha sıktır (Nouri ve ark., 2021). Türkiye’de tek delikle boşaltılan 292 hastanın %14,7’si ikinci kez ameliyat edildi. Nüks iki taraflı kanamada %23,1, tek taraflıda %11,4 idi (Tugcu ve ark., 2014). Finlandiya’daki kohortta nükse kadar geçen ortanca süre 25 gündü. Dren konanlarda nüks daha azdı: %17’ye karşı %29 (Rauhala ve ark., 2020). Dren, birikintiyi ameliyattan sonra da boşaltan ince bir borudur.

Kronik subdural kanama ne sıklıkta?

Nerede, kimde?	Neyi saydı?	Sıklık (100.000 kişide, yılda)	Kaynak
Finlandiya (Pirkanmaa), yetişkinler; 1990–1995’ten 2011–2015’e	Ameliyat edilen olgular	7,2’den 13,4’e. 80 yaş ve üstünde 36,6’dan 91’e	Rauhala ve ark. (2020)
Aynı Fin kohortu, 1990–2015	Bütün olgular	8,2’den 17,6’ya; 25 yılda iki katı	Rauhala ve ark. (2020)
İsviçre, çok merkezli, 663 hasta	Toplum tabanlı	8,2 (erkek 10,8, kadın 5,5). 90 yaş ve üstü erkekte 131,5	El Rahal ve ark. (2023)
ABD, güncel veri	Derleme özeti	17,3. 85 yaş üstü erkekte 350’nin üstü	Pierre ve ark. (2026)
Yayınların özeti	Genel toplum	Yaklaşık 10. Yaşlılarda 100’e kadar	Chen ve ark. (2024)
Yayınların özeti	Genel toplum	1,7–20,6. Yaşlılarda 58,1	Seçen ve ark. (2026)

Sıklık, hangi olguların sayıldığına (yalnızca ameliyat edilenler mi, bütün tanılar mı) ve yaşa göre çok değişir. Bir derlemede dört çalışma çifti, son 50 yılda %200–600 artış gösterdi (Stubbs ve ark., 2021). İsviçre çalışmasında ortanca yaş 76, kadın/erkek oranı 1:1,9 idi (El Rahal ve ark., 2023).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Kimde düşünülür? Düşük basınçla bağlantı

Risk grubu: İleri yaş, beyin küçülmesi, düşme ve kan sulandırıcı kullanımı (Manivannan ve ark., 2021; Pierre ve ark., 2026).
Düşük kafa içi basıncı: Basınç düşükse beyin aşağı doğru yer değiştirir. Bu da köprü toplardamarlarını ve örümcek ağı zarın küçük damarlarını gerer (Nouri ve ark., 2021). Kendiliğinden kafa içi düşük basınçlı hastalarda subdural kanama olguların %16–57’sinde bildirilmiştir (Orru ve ark., 2026). Travma, pıhtılaşma bozukluğu ya da alkol öyküsü olmayan subdural kanamalı hastada, omurgada bir BOS kaçağı aranmalıdır (Cheema ve ark., 2023). Bu hastalığın ayrıntısı “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümündedir.
Kemikleşen birikinti: Türkiye kaynaklı bir sistematik derleme, kireçlenmiş ya da kemikleşmiş kronik subdural kanamanın 114 olgusunu topladı. Bu biçim ABD, Japonya ve Türkiye’de daha sık bildirilmişti (Turgut ve ark., 2020).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kronik subdural kanama nereden başlar?

Köprü toplardamarı görüşü: Genel kabule göre ilk kanama, köprü toplardamarlarının sınır hücre katmanını geçtiği yerde olur (Nouri ve ark., 2021).
İtiraz: Edlmann ve arkadaşları bu görüşü sorgular. Kronik kanamada kan, beyin kubbesi boyunca geniş bir alana yayılır. Köprü toplardamarları ise orta hattaki sinüslerin komşusudur. Bu yayılım, kaynağın köprü toplardamarı olmasıyla bağdaşmaz (Edlmann ve ark., 2017).
Sınır hücre görüşü: Aynı yazarlara göre kronik kanama, “sert zar sınır hücreleri”nde başlar. Asıl tetik kanın kendisi değil, bu hücrelerin hasarı olabilir (Edlmann ve ark., 2017). Bir görüntüleme derlemesi de hastalığın, tetik ne olursa olsun, sınır hücre katmanının zedelenmesiyle başladığını yazar (Chen ve ark., 2024).
Doku kanıtı: Seul’den Kim ve arkadaşları normal sert zarı üç katmana ayırdı: periost, meningeal ve sınır hücre katmanı. Sınır hücre katmanı ile kronik kanamanın dış zarı mikroskopta ayırt edilemedi. Bu, dış zarın bu katmandan köken aldığını düşündürür (Kim ve ark., 2024).
BOS izi: Kronik subdural sıvıların %93’ünde, BOS’u gösteren bir protein (beta-trace protein) bulundu. En yüksek düzeyler nükseden hastalardaydı (Edlmann ve ark., 2017).
Ad tartışması: Haines 1991’de, “subdural hematom” denen kanamanın çoğu zaman sınır hücre katmanının içinde olduğunu savundu (Haines, 1991). 2026 tarihli bir derleme bu yüzden “sert zar sınır hematomu” adını önerir (De Simone ve ark., 2026).
Tarih: 1856’da Rudolf Virchow, Fransız patologların subdural kan birikimi dediği tabloya pachymeningitis interna haemorrhagica adını verdi. Zarların iltihaplı olduğunu savundu. Bu görüş Almanca konuşulan tıp dünyasında bir sapmaya yol açtı. Hekimler yarım yüzyıl iltihabi bir neden aradı (Berthold ve ark., 2025).

Orta meningeal atardamar embolizasyonu. Orta meningeal atardamar sert zarı besler. Yöntemin dayandığı düşünce şudur: Bu atardamar damarın içinden tıkanırsa (embolizasyon), subdural zarlar ve yeni damarlar kansız kalıp ölebilir. Böylece nüks önlenebilir (Chen ve ark., 2024). Bu bir varsayımdır. Onu sınamak için büyük randomize çalışmalar başlatıldı (Chen ve ark., 2024). Embolizasyon, damarın içinde ilerletilen ince bir boruyla (kateter) tıkayıcı bir madde verilmesidir. Yöntem 2018’de dikkat çekti. Chen ve arkadaşlarının aktardığına göre Ban ve arkadaşları embolizasyonla nüksü %1,4, geleneksel tedaviyle %27,5 buldu (Chen ve ark., 2024).

Anatomi neden önemli?

Atardamar çoğu kişide maksiller atardamarın ilk bölümünden çıkar. Kafatasına foramen spinosum’dan girer. Orta kafa çukurunda ön ve arka dallara ayrılır (Ota, 2026).
Bazı kişilerde orta meningeal atardamar göz atardamarından çıkar. Bu, anjiyografi serilerinin %0,5–2’sinde görülür. Bu varyantta embolizasyon görme kaybı riski taşır (Ota, 2026).
Atardamarın küçük dalları sagital dikişi geçip karşı taraftakiyle bağlanır. Bu, tek taraflı kanamada iki taraflı embolizasyonu gerekçelendirebilir (Ota, 2026).
Sert zarın sınır hücre katmanında 5–15 μm çaplı, narin bir kılcal ağ vardır. Bu ağ normalde seyrektir. Kronik subdural kanamada olgunlaşmamış, sızdıran damarlarla çoğalır (Ota, 2026).
MAGIC-MT çalışmasının yöntem yazısına göre tıkamadan önce seçici anjiyografi yapılır. Göz atardamarına ve kayalık kemiğe giden dallar gibi tehlikeli bağlantılar aranır. Ardından sıvı bir tıkayıcı madde (Onyx-18) verilir (Zuo ve ark., 2023).

Orta meningeal atardamar embolizasyonu: üç randomize çalışma ve bir meta-analiz

Çalışma	Kimde?	Ne ölçüldü?	Sonuç	Güvenlik
EMBOLISE (Davies ve ark., 2024)	400 hasta; embolizasyon ameliyata eklendi	Yeniden ameliyat gerektiren nüks ya da büyüme (90 gün)	%4,1’e karşı %11,3; embolizasyon kolunda daha az	Embolizasyona bağlı ciddi yan etki %2,0 (2 hastada sakatlatıcı inme). 90. gün ölümü %5,1’e karşı %3,0
MAGIC-MT (Liu ve ark., 2024)	Çin; 722 hasta	Belirti veren nüks ya da ilerleme (90 gün)	%6,7’ye karşı %9,9; fark anlamlı değil	Ciddi yan etki embolizasyon kolunda daha az: %6,7’ye karşı %11,6
STEM (Fiorella ve ark., 2025)	310 hasta; ortalama yaş 73; %70 erkek	Birincil olumsuz olay	%16’ya karşı %36; olasılık oranı 0,36	30 günde sakatlatıcı inme ya da ölüm %3’e karşı %3. 180 günde ölüm %8’e karşı %5 (nörolojik nedenli ölüm %1’e karşı %2)
Meta-analiz (Gillespie ve ark., 2025)	Üç çalışmadan 1432 hasta	Belirti veren ilerleme ya da nüks	Genel etki anlamlılık sınırında (RR 0,50; p = 0,058). Ameliyatsız izlenenlerde ilerleme azaldı (RR 0,36). Ameliyat edilenlerde nüks anlamlı azalmadı (RR 0,60)	Güvenlik ayrıca incelenmedi. İşlevsel sonuçta fark yoktu (RR 1,01)

EMBOLISE, MAGIC-MT ve STEM’in yalnızca özetleri okundu. Tablo özette yazanla sınırlıdır. Üç çalışmanın ölçtüğü şey de birbirinden farklıdır (“Ne ölçüldü?” sütunu). Bu yüzden sonuçlar doğrudan karşılaştırılamaz. RR: göreli risk; 1’in altındaki değer, embolizasyon kolunda daha az olay demektir.

Bilimin bugün tartıştıkları

Embolizasyon: henüz kesinleşmiş bir tedavi değil

Sonuçlar çelişiyor: EMBOLISE ve STEM özetlerinde embolizasyon kolunda olumsuz olay daha azdı. MAGIC-MT’de ise fark anlamlı değildi (Davies ve ark., 2024; Fiorella ve ark., 2025; Liu ve ark., 2024). Üçünün meta-analizi, ameliyat edilen hastalarda anlamlı yarar bulmadı. Yarar ameliyatsız izlenen hastalarda görüldü (Gillespie ve ark., 2025).
Derlemeler de farklı yazar: Chen ve arkadaşlarının 2024 derlemesine göre üç çalışma da nüks için birincil hedefine ulaştı. Derleme, embolizasyonun güvenli olduğunu da yazar (Chen ve ark., 2024). MAGIC-MT’nin yayımlanmış özeti ise birincil ölçütte anlamlı fark bulmadığını bildirir (Liu ve ark., 2024). Bir bilgiyi okurken kaynağın tarihine ve türüne bak.
Avrupa uzlaşısı: Çok disiplinli bir Avrupa kurulu, embolizasyonun bütün nükslerde ameliyata ek olarak düşünülmesini önerdi. Ameliyatın pıhtılaşma bozukluğu ya da kan sulandırıcı yüzünden yapılamadığı ilk ve nüks olgularda ise tek başına düşünülebilir (Bartek ve ark., 2024).
Türkiye’den bir seri: Ankara’da (Bilkent Şehir Hastanesi) travmaya bağlı kronik subdural kanamalı 52 hastaya embolizasyon yapıldı. 43 hastaya (%82,7) yalnız embolizasyon, 9 hastaya (%17,3) embolizasyonla birlikte ameliyat uygulandı. Ameliyat da eklenen hastalarda işlem öncesi orta hat kayması daha büyüktü: 7,6 ± 3,9 mm’ye karşı 4,5 ± 3,8 mm (Seçen ve ark., 2026).
Nüksü görüntü öngörebilir mi? Zar görüntülemesinde nüksü en çok, Nakaguchi ve Nomura sınıflamalarından gelen “derecelenme” alt tipi öngördü (Chen ve ark., 2024). Zarların, özellikle alt şakak ve alın lobları üstündeki ulaşılması zor kısımlarının eksik çıkarılması da nüksle ilişkilidir (Chen ve ark., 2024).

Klinik vaka

Vaka: Beş hafta önceki düşme

81 yaşında bir adam, kan sulandırıcı bir ilaç kullanıyor. Beş hafta önce banyoda kayıp başını lavaboya çarpmış. O gün yakınması olmamış. Son iki haftada baş ağrısı artmış, sağ eli beceriksizleşmiş. BT’de sol yarımkürenin yüzeyini örten, hilal biçimli ve karışık yoğunluklu bir birikinti var. İçinde ince bölmeler seçiliyor. Orta hat 8 mm sağa kaymış.

Kan hangi katmanda toplanmıştır? Neden yaşlıda sık görülür ve neden haftalar sonra belirti verir? Tedavide nelere dikkat edilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Subaraknoid kanama: kan BOS’un içinde. Subaraknoid boşluk, örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasındadır. İçinde BOS ve beyni besleyen damarlar bulunur. Bu boşluğa kan dolmasına subaraknoid kanama denir (Ziu ve ark., 2023).

Travma dışı subaraknoid kanamaların yaklaşık %85’inin nedeni, kafa içindeki bir anevrizmanın yırtılmasıdır (Ziu ve ark., 2023). Anevrizma, atardamar duvarında oluşan bir kesecik ya da şişkinliktir. Anevrizmaların çoğu beynin tabanındaki sisternalarda bulunur (Heit ve ark., 2017). Sisterna, subaraknoid boşluğun genişlediği yerdir. Bu yüzden anevrizma kanaması taban sisternalarını tutar (Heit ve ark., 2017).

En sık belirti, birden başlayan çok şiddetli bir baş ağrısıdır. Ense sertliği, kısa ya da uzun bir bilinç kaybı ve vücudun bir bölümünde güç ya da duyu kaybı eşlik edebilir (Claassen ve Park, 2022). Kafa travmasında da subaraknoid kanama sıktır: orta ve ağır kafa travmalı hastaların %33–60’ında görülür (Griswold ve ark., 2022).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Anevrizmanın yapısı ve yeri. Beyin anevrizmalarının %90’ı kesecik (çilek, berry) biçimlidir. Yaklaşık %85’i Willis halkasının ön dolaşımında, atardamarların dallandığı noktalardadır (Faluk ve ark., 2024). Willis halkası, beynin tabanında atardamarları birbirine bağlayan halkadır. Ayrıntısı “Beynin atardamarları ve Willis halkası” dersinde anlatılacak. Kesecik anevrizmanın duvarında orta kas katmanı incelmiş ya da yoktur. İç elastik zar da parçalanmıştır (Okal ve Foster, 2026). Kanamalı inmeler bütün inmelerin yaklaşık %20’sidir. Subaraknoid kanama ve beyin içi kanama bunu yarı yarıya paylaşır, her biri yaklaşık %10 (Ziu ve ark., 2023).

Tanı. Acil serviste baş ağrısı, başvuruların yaklaşık %2’sidir. Bu hastaların yaklaşık %1’inde subaraknoid kanama bulunur (Perry ve ark., 2011). Kanada’da 3132 hastalık bir çalışmada, baş ağrısının ilk 6 saatinde çekilen BT radyolog yorumuyla bütün kanamaları gösterdi. 953 hastadaki 121 kanamanın hepsi bulundu: duyarlılık %100 (Perry ve ark., 2011). Bütün zaman aralıkları birlikte alınınca BT’nin duyarlılığı %92,9’a düştü (Perry ve ark., 2011).

NICE kılavuzu (2022) şunları önerir:

Belirtiler başladıktan sonraki 6 saat içinde çekilen ve radyologca temiz bulunan BT’den sonra rutin bel delme yapılmaz.
BT 6 saatten sonra çekildiyse bel delme düşünülür. Bel delme, belirtilerin başlamasından en az 12 saat sonra yapılır.
Bel delmeyle alınan sıvıda spektrofotometriyle bilirubin artışı (ksantokromi) görülürse tanı konur. Bilirubin, kanın yıkımıyla oluşan sarı bir boyar maddedir.
Yeniden kanama riski belirtiler başladıktan sonraki ilk 24 saatte en yüksektir (NICE, 2022).

Sıklık. 32 ülkeden 75 çalışma birleştirildiğinde dünyadaki sıklık 100.000 kişi-yılda 7,9 bulundu. Sıklık 1980’de 10,2’den 2010’da 6,1’e geriledi (Etminan ve ark., 2019). Düşüş, kan basıncı ve sigara içme sıklığındaki azalmaya koşut gitti. Büyük tansiyondaki her 1 mmHg’lik düşüş, sıklıkta %7,1 azalmayla ilişkiliydi. Sigara içme sıklığındaki her %1’lik düşüş de %2,4 azalmayla ilişkiliydi (Etminan ve ark., 2019). Sıklık bölgeye göre değişir: Japonya’da 22,7, Finlandiya’da 19,7, Orta ve Güney Amerika’da 4,2, öteki bölgelerde 9,1. Kadınlarda 1,24 kat daha sıktır. Bu fark 55 yaşından sonra başlar ve artar (de Rooij ve ark., 2007). Finlandiya’daki bir kohortta risk etkenlerinin birleşimine göre sıklık 8 ile 171 arasında değişti. Kadın cinsiyet, yüksek tansiyon ve sigara doğrulanmış risk etkenleriydi (Korja ve ark., 2013).

Ölüm. Hastaların yaklaşık dörtte biri hastaneye ulaşmadan ölür. Hastalığın ortalama başlangıç yaşı 50’lerin ortasıdır (Claassen ve Park, 2022). Toplum tabanlı çalışmalarda ölüm oranı %8,3 ile %66,7 arasında değişir. Bu oran 1973–2002 arasında yılda %0,8 azalmıştır (Nieuwkamp ve ark., 2009). Norveç’te 2008–2014 arasında hastaneye yatan anevrizmal kanamalı hastalarda sıklık 5,7/100.000 idi. Ölüm 30. günde %22, birinci yılda %37 idi. Arka dolaşımdaki anevrizmalar daha ölümcüldü (Øie ve ark., 2020).

Subaraknoid kanama sayılarla

%85
Travma dışı subaraknoid kanamada anevrizma yırtılmasının payı.
7,9/100.000 kişi-yıl
Dünyada sıklık (75 çalışma, 32 ülke). 1980–2010 arasında azaldı.
~1/4
Hastaneye ulaşmadan ölen hastaların payı.
24saat
Yeniden kanama riski belirtilerin başladığı ilk 24 saatte en yüksektir.

Kaynaklar: Ziu ve ark. (2023); Etminan ve ark. (2019); Claassen ve Park (2022); NICE (2022).

Klinik vaka

Vaka: Bir dakikada zirve yapan baş ağrısı

47 yaşında, sigara içen ve yüksek tansiyonu olan bir kadın, spor salonunda ağırlık kaldırırken ensesinde ani bir ağrı duyuyor. Ağrı bir dakika içinde “hayatının en kötü” düzeyine çıkıyor. Kusuyor ve kısa bir süre bilincini yitiriyor. Acil serviste ense sertliği var. Belirtiler başladıktan 4 saat sonra çekilen BT’de beynin tabanındaki sisternalarda yoğun kan görülüyor.

Kan hangi boşluktadır ve neden en çok beynin tabanında toplanmıştır? BT temiz olsaydı ne yapılırdı?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Subaraknoid kanamada sisternaların dili

Anjiyografisi temiz kanama: Kendiliğinden subaraknoid kanamaların %15’e kadarında ilk damar görüntülemesinde bir neden bulunmaz. 58 çalışmalık bir meta-analizde bu hastaların yaklaşık yarısı (%49,9) beyin sapı çevresi (perimezensefalik) tipteydi (Mohan ve ark., 2019).
Tanım sisternalara dayanır: Perimezensefalik kanamada kan orta beynin önündedir. Kan ambiens sisternasının ön kısmına ya da Sylvius yarığının tabanına uzanabilir. İki yarımküre arasındaki yarığı tam doldurmaz (Mohan ve ark., 2019).
Liliequist zarı: Anevrizmasız perimezensefalik kanamada kan genellikle bu örümcek ağı zar perdesinin altında kalır. Perdenin üstüne çok kan geçmesi anevrizma kuşkusu doğurmalıdır (Dias ve ark., 2014). Zarın kendisi “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı.
Ameliyatta dikkat: Yaşargil’in belirttiğine göre zarlardaki gerilim anevrizmanın tepesine iletilebilir. Bu, ameliyatta zarlar anevrizmadan uzakta ayrılırken bile kanamaya yol açabilir (Volovici ve ark., 2020).
Konveksite kanaması: Travma olmadan, beyin kubbesindeki bir olukta subaraknoid kanama görülebilir. Bu, damar iltihabına ya da damar hastalığına bağlı kanamanın en sık biçimidir (Heit ve ark., 2017).
Travmada: Travmatik subaraknoid kanama ölümü iki kat artırır. Taban sisternalarındaki kanın kötü sonuç için olumlu öngörü değeri %70’tir (Kim ve Gean, 2011). Avrupa Beyin Yaralanması Konsorsiyumu verisinde iyi iyileşme, kanaması olmayanlarda %41, olanlarda %15 idi (Kim ve Gean, 2011).
Yaşlıda: 75 yaş üstü anevrizmal kanama derlemesinde hastaların %83,2’si kadındı. %33,8’i başvuruda kötü klinik evredeydi. %41’inde iç şah atardamarı anevrizması vardı (Ohkuma ve ark., 2017).
Karar kuralları: Perry ve arkadaşları 1999 hastada (130 kanama) öykü ve muayenedeki yüksek riskli özellikleri topladı. Bunlardan kurulan karar kuralları %100 duyarlıydı. Kurallar, BT ya da bel delme yapılma oranını %82,9’dan %63,7–73,5’e indirebilirdi (Perry ve ark., 2010).
Türkiye’den: Antalya’da Akdeniz Üniversitesi’nde yoğun bakıma yatan kendiliğinden subaraknoid kanamalı hastalarda yoğun bakım ölümü %41 idi. Ortalama yaş 54,9, hastaların %55,6’sı erkekti (Cetinkaya ve ark., 2025). Hastaların %48,4’ü Modifiye Fisher evre 4’teydi, yani sisternalarda ve karıncıklarda yoğun kan vardı. Bu grup ölenlerde anlamlı olarak fazlaydı (Cetinkaya ve ark., 2025). İstanbul Bakırköy’den 114 anevrizmal kanamalı hastanın %28,1’inde hidrosefali gelişti. Bağımsız belirleyiciler önceden var olan diyabet ve yüksek Fisher derecesiydi (Demirgil ve ark., 2003).
Dördüncü zarın izi mi? 97 anevrizmal kanamanın %64,9’unda kan yalnızca beyin sapı boyunca yumuşak zara bitişik “derin” bölmedeydi. Yalnızca sert zara bitişik “yüzeyel” bölmede kanama hiç görülmedi (Almohaimede ve ark., 2025). Ağır kanamalarda kanın yüzeyel bölmede bulunma olasılığı yaklaşık 7,6 kat yüksekti. Yazarlar bunu tartışmalı dördüncü zarın (SLYM) olası bir görüntüleme izi sayar (Almohaimede ve ark., 2025). Tartışma “Yeni keşifler” bölümündedir.

Fıtıklaşma: beynin yer değiştirmesi. Kafatası esnemeyen bir kutudur. İçinde üç şey vardır: beyin, BOS ve kan. Birinin hacmi artarsa ötekilerden biri ya da ikisi azalmak zorundadır. Buna Monro–Kellie ilkesi denir (Kostecki ve ark., 2023). Bu ilkeyi ilk derste gördük. Bu dengeleyici düzenekler tükenince beyin dokusunun kendisi itilir.

Sert zarın iki sert kıvrımı vardır: beyin orağı ve beyincik çadırı. Bu iki kıvrım kafatasının içini üç ana bölmeye ayırır (Knight ve De Jesus, 2023). Kıvrımların yapısı “Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri” bölümünde anlatıldı. Basınç dengelenemeyince beynin bir bölümü bu kıvrımların yanından ya da kafatasındaki bir açıklıktan kayar. Böyle bir açıklık, kafatası tabanındaki büyük deliktir (foramen magnum) (Munakomi ve Das, 2026). Buna fıtıklaşma (herniasyon) denir. Başlıca türleri şunlardır:

Orak altı fıtıklaşma: En sık görülen türdür. Kuşak kıvrımı (gyrus cinguli), beyin orağının altından karşı tarafa kayar (Kostecki ve ark., 2023).
Çadır çentiğinden aşağı fıtıklaşma: Şakak lobunun iç-ön ucu (unkus) ya da beynin orta kısmı, çadırdaki açıklıktan aşağı itilir. Bu açıklığa çadır çentiği denir (Knight ve Rayi, 2023).
Yukarı fıtıklaşma: Arka çukurdaki bir kitle, beyinciği çadır çentiğinden yukarı iter (Munakomi ve Das, 2026).
Bademcik fıtıklaşması: Beyinciğin bademcik denen parçaları büyük delikten aşağı iner ve omurilik soğanını sıkıştırır (Knight ve De Jesus, 2023).

Fıtıklaşma hızla bilinç kaybına ya da ölüme götürebilir (Heit ve ark., 2017). Unkal fıtıklaşmada aynı taraftaki göz bebeği genişler. Karşı vücut yarısında güçsüzlük gelişir (Hall ve Munakomi, 2026). Omurilik soğanı giderek sıkışırsa bu, ölüme kadar gidebilir (Knight ve De Jesus, 2023).

Hareketli çizim

Bölmeler ve fıtıklaşmalar

Bölmeler: orak ve çadır kafa içini ayırır

Sert zarın iki kıvrımı kafa içini üç bölmeye ayırır. Beyin orağı (falx cerebri) iki yarımküreyi birbirinden ayırır. Beyincik çadırı (tentorium cerebelli) büyük beyni beyincikten ayırır. Çadırın iç kenarındaki açıklığa çadır çentiği denir. Orta beyin buradan geçer. Basınç artınca beyin bir bölmeden ötekine kayabilir: buna fıtıklaşma (herniasyon) denir.

Sert zarın orağı ve çadırı kafa içini bölmelere ayırır. Düğmeye bas: basınç artınca beynin hangi parçasının nereden kaydığını ve neye bastırdığını gör.

Üç boyutlu sahne

İç yüzden: kuşak kıvrımı ve orağın yeri

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beynin sol yarısına içeriden bakıyoruz; ön taraf sağda. Turuncu kıvrım kuşak kıvrımıdır. Nasırlı cismin üstünde bir kemer gibi uzanır. Beyin orağı modelde yoktur. Gerçekte iki yarımküre arasındaki yarığa iner ve serbest alt kenarı nasırlı cismin hemen üstündedir. Orak altı fıtıklaşmada bu kenarın altından karşı tarafa kayan yapı kuşak kıvrımıdır. Aşağıda orta beyin ve beyincik görülür.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.

Üç boyutlu sahne

Orta hattan: çadır, beyincik ve büyük delik

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyin ve art kafa kemiği orta hattan ikiye ayrıldı; sol yarıya içeriden bakıyoruz, ön taraf sağda. Açık mavi yaprak beyincik çadırıdır. Büyük beyin ile beyincik arasına bir çatı gibi gerilir. Turuncu: beyincik. Pembe: omurilik soğanı. İşaretli nokta büyük deliktir. Arka çukurun iki açıklığı vardır: yukarıda çadır çentiği, aşağıda büyük delik. Beyincik bademcikleri modelde ayrı bir parça değildir. Bademcik fıtıklaşmasında büyük delikten aşağı inen parçalar onlardır. Yukarı fıtıklaşmada ise beyincik çadır çentiğinden yukarı itilir. Büyük beyin soluk gösterildi.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Beyincik çadırı (sol): Sert zarın, büyük beynin arka bölümü ile beyincik arasına uzanan çadır biçimli kıvrımı. Ön kenarındaki çentikten beyin sapı geçer. Modelde sol yarı, sağ yarının aynalanmış kopyasıdır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.

Sahnede işaretli noktalar:

Büyük delik (Foramen magnum), Art kafa kemiği

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Bölmeler ve kapılar. Beyin orağı iki yarımküreyi birbirinden ayırır. Beyincik çadırı kafatasının içini çadır üstü ve çadır altı bölmelere ayırır. Çadır altı bölme arka çukurdur. İçinde beyincik ve beyin sapı vardır. Arka çukurun iki açıklığı vardır: büyük delik ve çadır çentiği (Knight ve De Jesus, 2023). Çadır çentiği, çadır üstü ve altı bölmeleri birleştiren tek dar geçittir. Buradan orta beyin, göz hareket siniri (III. kafa siniri), arka beyin atardamarları ve üst beyincik atardamarları geçer (Hall ve Munakomi, 2026). Çadırın serbest kenarının hemen üstünde parahipokampal kıvrım ve arka beyin atardamarı durur (Rai ve ark., 2018).

Unkal fıtıklaşma. Unkus, şakak lobundaki parahipokampal kıvrımın ön-iç ucudur. Unkal fıtıklaşmada şakak lobunun iç-ön kısmı çadır çentiğinden suprasellar sisternaya itilir (Hall ve Munakomi, 2026). Suprasellar sisterna, Türk eyerinin üstündeki sisternadır. Bir kaynak onu kiazma sisternasıyla aynı yer olarak anar (Dias ve ark., 2014). TA2’de kiazma sisternasının adı cisterna chiasmatica’dır (FIPAT, 2019). Görüntülemede unkus aynı taraftaki suprasellar sisternayı sıkıştırır (Kim ve Gean, 2011). Klinikte en sık tanınan fıtıklaşma sendromu budur. Tablonun üç parçası vardır (Hall ve Munakomi, 2026):

Aynı tarafta göz hareket siniri felci olur. Göz bebeği genişler.
Beyin sapı ayağının sıkışmasından karşı tarafta hareket kaybı olur.
Beyin sapının işleyişi giderek bozulur.

“En sık fıtıklaşma hangisi?” sorusuna iki kaynak iki yanıt verir. Kostecki ve arkadaşlarına göre en sık tür orak altı fıtıklaşmadır (Kostecki ve ark., 2023). Hall ve Munakomi’ye göre ise klinikte en sık tanınan sendrom unkal fıtıklaşmadır (Hall ve Munakomi, 2026). Biri bütün fıtıklaşmaları, öteki klinikte tanınan tabloları sayar.

Merkezî fıtıklaşma. Ara beyin ve orta beyin çadır çentiğinden aşağı kayar. Bu genellikle yaygın beyin şişmesinde ya da iki taraflı kitle etkisinde olur (Munakomi ve Das, 2026). Görüntülemede iki şakak lobu birlikte, taban sisternalarını sıkıştırarak aşağı iner (Kim ve Gean, 2011).

Yukarı fıtıklaşma. Arka çukurdaki bir kitle, beyincik yapılarını çentikten yukarı iter. Orta beyni bozar. BOS yollarını ve toplardamar akışını tıkayabilir (Munakomi ve Das, 2026). Görüntülemede dörtlü cisim sisternası (kuadrigeminal sisterna) silinir (Kim ve Gean, 2011).

Bademcik fıtıklaşması. Beyincik bademcikleri büyük delikten aşağı iner. Omurilik soğanını klivusa ya da ikinci boyun omurunun dişsi çıkıntısına bastırır. Buna “koni oluşumu” (coning) da denir. Omurilik soğanının giderek artan baskısı Cushing refleksine ve sonunda ölüme yol açar (Knight ve De Jesus, 2023). Cushing refleksinde kafa içi basıncı yükselir ve beyin sapı kansız kalır. Buna yanıt olarak kan basıncı belirgin biçimde yükselir (Dinallo ve Waseem, 2023). Beyni besleyen kanın itme gücüne beyin perfüzyon basıncı denir. Bu basınç, ortalama atardamar basıncından kafa içi basıncı çıkarılarak bulunur (Dinallo ve Waseem, 2023).

Kernohan–Woltman çentiği. Büyük bir kitle beyin sapını yana iter. Karşı taraftaki beyin sapı ayağı (crus cerebri) çadırın serbest kenarına çarpar (Beucler ve ark., 2022). Sonuçta güçsüzlük, beklenenin tersine, kitleyle aynı tarafta görülür. Buna “yanıltıcı yer belirtisi” denir. Belirti, hasarın yerini yanlış gösterir (Beucler ve ark., 2022).

Üç boyutlu sahne

Alttan: çadır çentiğinin çevresi

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beynin tabanına alttan bakıyoruz; ön taraf yukarıda, hastanın sağı ekranın solunda. Büyük beyin, beyincik ve köprü gizlendi; çentiğin çevresindeki yapılar kaldı. Açık mavi yaprak beyincik çadırıdır. Ortadaki açıklık çadır çentiğidir ve içinden orta beyin geçer. Pembe: beyin sapı ayakları. Turuncu: parahipokampal kıvrım; ön-iç ucu unkustur. Kırmızı çizgiler atardamarlardır. Arka beyin ve üst beyincik atardamarları da çentikten geçer. Göz hareket siniri (III) modelde yoktur. O da bu çentikten geçer.

Fıtıklaşma türleri

Tür	Hangi kıvrım ya da açıklık?	Ne yer değiştirir?	Neye baskı yapar?	Bulgu
Orak altı	Beyin orağı	Kuşak kıvrımı, orağın altından karşı tarafa	Kuşak kıvrımı orağa doğru itilir	En sık tür (Kostecki ve ark.)
Unkal	Çadır çentiği (aşağı)	Şakak lobunun iç-ön kısmı (unkus), suprasellar sisternaya	Aynı taraf göz hareket siniri; beyin sapı ayağı; arka beyin atardamarı	Aynı tarafta geniş göz bebeği, karşı tarafta güçsüzlük. Arka beyin atardamarı sıkışırsa yarım görme kaybı
Merkezi	Çadır çentiği (aşağı)	Ara beyin ve orta beyin; iki şakak lobu birlikte	Taban sisternaları silinir; beyin sapı aşağı kayar	Yaygın şişme ya da iki taraflı kitlede. Duret kanaması görülebilir
Yukarı	Çadır çentiği (yukarı)	Beyincik yapıları	Orta beyin; BOS yolları ve toplardamar akışı	Dörtlü cisim sisternası silinir
Bademcik	Büyük delik	Beyincik bademcikleri, aşağı	Omurilik soğanı, klivusa ya da dişsi çıkıntıya	Cushing refleksi; ilerlerse ölüm

Kaynaklar: Kostecki ve ark. (2023); Munakomi ve Das (2026); Kim ve Gean (2011); Hall ve Munakomi (2026); Knight ve De Jesus (2023); Hall ve Bhardwaj (2025).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Epidural: Kemik ile sert zar arası. Çoğunlukla orta meningeal atardamar (pterion). Mercek biçimli, dikişleri geçmez. Aydınlık dönem olabilir. 30 cm³’ün üstü, GKS ne olursa olsun boşaltılır.
Akut subdural: Köprü toplardamarları kanar. Hilal biçimli. Dikişleri geçer, orağı ve çadırı geçmez. Karşı darbe tarafında daha sık. Kalınlık 10 mm’yi ya da kayma 5 mm’yi geçerse boşaltılır.
Kronik subdural: 3 haftadan eski. İltihaplı bir yeni zar hastalığı. Dış zar sert zara sıkı, iç zar örümcek ağı zara gevşek tutunur. Nüks %9–33.
Subaraknoid: Travma dışında %85’i anevrizma. Anevrizmaların %90’ı kesecik, %85’i ön dolaşımda. İlk 6 saatte çekilen BT %100 duyarlı (Perry): muayenesi normal, ani baş ağrılı yetişkinde, yeni kuşak BT ve deneyimli radyolog yorumuyla. Yeniden kanama en çok ilk 24 saatte.
Fıtıklaşma: En sık tür orak altı. Klinikte en sık tanınan unkal (III. sinir + beyin sapı ayağı). Çadır çentiğinden orta beyin, III. sinir, arka beyin ve üst beyincik atardamarları geçer. Bademcik fıtıklaşması omurilik soğanını sıkıştırır; Cushing refleksi.
Kernohan: Karşı beyin sapı ayağı çadır kenarına çarpar. Güçsüzlük kitleyle aynı taraftadır (yanıltıcı yer belirtisi).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Kernohan–Woltman çentiği: tarih ve seyir. Bu özel unkal fıtıklaşmayı ilk kez 1927’de Groeneveld ve Schaltenbrand, beyin tümörlü hastaların otopsi serisinde anlattı. Kernohan ve Woltman 1929’da anlattı (Beucler ve ark., 2022). 1990–2020 yayınlarından 51 hastayı toplayan sistematik derlemede ortalama yaş 40,7, erkek/kadın oranı 2/1 idi. Hastaların %63’ü kafa travması geçirmişti. Çoğunda akut subdural kanama vardı (%57). %45’inde hareket gücü iyi düzeldi (Beucler ve ark., 2022). Yazarlar, bu belirtinin kimde çıkacağını anlamak için çadır çentiği genişliğinin kişisel farkının incelenmesini önerir (Beucler ve ark., 2022).

Çentik herkeste aynı değil. Çadır çentiğinin yapısı kişiden kişiye değişir. Bu fark, fıtıklaşmada beyin sapının ne kadar bozulacağını etkileyebilir (Adler ve Milhorat, 2002). Uzun ve geniş bir çentik beyincik dokusunu daha çok açıkta bırakır. Bu, yukarı ya da aşağı fıtıklaşma eğilimini açıklayabilir (Rai ve ark., 2018). Göz hareket sinirinin uzunluğu ve gidişi de kişiden kişiye değişir. Fıtıklaşmada göz bebeği bulgusunun her hastada aynı çıkmaması buna bağlanmıştır (Rai ve ark., 2018). Ropper otopside bu sinirin klivus üzerinde keskin bir açıyla büküldüğünü gösterdi (Hall ve Munakomi, 2026). Çentiğin ölçüleri ve Adler ile Milhorat’ın sekiz çentik tipi “Sert zarın kıvrımları ve bölmeleri” bölümünde.

Adlar ve tarih. Tek taraflı göz bebeği genişlemesini ilk Jonathan Hutchinson tanımladı. Bu yüzden ona “Hutchinson göz bebeği” denir (Hall ve Munakomi, 2026). Adolf Meyer, arka beyin atardamarının sıkışmasıyla oluşan yarım görme kaybını bir yanıltıcı yer belirtisi olarak anlattı (Hall ve Munakomi, 2026). Monro–Kellie ilkesinin tarihi iki adımdır. 1783’te Edinburghlı Alexander Monro kafatasını katı bir kutu olarak tanımladı. 1824’te öğrencisi George Kellie, otopsilerde beyindeki kan hacminin ölüm nedeninden bağımsız olarak benzer olduğunu doğruladı (Wilson, 2016).

Duret kanaması. Beyin sapı aşağı kayınca baziler atardamarın orta hat yakınındaki delici dalları gerilir ve yırtılır. Bu kanamayı ilk kez Fransız nörolog Henri Duret tanımladı (Hall ve Bhardwaj, 2025). Kanama tipik olarak orta beyin ve köprünün ön ve orta hatta yakın kısmındadır. Hızlı bir aşağı fıtıklaşmadan sonra görülür. Mekanizmada atardamar yırtılması da, toplardamar tıkanmasıyla doku ölümü (enfarkt) de tartışılır (Kim ve Gean, 2011). Duret kanaması tarihsel olarak çok kötü sonuçla özdeşti. Ama bilinci, iletişimi ve bağımsızlığı geri gelen hastalar da bildirildi. Yazarlar, kötü sonucun kısmen tedavinin erken kesilmesinden doğan bir yanılgı olabileceğini tartışır (Edlow ve ark., 2019).

Paradoks fıtıklaşma. Kafatasının bir bölümü çıkarılmış (dekompresif kraniyektomi) hastalarda görülür. Beyin dokusu yerçekimiyle çadırın altına kayar ve beyin sapını büyük delikte sıkıştırır (Chen ve ark., 2016). Sıklığı bu ameliyattan sonra yaklaşık %3’tür. 429 hastalık bir seride bağımsız risk etkenleri dış karıncık drenajı, bel delme ve sürekli dış bel drenajıydı (Chen ve ark., 2016).

Yukarı fıtıklaşmaya bir örnek. Bir olgu sunumunda, arka çukurunda tümör (medulloblastom) olan bir çocuk anlatılır. Çocuğa karıncıktan karın boşluğuna sıvı akıtan bir şant takıldı. Bundan sonra yukarı fıtıklaşma gelişti (Yadav ve ark., 2012).

Klinik vaka

Vaka: Yanlış tarafı gösteren güçsüzlük

52 yaşında bir adam, motosiklet kazasından sonra komada getiriliyor. GKS puanı 6. Sol göz bebeği geniş ve ışığa yanıtsız. Vücudunun sol yarısında belirgin güçsüzlük var. BT’de sol yarımkürede kalın, hilal biçimli bir akut subdural kanama, 12 mm orta hat kayması ve silinmiş taban sisternaları görülüyor. Sağ yarımkürede kanama yok.

Güçsüzlük neden kanamayla aynı taraftadır? Bu yanıltıcı bulguyu hangi anatomik yapı açıklar?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Türkiye’den çalışmalar: kanamalar

Konu	Çalışma	Bulgu
Orta hat epidural kanama	Güçlü ve ark. (2022), İstanbul; 9 ameliyatlı hasta	Kaynak her hastada üst sagital sinüs duvarındaki ya da araknoid granülasyondaki yırtık. Sinüsün üstünde 3 cm kemik şerit bırakıldı
Akut subdural: atardamar kaynağı	Koç ve ark. (1997), Kayseri; 5 hasta	Travmasız, ani baş ağrısıyla başlayan kanamada kaynak Sylvius bölgesi yakınındaki bir kabuk atardamarı
Akut subdural: çocuk	Taşkapılıoğlu ve ark. (2019), Bursa; 11 çocuk (8 ay–15 yaş)	Yaralanmadan sonraki 2 saat içinde sert zar genişletmeli dekompresif kraniyektomi
Akut subdural: karar	Eryilmaz (2026), Yozgat; kapsam derlemesi	Ölümü en güçlü öngörenler: GKS, göz bebeği tepkisi, yaş, orta hat kayması, taban sisternalarının basısı, yaygın beyin şişmesi
Orak yokluğu	Kocak ve ark. (2013), İstanbul; 49 yaşında kadın	Üst sagital sinüs ve beyin orağı yoktu. İki taraflı, alt akut subdural kanama orta hattı geçmişti
Kronik subdural: cinsiyet	Kanat ve ark. (2010); 76 ameliyatlı hasta	%81,6 erkek
Kronik subdural: nüks	Tugcu ve ark. (2014); 292 hasta, tek delikle boşaltma	%14,7’sine ikinci ameliyat. İki taraflıda nüks %23,1, tek taraflıda %11,4
Kronik subdural: iç zar	Kayaci ve ark. (2014); 252 hasta, 2004–2011	Kateterle boşaltıp iç zarı yırtma tekniğinde nüks %0, delik açıp dış zarı kesme tekniğinde %8,3
Kronik subdural: dren	Oral ve ark. (2015); 70 hasta	Dren kafa derisinin altına (galea altı) ya da sert zarın altına konduğunda nüks benzer: %6,25 ve %7,8
Kronik subdural: delik türü	Gökmen ve ark. (2008), İzmir; 70 hasta, randomize	Delik açma (burr-hole) ile ince matkapla delme (twist drill) arasında klinik ve radyolojik fark yok
Kronik subdural: hacim	Sucu ve ark. (2005); 28 hasta	Basit XYZ/2 formülü, bilgisayarlı hacim ölçümüyle çok iyi uyum gösterdi
Kronik subdural: sızma	Tokmak ve ark. (2007); 24 hasta	Dış zardan ortalama sızma %13,24 (%2,05–28,88). Ağır evre, karışık yoğunluk ve yeniden birikmeyle ilişkili
Kronik subdural: nüks nedenleri	Hacıyakupoğlu ve ark. (2018), Adana ve İzmir; 13 nüks olgusu	Yazarların aktardığı nüks nedenleri: geride kalan iç ve dış zar, zarın yeniden damarlanması, kalan subdural aralık. Kendi olgularında geniş kraniyotomiyle sert zarı ve kanamanın zarlarını çıkardılar. Bunu nüksü önlemede iyi bir seçenek saydılar
Kronik subdural: katılaşmış	Balevi (2017)	Organize (katılaşmış) kanamada ilk tedavi olarak geniş kraniyotomi ve zarların geniş çıkarılması
Kronik subdural: kemikleşme	Turgut ve ark. (2020); sistematik derleme, 114 olgu	Kireçlenmiş ya da kemikleşmiş biçim ABD, Japonya ve Türkiye’de daha sık bildirildi
Kronik subdural: embolizasyon	Seçen ve ark. (2026), Ankara; 52 hasta	43 hastaya (%82,7) yalnız embolizasyon. Ameliyat eklenenlerde işlem öncesi kayma daha büyüktü
Subaraknoid: yoğun bakım	Cetinkaya ve ark. (2025), Antalya; kendiliğinden kanama	Yoğun bakım ölümü %41. Modifiye Fisher evre 4 olanlar ölenlerde fazlaydı
Subaraknoid: hidrosefali	Demirgil ve ark. (2003), İstanbul; 114 hasta	Hidrosefali %28,1. Belirleyiciler diyabet ve yüksek Fisher derecesi

Yalnızca özeti okunan çalışmalar: Kanat ve ark. (2010), Tugcu ve ark. (2014), Gökmen ve ark. (2008), Sucu ve ark. (2005), Tokmak ve ark. (2007), Koç ve ark. (1997), Taşkapılıoğlu ve ark. (2019), Demirgil ve ark. (2003), Turgut ve ark. (2020), Kocak ve ark. (2013). Şehir ve kurum yalnızca kaynakta yazıyorsa verildi.

12.Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları

Zarlar beyni korur. Ama zarların kendisi de hastalanabilir. Bu bölümde zarların üç büyük sorununu tanıyacaksın:

İltihap: Zarlar iltihaplanır. Bakteri ya da virüs enfeksiyonu buna yol açabilir (OpenStax 13.3). En bilinen örneği menenjittir.
Tümör: Zarın hücreleri çoğalır ve bir kitle yapar. En sık örneği menenjiyomdur.
Basınç bozukluğu: Sert zarda bir delik açılır ve beyin-omurilik sıvısı (BOS) sızar. Kafanın içindeki basınç düşer.

Bölümün sonunda üç konu daha var: zarın içinde sıvı dolu bir kese (araknoid kist), sert zarda damarların kısa devresi (fistül) ve sert zarda kireçlenme. Zarlar arasındaki kanamaları ise “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde gördük.

Menenjit (meningitis), beyni ve omuriliği saran ince dokunun, yani zarların iltihabıdır (MedlinePlus, t.y.). Örümcek ağı zar ile yumuşak zara birlikte ince zarlar (leptomeninges) denir. İkisinin arasındaki subaraknoid boşlukta BOS bulunur (Kohil ve ark., 2021). Bakteriler bu boşluğa ulaşınca ince zarların yüzeyi boyunca hızla çoğalır ve yayılır. BOS’un akışı da bu yayılmayı büyük olasılıkla kolaylaştırır (Joost ve ark., 2026).

Menenjitin iki büyük türü vardır:

Viral menenjit, bakteriyel menenjitten çok daha sıktır. Genellikle daha hafif geçer (Tristram ve Kondamudi, 2026).
Bakteriyel menenjit daha ağırdır (OpenStax 13.3). Hayatı tehdit eder ve hemen tedavi ister (Dafny, 2020). Antibiyotikler bulunmadan önce bakteriyel menenjit her zaman ölümle sonuçlanırdı (Tristram ve Kondamudi, 2026).

Belirtiler. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre menenjitin sık belirtileri şunlardır (DSÖ, 2026):

ateş,
ense sertliği,
zihin karışıklığı ya da bilinç değişikliği,
baş ağrısı,
ışıktan rahatsız olma,
bulantı ve kusma.

İngiltere’nin ulusal sağlık kılavuzu dört belirtinin birlikte görülmesini bir kırmızı bayrak sayar: ateş, baş ağrısı, ense sertliği ve bilinçte ya da düşünmede bozulma (NICE, 2024). Kırmızı bayrak, hemen harekete geçmeyi gerektiren bir uyarı işaretidir.

Bebeklerde tablo farklıdır. Ateş ve ense sertliği daha az görülür. Baş ağrısını ve ense sertliğini bebekte fark etmek de zordur. Bıngıldağın kabarması uyarıcı bir işarettir (NICE, 2024). Meningokok adlı bakteri kana karışırsa deride özel bir döküntü çıkabilir. Bu döküntü, üstüne bastırınca solmaz (DSÖ, 2026).

Menenjit sayılarla

2,51milyon
Dünyada 2019 yılında görülen yeni menenjit olgusu.
236.000
Aynı yıl menenjitten ölen kişi. Bunların 112.000’i beş yaşından küçük çocuktu.
6’da 1
Bakteriyel menenjite yakalananlardan ölenlerin yaklaşık payı.
5’te 1
Bakteriyel menenjitten sonra ağır bir sorun (komplikasyon) yaşayanların yaklaşık payı.

Kaynak: (GBD 2019 Meningitis Antimicrobial Resistance Collaborators, 2023; DSÖ, 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Bakteriyel, viral ve aseptik menenjit. “Aseptik” mikropsuz demektir. Aseptik menenjitte BOS’taki hücre sayısı ve iltihap belirteçleri anormaldir. Ama kültürde, yani laboratuvarda mikrobu üretme denemesinde, bakteri üremez. Aseptik menenjitin en sık bulunan nedeni virüslerdir (Cantu ve ark., 2026). BOS’ta beyaz kan hücrelerinin artmasına pleositoz denir. Tanı ölçütü, BOS’un her milimetreküpünde 5’ten fazla beyaz kan hücresi bulunmasıdır (Rocha Cabrero ve Tristram, 2026).

Dünyada viral menenjitin en sık nedeni enterovirüslerdir (Kohil ve ark., 2021). Paris’te bir iç hastalıkları servisinde 180 yetişkinde aseptik menenjit incelendi. Mikrop kaynaklı ve kesin tanı konan olguların %43,4’ünde enterovirüs vardı. Uçuk virüsü tip 2 (HSV-2) %16,8’inde, suçiçeği virüsü (VZV) %14,5’inde bulundu (Jarrin ve ark., 2016).

İngiltere’de 2011–2014 arasında menenjit şüphesiyle başvuran, 16 yaş ve üstündeki 1126 kişi izlendi. Bunların 638’inde menenjit vardı. Viral menenjitin yıllık sıklığı 100.000 kişide 2,73 bulundu. Bakteriyel menenjitin sıklığı 1,24’tü. Menenjitlerin %42’sinde neden bulunamadı (McGill ve ark., 2018).

Bakteriyel menenjitin başlıca etkenleri

Etken	Kimde öne çıkar?	Ne kadar ölümcül?	Bu derste geçen aşılar
Pnömokok (Streptococcus pneumoniae)	Çocuk ve ergen; dünyada bütün yaşlarda en sık iki etkenden biri	Olguların %24’ü ölür; 2019’da menenjit ölümlerinin %18,1’i	7 değerlikli pnömokok aşısı (PCV-7): Türkiye’de 2009’da aşı takvimine girdi
Meningokok (Neisseria meningitidis)	Çocuk ve ergen; Afrika menenjit kuşağında salgınlar	Olguların %9’u ölür; 2019’da menenjit ölümlerinin %13,6’sı	A serogrubuna karşı konjuge aşı: 2010’dan beri Afrika kuşağında; aşılı toplumlarda A serogrubu hastalığı %99 azaldı
Haemophilus influenzae (Hib)	Çocuk ve ergen	Olguların %11’i ölür; 1990–2019’da 5 yaş altı ölümlerde en büyük düşüş (%76,5) bunda	Hib aşısı: Türkiye’de 2006’da aşı takvimine girdi
B grubu streptokok	Yenidoğan	—	—
Listeria monocytogenes	—	Olguların %27’si ölür (en yüksek oran)	—
Klebsiella pneumoniae	—	2019’da menenjit ölümlerinin %12,2’si	—
Escherichia coli	Afrika’da yenidoğan	—	—

Olguların ölüm oranları, 108 ülkeden 371 çalışmayı birleştiren bir meta-analizdendir ve toplumda başlayan bakteriyel menenjiti kapsar (van Ettekoven ve ark., 2024). Ölümlerdeki paylar ve Hib düşüşü (GBD 2019 Meningitis Antimicrobial Resistance Collaborators, 2023). Yaş grupları ve Afrika aşısı (DSÖ, 2026). “En sık iki etken” ve Afrika’daki yenidoğanlar (Oordt-Speets ve ark., 2018). Türkiye’deki aşı tarihleri (Ceyhan ve ark., 2020). “—”: bu derste kullanılan kaynaklarda veri yok.

Belirtiler ne kadar güvenilir? Hollanda’da bakteriyel menenjitli yetişkinlerde 696 atak incelendi. Klasik üçlü (ateş, ense sertliği, bilinç değişikliği) atakların yalnızca %44’ünde vardı. Ama atakların %95’inde dört belirtiden en az ikisi bulunuyordu: baş ağrısı, ateş, ense sertliği ve bilinç değişikliği (van de Beek ve ark., 2004). Bu çalışmada genel ölüm oranı %21’di. Ölüm, pnömokok menenjitinde %30, meningokok menenjitinde %7’ydi (van de Beek ve ark., 2004).

Zar işaretleri. Hekim muayenede zarların tahriş olup olmadığını sınar. İki klasik işaret vardır:

Kernig işareti: Rus hekim Vladimir Kernig 19. yüzyılda tanımladı. Menenjitli hastaları otururken bacaklarını tam uzatamıyordu. Kernig, dizin 135 dereceden fazla açılamamasını olumlu bulgu saydı (Karl ve ark., 2022).
Brudzinski işareti: Josef Brudzinski 1800’lerin sonunda dört manevra tanımladı. Bugün bu adla anılan, en bilineni “ense işareti”dir (Stribos ve Jones, 2023).

Bu işaretlerin gücünü bir meta-analiz ölçtü. Meta-analiz, birçok çalışmanın sonuçlarını birleştiren bir yöntemdir. Dokuz çalışma birleştirildi: BOS’ta hücre artışı olan 599 ve olmayan 1216 hasta (Akaishi ve ark., 2019).

Zar işaretleri: ne kadar güvenilir?

İşaret	Duyarlılık	Özgüllük	Ne anlama gelir?
Kernig ve Brudzinski işaretleri	%20–30	%85–95	Çoğu hastada bulunmaz; yokluğu menenjiti dışlamaz
Ense sertliği	%40–60	%65–75	Daha çok hastayı yakalar ama yine de yetersizdir
Sarsıntıyla baş ağrısının artması (baş saniyede 2–3 kez sağa sola çevrilir)	%40–60	%65–75	Eskiden %100’e yakın duyarlı sanılıyordu

Duyarlılık: hastalığı olanların kaçında işaretin bulunduğu. Özgüllük: hastalığı olmayanların kaçında işaretin bulunmadığı. Değerler meta-analizin tahmin aralıklarıdır (Akaishi ve ark., 2019).

BOS’ta ne görülür? (kısa özet)

Bulgu	Bakteriyel menenjit	Viral menenjit
Beyaz kan hücresi	Çok yüksek: mikrolitrede 500 ya da daha çok	Daha ılımlı: mikrolitrede çoğunlukla 80–100
Baskın ak kan hücresi	Nötrofil (%80’den çok)	Lenfosit (%80’den çok)
BOS şekerinin kan şekerine oranı	Düşük (0,4’ün altında)	Çoğunlukla normal
Protein	Yüksek (yaklaşık 1 g/L)	Çoğunlukla normal

Kaynak: (Kohil ve ark., 2021). Oranın hesaplanabilmesi için kan şekeri bel delmeden (lomber ponksiyon) hemen önce ölçülür. Hücre sayısı, protein ve şeker sonuçları 4 saat içinde hazır olmalıdır. Üç aydan küçük bebeklerde normal sınırlar daha yüksek olabilir (NICE, 2024). BOS’un yapısı ve dolaşımı “Karıncıklar ve beyin-omurilik sıvısı” dersinde ayrıntısıyla anlatılacak.

Dünyada menenjit. Menenjitten ölüm oranı otuz yılda yarıdan fazla düştü. Yaşa göre düzeltilmiş ölüm hızı 1990’da 100.000 kişide 7,5’ti. 2019’da 3,3’e indi (GBD 2019 Meningitis Antimicrobial Resistance Collaborators, 2023). “Yaşa göre düzeltilmiş” demek, ülkelerin yaş yapısındaki fark hesaba katılmış demektir.

Ama yük eşit dağılmaz. Kaynağı bol ülkelerde akut bakteriyel menenjitin yıllık sıklığı 100.000’de 0,5–1,5’in altına indi. Afrika’nın Sahel bölgesindeki salgınlarda ise sıklık 100.000’de 1000’e ulaşır (Wall ve ark., 2021). En ağır yük, Senegal’den Etiyopya’ya uzanan Afrika menenjit kuşağındadır (DSÖ, 2026).

Türkiye. İki büyük çalışma, çocuklarda bakteriyel menenjitin etkenlerini PCR ile aradı. PCR, mikrobun genetik izini çoğaltarak bulan bir testtir. Sonuçlar aşağıdaki tablodadır.

Türkiye’de çocuklarda bakteriyel menenjitin etkenleri

Çalışma	Kimler, nasıl?	Meningokok	Pnömokok	Hib
Ceyhan ve ark., 2008	1 ay–17 yaş; çok merkezli; 408 BOS örneği; etken bulunan 243 olgu	%56,5	%22,5	%20,5
Ceyhan ve ark., 2020	2015–2018; 7 bölgede 27 hastane (nüfusun %45’i); 994 şüpheli çocuk; etken bulunan 125 örnek	%71	%26,4	%2,4

2008 çalışmasında meningokokların %42,7’si W-135, %31,1’i B serogrubundaydı. 2015–2018’de en sık serogrup B oldu. Hib aşısı 2006’da, PCV-7 2009’da ulusal aşı takvimine girdi (Ceyhan ve ark., 2008; Ceyhan ve ark., 2020). Serogrup, bakterinin dış kılıfına göre ayrılan alt türdür.

Klinik vaka

Vaka: Yurt odasında ateş ve döküntü

19 yaşında bir üniversite öğrencisi yurt odasında bulunuyor. Dünden beri ateşi ve baş ağrısı var. Arkadaşları, bugün sorulara geç ve karışık yanıtlar verdiğini söylüyor. Muayenede ense sertliği var. Bacaklarında iğne başı büyüklüğünde, morumsu lekeler görülüyor; üstlerine bastırınca solmuyorlar. Kernig işareti olumsuz.

Kernig işaretinin olumsuz olması menenjiti dışlar mı? Bu tabloda ne düşünülür ve neden acele edilir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Eskiyen bilgiler ve farklı sayılar

Sarsıntı testi: İlk çalışmalar testi %100’e yakın duyarlı buldu ve menenjiti dışlamada çok etkili saydı. Sonraki çalışmalar, menenjitli birçok hastada testin olumsuz çıkabildiğini gösterdi (Akaishi ve ark., 2019).
Kernig’in özgün tanımı: Kernig bulgusunu ilk kez 1882’de St. Petersburg’daki bir tıp kongresinde bildirdi. Olumlu bulgu olarak ağrıyı almadı. Dizdeki büzülmeyi (kontraktür) ya da uzatıcı kasların kasılmasını (spazm) aldı (Karl ve ark., 2022).
Ölüm oranı neden farklı yazılır? DSÖ, bakteriyel menenjitte yaklaşık 6’da 1 ölüm verir (DSÖ, 2026). 80 yılı kapsayan bir meta-analiz ölüm oranını %18 buldu. Bu oran 1961 öncesinde %32, 2010 sonrasında %15’ti (van Ettekoven ve ark., 2024). Hollanda’da izlenen hasta grubunda (kohortta) oran %21’di (van de Beek ve ark., 2004). Düşük gelirli ülkelerde %25’i bulabilir (Tristram ve Kondamudi, 2026). Sayılar dönem, bölge ve etkene göre değişir.

Tüberküloz menenjiti. Akciğer dışı tüberkülozun en az görülen biçimidir: akciğer dışı olguların %5–15’i. Ama ölüm ve kalıcı hasar bakımından en ağır biçimidir (Pehlivanoglu ve ark., 2012).

İstanbul’da Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde, 1998–2009 arasında 160 yetişkin incelendi. Hastaların %84’ü hastaneye ileri evrede (evre II–III) geldi. Altıncı ayın sonunda hastaların %17’si öldü. %71’i tam iyileşti, %13’ü nörolojik bir kalıntıyla iyileşti (Pehlivanoglu ve ark., 2012). Görüntülemede en sık bulgular şunlardı (Pehlivanoglu ve ark., 2012):

tüberkülom, yani beyinde tüberküloz yumrusu (%37),
kafa tabanında menenjit (%27),
hidrosefali, yani karıncıkların BOS birikmesiyle genişlemesi (%21),
kan akımının kesilmesine bağlı doku hasarı, yani iskemi ya da enfarkt (%9).

Bu seride MR, BT’den üstündü (Pehlivanoglu ve ark., 2012). Diyarbakır’da Dicle Üniversitesi’nde 1998–2008 arasında tüberküloz menenjitli 185 çocuk incelendi. Kafa BT’sinde hidrosefali %90,3 oranında bulundu. Ölüm oranı %13’tü. Aynı bölümün önceki serisinde bu oran %23’tü (Güneş ve ark., 2015).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kalın zar iltihabı. Sert zara kalın zar (pachymeninx) da denir (Mahendru ve Chong, 2009). Hipertrofik pakimenenjit, kafatası ya da omurga sert zarının iltihapla kalınlaşmasıdır. Belirtiler üç yoldan doğar: kitlenin baskısı, sinirlerin sıkışması ya da damarların etkilenmesi (Wallace ve ark., 2013).

Fransa’da çok merkezli bir seride 60 hasta toplandı. Ortanca yaş 55,5’ti. Ortanca, sıraya dizilen değerlerin tam ortasındakidir. Hastaların %72’sinde baş ağrısı, %55’inde bir kafa sinirinin felci vardı. %17’sinde zihin karışıklığı, %12’sinde nöbet görüldü. Sekiz hastada (%13) beyin toplardamarlarında pıhtı (tromboz) vardı (Mekinian ve ark., 2018).

Hastalık nadirdir. Bildirilen yaygınlık 100.000 kişide 0,949’dur. Bu hastaların yarısında neden bulunamamıştır (Xiao ve ark., 2020). Doğru tanı için çoğu zaman sert zardan parça almak (biyopsi) gerekir (Wallace ve ark., 2013).

Kalın zar iltihabının nedenleri: üç seri

Seri	Hasta	Bulunan nedenler
Wallace ve ark., 2013 (ABD, bir hastanenin 25 yıllık patoloji arşivi)	14 (mikrop dışı olgulardan dokusu yeniden incelenebilenler)	Önceden “nedeni bilinmeyen” sayılanların %66,6’sı IgG4 ilişkili hastalık çıktı; bu hastalık bütün olguların %29’u
Mekinian ve ark., 2018 (Fransa)	60	Nedeni bilinmeyen (idiyopatik) 18 hasta (%30); granülomatöz polianjiit 13; Erdheim–Chester hastalığı 10; IgG4 ilişkili hastalık 3; tüberküloz 3; tek tük bel delme sonrası ve düşük BOS basıncı
Xiao ve ark., 2020 (Çin)	48	İdiyopatik %67; ANCA ilişkili damar iltihabı (vaskülit) %15; tüberküloz menenjiti %8

IgG4, bir antikor (bağışıklık proteini) türüdür. ANCA, kişinin kendi ak kan hücrelerine karşı yaptığı bir antikordur. Granülomatöz polianjiit ve ANCA ilişkili vaskülit, damar iltihabı türleridir. Kaynaklar: (Wallace ve ark., 2013; Mekinian ve ark., 2018; Xiao ve ark., 2020).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kalın zar iltihabının en sık nedeni hangisi?

Biyopsi tabloyu değiştirir. Wallace ve arkadaşları eski doku örneklerini yeniden inceledi. “Nedeni bilinmeyen” sayılan olguların üçte ikisi IgG4 ilişkili hastalık çıktı. Yazarlara göre IgG4 ilişkili hastalık, mikrop dışı kalın zar iltihabının belki de en sık nedenidir (Wallace ve ark., 2013). Fransız ve Çin serilerinde ise en büyük grup yine idiyopatik olgulardır (Mekinian ve ark., 2018; Xiao ve ark., 2020).
IgG4 ilişkili kalın zar iltihabı: 42 olgu bildirimi ve 5 olgu serisi derlendi: 60 hasta, 20’si kadın, ortanca yaş 53. Yirmi dört hastada hastalık tek bir organda kalmıştı (Levraut ve ark., 2019). Önerilen tedavi; erken cerrahiye, kortizona (steroid) ve bağışıklığı erken baskılayan ilaçlara dayanır (Levraut ve ark., 2019).
Türkiye’den bir yazarın katıldığı bir olgu, bu hastalığın ince zarları tutan ve damar çevresine yayılan biçimini tanımladı (Boban ve ark., 2018).
Boyanmanın yeri ipucu verir. Çin serisinde boyanma idiyopatik ve tüberküloza bağlı olgularda arka kafa çukurunda yoğunlaştı. ANCA ilişkili olgularda alın, yan kafa ve art kafa loblarının üstündeydi (Xiao ve ark., 2020).
“Geceleyin Eyfel” işareti: Granülomatöz polianjiitte en sık görüntü bulgusu kronik kalın zar iltihabıdır. Beyincik çadırı sık tutulur. Buna “geceleyin Eyfel” (Eiffel by night) işareti denir (Patel ve ark., 2024).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Zara yayılan kanser. Vücudun başka bir yerindeki kanser ince zarlara da yayılabilir. Buna leptomeningeal hastalık (leptomeningeal metastaz) denir. Kanser hücreleri yumuşak zara, örümcek ağı zara ve subaraknoid boşluğa birçok odakta yerleşir. Bu, kanserlerin geç evrede görülen bir sorunudur (Nayar ve ark., 2017). En sık kaynaklar meme kanseri, akciğer kanseri ve bir deri kanseri olan melanomdur (Nayar ve ark., 2017).

Sıklığı kaynağa göre değişir. Bir kaynağa göre katı tümörlerin %5–8’inde, kan kanserlerinin %5–15’inde görülür (Batool ve Kasi, 2023). Bir başka derlemeye göre ise katı tümörlerin %1–5’inde, birincil beyin tümörlerinin %1–2’sinde görülür (Nayar ve ark., 2017).

Tedavi, ortanca yaşam süresini 4–6 haftadan 3–6 aya çıkardı. Tedavide ilacın doğrudan BOS’a verildiği kemoterapi ve ışın tedavisi kullanılır. Yine de hastalık ölümcül bir geç evre olarak kalır (Nayar ve ark., 2017).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kanser hücresi zara nasıl ulaşır, nasıl yakalanır?

Giriş yolu: Kanser hücreleri BOS’a kan yoluyla, koroid pleksustan girebilir. Toplardamarlar boyunca geriye doğru uzanarak da girebilir (Sener ve ark., 2025).
Damar çevresi yol: Kafa tabanında yumuşak zar ile örümcek ağı zar arasındaki boşluk, küçük damarların çevresinde sürer. Bu uzantılara Virchow–Robin boşlukları denir. Metastaz ve kriptokok mantarı bu yolu sever (Mahendru ve Chong, 2009).
Tanı: Altın standart, BOS’ta tümör hücrelerini mikroskopla görmektir (sitoloji). Ama tek örnekte verim düşüktür ve yanlış olumsuz sonuç sıktır. Örneği tekrarlamak duyarlılığı artırır (Sener ve ark., 2025). Meme kanserinde, BOS’ta dolaşan tümör hücresini sayan test sitolojiden daha duyarlı bulundu: %94’e karşı %76 (Sener ve ark., 2025).
MR’daki iki örüntü: Yumuşak zar olukların dibine kadar iner. Örümcek ağı zar ise kıvrımdan kıvrıma köprü kurar. Bu anatomi, boyanmanın iki örüntüsünü açıklar: sert zar–örümcek ağı zar tipi ve yumuşak zar–subaraknoid tip (Mahendru ve Chong, 2009). Yumuşak zar tipinde BOS sitolojisi daha sık olumludur. Yalnızca sert zar tutulduğunda BOS tekrar tekrar olumsuz çıkabilir; o zaman biyopsinin yerini MR gösterir (Mahendru ve Chong, 2009).
Öngörü: Sitolojisi olumsuz hastalarda MR’da düğümsü (nodüler) tutulum, çizgisel tutuluma göre kötü öngörü işaretidir (Sener ve ark., 2025).

Menenjiyom (meningioma), beyin ya da omurilik zarlarından gelişen bir tümördür. Beyin dokusunun içinden değil, onu saran zardan çıkar. Çoğu iyi huyludur (Alruwaili ve Hall, 2026).

Menenjiyom, en sık görülen birincil beyin tümörüdür. Birincil tümör, başka bir organdan yayılmamış, burada doğmuş tümör demektir. ABD’de beyin ve merkezî sinir sistemi (MSS) tümörlerinin %41,7’si menenjiyomdur (Price ve ark., 2024). Menenjiyom kadınlarda daha sıktır (Price ve ark., 2024). Kadınların ömür boyu riski erkeklerinkinin yaklaşık 2,3 katıdır. ABD nüfusunun yaklaşık %1’inde yaşamı boyunca bir menenjiyom gelişir (Walsh ve ark., 2023).

Menenjiyomların yaklaşık %20’si başka bir nedenle çekilen görüntülerde tesadüfen bulunur (Wang ve ark., 2024). Belirti vermeyen menenjiyomların yaklaşık %94’ü belirtisiz kalır, %63’ü hiç büyümez. Bu yüzden çoğunda önce izlem önerilir (Morris ve ark., 2009).

Nerede çıkar? Menenjiyom, zarın bulunduğu her yerde çıkabilir. Üç büyük bölge vardır (Ogasawara ve ark., 2021):

Kafa tabanı: bütün menenjiyomların %43–51’i,
Beyin kubbesi (konveksite), yani yarımkürelerin yan yüzü: %20–37,
Orak yanı (parasagital), yani iki yarımkürenin arasındaki orta hattın yanı: %13–22.

Belirtiler tümörün yerine bağlıdır. En sık belirtiler baş ağrısı (%33–37), bir kafa sinirinin etkilenmesi (%29–31) ve nöbettir (%17–25) (Ogasawara ve ark., 2021).

Üç boyutlu sahne

Menenjiyom beynin yüzeyinde nerede çıkar?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne yukarıdan bakıyoruz; ön taraf ekranın üstünde. Kafatası yarı saydam. Turuncu alan orak yanını (parasagital bölge), sarı alanlar beyin kubbesini kabaca gösterir. Tümör beynin kendisinden değil, bu bölgelerin üstündeki sert zardan çıkar. Beyin orağı ve sert zar modelde yoktur; etiketler yerlerini gösterir. Yüzdeler bütün menenjiyomlar içindeki paydır (Ogasawara ve ark., 2021).

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Orta hat: altında beyin orağı uzanır (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Menenjiyom hangi hücreden doğar? Kaynak hücre büyük olasılıkla örümcek ağı zarın örtü hücresidir (arachnoid cap cell). Bu hücreler örümcek ağı zarın dış katmanını ve araknoid villusları (granülasyonları) oluşturur. Menenjiyom hücrelerine benzedikleri için kaynak hücre sayılırlar (Ogasawara ve ark., 2021). Granülasyonlar “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı.

Bu köken üç şeyi açıklar:

Menenjiyom hemen her zaman sert zara tutunur (Simon ve Gousias, 2024).
Kanını sert zarın damarlarından alır (Doddamani ve ark., 2018).
Orak yanındaki menenjiyomlar, üst sagital sinüsteki granülasyonların örtü hücrelerinden doğar (Ye ve ark., 2022).

Belirtiler yere bağlıdır. Orak yanındaki menenjiyomlar çok büyümeden belirti vermeyebilir. Çoğu zaman bacakta başlayan sarsıntılı nöbetle (Jackson tipi nöbet) ya da baş ağrısıyla ortaya çıkar (Ogasawara ve ark., 2021). Kama kemiği kanadının dış ucundaki menenjiyomlar çoğunlukla ağrısız, tek taraflı göz öne çıkmasıyla gelir. Ardından aynı gözde görme kaybı olur (Ogasawara ve ark., 2021).

Menenjiyomun yerleri

Yer	Derlemeye göre payı	939 hastalık bir seride payı
Kafa tabanı	%43–51	%45
Beyin kubbesi (yarımkürelerin yan yüzü)	%20–37	%35
Orak yanı (parasagital; orak dahil)	%13–22 (orağın kendisi %5)	%13
Beyincik çadırı	%2–4 (başka bir kaynakta %3–6)	—
Arka kafa çukuru	%6–15	%6
Karıncık içi	%1–5	%1
Omurilik	%7–12	—

Derleme (Ogasawara ve ark., 2021); seri: Münster’de ameliyat edilen 939 hasta (Brokinkel ve ark., 2021); çadır için ikinci değer (Cannizzaro ve ark., 2022). Grupların sınırı tanıma göre değişir: bir anatomi çalışması, orak yanı menenjiyomlarına bütün kafa içi menenjiyomların %19,5–45’ini verir (Ye ve ark., 2022).

Üç boyutlu sahne

Kafa tabanında menenjiyom yerleri

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kafatasının tepesi kaldırıldı; kafa tabanına yukarıdan bakıyoruz, ön taraf ekranın üstünde. Kırmızımsı yapı beyincik çadırıdır. Kafa tabanı bütün menenjiyomların %43–51’ini taşır (Ogasawara ve ark., 2021). Çadırdan çıkanların payı bir kaynağa göre %2–4 (Ogasawara ve ark., 2021), bir başkasına göre %3–6’dır (Cannizzaro ve ark., 2022). Kama kemiği kanadının dış ucundaki menenjiyom gözü öne iter (Ogasawara ve ark., 2021).

Menenjiyom sayılarla

%41,7
ABD’de bütün birincil beyin ve MSS tümörleri içindeki payı; 2017–2021 verisi.
9,73/100.000
ABD’de kötü huylu olmayan menenjiyomun yıllık sıklığı: MSS tümörleri içinde en yüksek.
%80,1
DSÖ 2021’e göre derece 1 olanların payı.
%2–3
Otopside tesadüfen menenjiyom bulunanların oranı.

Kaynak: (Price ve ark., 2024; Wang ve ark., 2024; Ogasawara ve ark., 2021).

Kimde, ne sıklıkta? Yaşa göre düzeltilmiş yıllık sıklık kadınlarda 100.000 kişide 8,36, erkeklerde 3,61’dir. Bu yaklaşık 2’ye 1 oran, ergenlik öncesindeki nadir menenjiyomlarda tersine dönebilir (Wiemels ve ark., 2010). 20 yaşından önce iki cinsiyet arasında risk farkı yoktur (Walsh ve ark., 2023).

Menenjiyom yaşla sıklaşır. 40 yaşın üstünde bütün MSS tümörlerinin %43,6’sı menenjiyomdur. Bu pay 15–39 yaşta %15,6, 0–14 yaşta %1,7’dir (Ogasawara ve ark., 2021). Tesadüfi MR bulgularının meta-analizinde menenjiyom en sık tümör bulgusuydu: 1000 taramada 5,3. Bu oran 1 yaşında sıfırdı, 80 yaşında 1000’de 17’ye çıktı (Sunny ve ark., 2022). Norveç’te 50–66 yaşındaki 1006 kişiye araştırma için MR çekildi. On kişide (%1,0) menenjiyom bulundu; bunların dokuzu kadındı (Håberg ve ark., 2016).

Risk etkenleri. Değiştirilebilir risk etkenlerinden az sayıda kesin olarak gösterildi: iyonlaştırıcı ışın, yüksek beden kitle indeksi, metotreksat ilacı ve sigara. Sigaranın etkisi yalnızca erkeklerde görüldü (Wang ve ark., 2024). En iyi doğrulanmış etken kafaya verilen ışın tedavisidir. Doz arttıkça risk doğrusal olarak artar. Bu ilişki özellikle 10 yaşından önce ışın alanlarda belirgindir (Wang ve ark., 2024).

Genler ve hormonlar. Menenjiyomla ilişkilendirilen ilk gen NF2’dir. Bu gen 22. kromozomdadır (22q12.2) ve Merlin adlı proteini yapar (Wang ve ark., 2024). NF2 hastalığı olanların yarısından fazlasında yaşam boyunca en az bir kafa içi menenjiyom gelişir (Ogasawara ve ark., 2021). Menenjiyomların hemen hepsi somatostatin reseptörü 2 taşır. Yaklaşık %88’i progesteron reseptörü taşır (Ogasawara ve ark., 2021). Reseptör, hücrenin bir hormonu tanıyan algılayıcısıdır.

Menenjiyomun DSÖ dereceleri

Derece	Mikroskopta ölçüt	Payı, DSÖ 2021	Not
1	On büyük büyütme alanında 4’ten az bölünen hücre (mitoz)	%80,1	Daha çok kafa tabanında görülür; %1–4’ü zamanla kötü huylu tümöre dönüşür
2 (atipik)	4–19 mitoz; ya da beyin dokusuna yayılım; ya da beş özellikten en az üçü: düzensiz tabaka dizilimi, çekirdeği büyük küçük hücreler, belirgin çekirdekçik, hücre yoğunluğunun artması, kendiliğinden küçük doku ölümleri	%18,3	Beyne yayılım 2016’dan beri tek başına derece 2 ölçütüdür. Berrak hücreli alt tip de derece 2’dir
3 (anaplastik, kötü huylu)	20 ya da daha çok mitoz; ya da açıkça kötü huylu görünüm; ya da iki gen değişikliğinden biri (tek başına yeter): TERT geninin düzenleyici bölgesinde (promotör) mutasyon; CDKN2A/B geninin iki kopyasının da kaybı	%1,5	10 yıllık genel sağkalım tahmini yalnızca %14–24

Mikroskop ölçütleri, Ogasawara ve arkadaşlarının aktardığı DSÖ 2016 tablosundandır (Ogasawara ve ark., 2021). DSÖ 2021 bu ölçütleri korur. Derece 3 için de iki gen ölçütü ekler: TERT promotör mutasyonu ve CDKN2A/B kaybı (Wang ve ark., 2024). Beyin yayılımı ölçütü (Walsh ve ark., 2023); berrak hücreli alt tip, paylar ve sağkalım (Wang ve ark., 2024); dönüşüm (Alruwaili ve Hall, 2026). DSÖ 2021 sınıflaması moleküler tanıyı öne çıkarır; doku ve moleküler bulguları “bütünleşik tanı”da birleştirir (Louis ve ark., 2021). Ogasawara, paylar için %80,5, %17,7 ve %1,7 verir. Kayıtlarda ise derece 2–3’ün payı yalnızca %5,4 civarındadır. Çünkü birçok derece 1 menenjiyom görüntüyle tanınır, izlenir ve hiç ameliyat edilmez (Walsh ve ark., 2023).

BT ve MR okuma

Menenjiyom görüntüde

Menenjiyom tanısında altın standart MR’dır (Alruwaili ve Hall, 2026).
Sert zar kuyruğu (dural tail): Tümörün kenarından sert zar boyunca uzanan, boyanan ince kalınlaşmadır. MR’da ilk kez 1989’da Wilms ve arkadaşları tanımladı (Cordia ve ark., 2025). Bir kaynağa göre menenjiyomların yaklaşık %60–72’sinde görülür (Doddamani ve ark., 2018). 18 çalışmayı birleştiren bir derlemede bu oran %34 ile %72 arasındaydı (Cordia ve ark., 2025).
Kuyruk menenjiyomu güçlü biçimde düşündürür ama tanı koydurmaz. Lenfoma, metastaz, hemanjiyoperisitom, sinir kılıfı tümörü (schwannom) ve kordomada da görülebilir (Doddamani ve ark., 2018). Hemanjiyoperisitom aşağıdaki soliter fibröz tümör kutusunda anlatılıyor. Kordoma da kafa tabanında görülebilen bir tümördür (Pamir ve ark., 2026).
Çocuk menenjiyomlarında kuyruk daha az görülür; yokluğu menenjiyomu dışlamaz (Patel ve ark., 2024).
Görme sinirini saran sert zar kılıfında “tren rayı” biçiminde boyanma menenjiyomu düşündürür (Mahendru ve Chong, 2009).

Simpson dereceleri ve nüks

Derece	Ameliyatta ne çıkarılır?	Simpson 1957 (Simon ve Gousias’ın aktarımı)	939 hastalık seri, 2021
I	Tümör tamamen; tutulan sert zar ve kemikle birlikte (sinüsten çıkıyorsa sinüs de)	%8,9	%8
II	Tümör tamamen; tutulan sert zar yerinde yakılır (koterize edilir)	%15,8	%11
III	Tümör tamamen; sert zar olduğu gibi bırakılır	%29,2	%18
IV	Tümörün bir kısmı; sert zar içinde tümör kalır	%46,7 (IV ve V birlikte)	%19
V	Yalnızca basıncı azaltma, gerekirse parça alma (biyopsi)	%46,7 (IV ve V birlikte)	%25 (4 hastanın 1’i)

Tanımlar (Chotai ve Schwartz, 2022; Wang ve ark., 2024). Simpson’ın özgün nüks oranları (Simon ve Gousias, 2024). Simpson’ın özgün makalesi okunamadı. Başka kaynaklarda farklı oranlar da geçer. Örneğin Chotai ve Schwartz’ın tablosu derece II için %19 yazar. Ama aynı tablodaki sayı, 114 hastanın 18’i, %15,8 eder (Chotai ve Schwartz, 2022). 939 hastalık seride nüks ya da ilerleme oranları (Brokinkel ve ark., 2021). Bu seride çıkarımların %29’u derece I, %48’i II, %11’i III, %11’i IV idi; V %0,5’ten azdı.

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Köken: örümcek ağı zarın örtü hücresi → menenjiyom hemen her zaman sert zara tutunur.
Yer: kafa tabanı %43–51 > beyin kubbesi %20–37 > orak yanı %13–22.
Belirti–yer eşleşmesi: orak yanı → bacakta başlayan Jackson tipi nöbet; dış kama kemiği kanadı → ağrısız tek taraflı göz öne çıkması.
DSÖ: derece 1 = 10 büyük büyütme alanında <4 mitoz. Beyne yayılım tek başına derece 2 demektir. TERT promotör mutasyonu ya da CDKN2A/B’nin iki kopyasının kaybı tek başına derece 3 demektir.
Simpson I–II–III: tümör tamamen çıkar; fark sert zardadır: çıkarılır, yakılır, bırakılır.
Sert zar kuyruğu: menenjiyomların %60–72’sinde (bir derlemede %34–72); düşündürür ama tanı koydurmaz.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Simpson derecesi ve sert zar kuyruğu bugün

Ölçeğin kökeni: Simpson 1957’de beş dereceli bir ölçek yayımladı. Ölçek, ameliyatta çıplak gözle yapılan gözleme dayanıyordu (Chotai ve Schwartz, 2022). Ameliyattan sonra görüntüleme yoktu; nüks, belirtilerin geri gelmesiyle tanımlandı. Bu yüzden gerçek oran düşük tahmin edilmiş olabilir (Chotai ve Schwartz, 2022).
Sert zarda gizli odaklar: Borovich ve Doron, menenjiyomların üçte birinden fazlasında sert zarda küçük tümör odakları gösterdi. Bu odaklar ana tümörün kenarından 4 cm uzağa kadar uzanıyordu. Derece I çıkarımdan sonra 10 yıl içinde nüks %10–32 bildirilmiştir (Chotai ve Schwartz, 2022).
“Derece 0”: Derece I’e ek olarak çevredeki 2 cm’lik sert zarın da çıkarılmasıdır. Daha çok beyin kubbesi menenjiyomları için önerildi (Wang ve ark., 2024).
Kuyruğun içinde ne var? Sistematik derleme, çalışmaları belirli kurallarla tarayıp birleştiren derlemedir. 18 çalışmalık bir sistematik derlemede radyolojik kuyrukların %70,9’unda (378 hastanın 268’inde) mikroskopla tümör sızması bulundu. Geri kalanında damar değişiklikleri, gevşek bağ dokusu ya da iltihap vardı. Radyolojik olarak normal görünen sert zarı olan 65 hastanın 26’sında (%40) da tümör sızması vardı (Cordia ve ark., 2025). Bir uzlaşı raporu ise kuyruğun tümör mü yoksa tepkisel bir kalınlaşma mı olduğunun tartışmalı olduğunu yazar (Wang ve ark., 2024). Kuyruğun çıkarılmaması bir nüks riski olabilir (Cordia ve ark., 2025).
Simpson bugün ne kadar geçerli? Modern dönemde derecenin önemi tartışmalıdır. Ulaşılabilecek çıkarımı çoğu zaman tümörün yeri ve büyüme biçimi belirler (Simon ve Gousias, 2024). 939 hastalık seride nüksü en iyi ayıran eşik, derece I–III ile IV ve üstü arasındaydı. I–II ile III ve üstü ayrımı daha zayıftı (Brokinkel ve ark., 2021).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Çadır menenjiyomları ve ilaç tedavisi

Çadır menenjiyomları bir kaynağa göre bütün kafa içi menenjiyomların %3–6’sıdır (Cannizzaro ve ark., 2022). Bir derleme bu payı %2–4 verir (Ogasawara ve ark., 2021). Çentikteki menenjiyomlar ayrı bir alt gruptur. İki merkezden 26 çentik menenjiyomunda Simpson I çıkarım 12, II 10, III 3, IV 1 hastada sağlandı. Komplikasyon oranı %23’tü (Cannizzaro ve ark., 2022).
Türkiye’den: İstanbul’da 63 çadır menenjiyomu Yaşargil’in sınıflamasına göre ayrıldı. En sık tipler T7 (%34,9) ve T2 (%20,6) oldu. Tam çıkarım %73, kısmi çıkarım %27 oranında yapıldı (Mammadli ve ark., 2026). Çentiğin orta bölümünden çıkan T2 menenjiyomlar derin yerleşir ve önemli yapılara bastırır; bu yüzden ameliyatları zordur (Doğruel ve ark., 2026). Doğruel ve arkadaşları 2005–2025 arasında bu yerde kitlesi olan 6 hastayı, beyincik üstünden ve çadırın içinden geçen bir yolla ameliyat etti. Hastalar mümkünse yarı oturur konuma alındı. Doku incelemesinde kitlelerin 4’ü menenjiyom çıktı: 3’ü derece 1, 1’i berrak hücreli derece 2. Kalan 2’si menenjiyomu taklit eden soliter fibröz tümördü (Doğruel ve ark., 2026).
Yaşlı hastalar: Türkiye’den bir seride aynı kıdemli cerrahın ameliyat ettiği 1372 menenjiyom hastasının kaydı incelendi. Yaşlılarda komplikasyon ve ölüm gençlerden fazlaydı. Yine de yazarlar ameliyatı yaşlılarda “bekle ve gör”den çok daha yararlı buldu (Ekşi ve ark., 2019).
İlaç tedavisi: EANO’ya göre henüz standart bir ilaç tedavisi yoktur. En iyi ama sınırlı sonuçlar bevacizumab ile ya da damar büyüme etkeni (VEGF) reseptörünü hedefleyen ilaçlarla alındı. Somatostatin reseptörüne bağlanan ışınlı ilaç tedavisi deneyseldir (Goldbrunner ve ark., 2021).

Bilimin bugün tartıştıkları

Genler, yer ve köken

NF2 ve derece: NF2 mutasyonu derece yükseldikçe sıklaşır. Büyük bir çalışmada derece 1’de %37, derece 2’de %60, derece 3’te %69 bulundu (Wang ve ark., 2024).
Genler yerle eşleşir: NF2 kaybı olan menenjiyomlar beyin kubbesinde ve arka-yan kafa tabanında toplanır. NF2 dışı mutasyonlu olanlar (TRAF7, SMO, SUFU, PRKAR1A) ön kafa tabanında görülür. NF2 ile SMARCB1 birlikteliği ön orak boyunca görülür (Wang ve ark., 2024). NF2 ve TRAF7 değişiklikleri, aynı yer eğilimiyle normal ince zarlarda da bulunmuştur (Wang ve ark., 2024).
Embriyonik köken: Zar hücreleri (meningotel hücreleri) yumuşak zarda, örümcek ağı zarda ve subaraknoid boşluğun lif ağında bulunur. Kafa tabanındakiler mezodermden, beyin kubbesindekiler sinir krestinden köken alır (Ogasawara ve ark., 2021). Mezoderm ve sinir kresti, embriyonun iki ayrı hücre kaynağıdır.
Derece ve yer: Derece 1 menenjiyomlar daha çok kafa tabanında bulunur. Yüksek dereceliler beyin kubbesinde, orak yanında, orakta, sinüslerin birleşim yerinde (torkula) ve karıncık içinde daha sıktır (Ogasawara ve ark., 2021). Türkiye’den 449 yetişkinlik bir seride de kubbe yerleşimi nüks, ölüm ve yüksek dereceyle ilişkili bulundu. Bu seride en sık alt tip meningotelyaldi (%51,7), ardından atipik geliyordu (%20,3) (Celtikci ve ark., 2018).
Derece 3’ün gerçek yüzü: Yalnızca derece 3 olan menenjiyomlarda bir kohortta 5 yıllık genel sağkalım %66’ydı. 10 yıllık sağkalım yalnızca %14–24 olarak tahmin edilir (Wang ve ark., 2024).
Sıklık artıyor mu? ABD’de menenjiyom sıklığı 2004–2009’da her yıl %4,6 arttı. 2009–2015’te ise sabit kaldı (Lin ve ark., 2019).
Ad değişikliği: Eski “NF2 sendromu”nun adı 2022’den beri “NF2 ilişkili schwannomatozis”tir (Wang ve ark., 2024).

Bilimin bugün tartıştıkları

Işın ve menenjiyom

İsrail’de 1948–1960 arasında saçlı deri mantarı için ışın tedavisi alan çocuklar izlendi. Bu çocuklarda menenjiyom riski yaklaşık 10 kat yüksek bulundu. Atom bombasından kurtulanlarda da risk belirgin biçimde artmıştı (Wiemels ve ark., 2010).
Diş röntgeni tartışmalıdır. 200 hastalık bir olgu-kontrol çalışması, hastaları hasta olmayanlarla karşılaştırdı. Bu çalışmada tam ağız diş röntgeni çektirenlerde risk anlamlı olarak yüksekti (olasılık oranı 2,06). Ama doz arttıkça riskin arttığı gösterilemedi (Wiemels ve ark., 2010). Işın ile tümör arasındaki gecikme 20–30 yıl, hatta daha uzundur (Wiemels ve ark., 2010).
Liverpool’da ışın sonrası menenjiyomu olan 54 hasta ve 110 tümör incelendi. Ortalama doz 41 Gy’di; Gy (gray), ışın dozunun birimidir. Tümör, ışından ortalama 34,4 yıl sonra ortaya çıktı. Ortanca büyüme yılda 0,62 cm³’tü (Gillespie ve ark., 2021). Ameliyat edilen tümörler saldırgandı: %43,6’sı ilk ameliyatta derece 2’ydi; %41’i ameliyattan sonra ilerledi (Gillespie ve ark., 2021).

Klinik vaka

Vaka: Kuyruklu kitle

58 yaşında bir kadın, ara ara olan baş ağrısı için MR çektiriyor. Sağ alın-yan kafa bölgesinde, beynin yüzeyinde, sert zara oturan 3 cm’lik bir kitle var. Kitle kontrastla düzgün boyanıyor. Kenarlarından sert zar boyunca ince, boyanan bir uzantı görülüyor. Kitlede kireçlenme yok. T2 ağırlıklı görüntüde parlak; çevresinde hafif ödem var. Nörolojik muayenesi normal.

Kenardaki uzantıya ne denir ve tanı koydurur mu? Bu kitlenin büyüme riski hakkında ne söylenebilir? Ameliyat edilirse sert zara ne yapılmalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Beyin sıvının içinde yüzer. Beyin ve omurilik BOS’un içinde durur. Sert zarda bir delik açılırsa BOS dışarı sızar. Sıvı azalınca beyin desteğini kaybeder ve aşağı doğru yer değiştirir (Nouri ve ark., 2021). Bu duruma kafa içi düşük basınç (intracranial hypotension) denir. İki biçimi vardır:

Kendiliğinden olan: Omurga bölgesinde bir BOS kaçağı vardır. Kaçağın nedeni sert zarda bir yırtık, sızdıran bir zar cebi ya da BOS ile bir toplardamar arasında anormal bir geçit olabilir (Cheema ve ark., 2023).
Bel delmesinden sonra olan: Bel delme (lomber ponksiyon), belden iğneyle BOS alınmasıdır. İğnenin sert zarda açtığı delikten BOS sızabilir. Basınç düşer ve baş ağrısı başlar (Plewa ve ark., 2025).

En tipik belirti, ayağa kalkınca başlayan ya da artan, uzanınca geçen baş ağrısıdır. Buna duruşa bağlı (ortostatik) baş ağrısı denir. Kendiliğinden olan biçimde hastaların %92’sinde görülür. Bulantı (%54) ve boyun ağrısı ya da sertliği (%43) de sıktır (D’Antona ve ark., 2021).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kendiliğinden kafa içi düşük basınç: sayılar ve tanım. Ağır sakatlık yaratabilen bir sendromdur. Yıllık sıklığı 100.000 kişide yaklaşık 3,7’dir (Cheema ve ark., 2023). ABD’de Beverly Hills’te 2006–2020 arasında 19 hasta bulundu. Yıllık sıklık 3,7; kadınlarda 4,3, erkeklerde 2,9’du. Ortalama yaş 54,5’ti (Schievink ve ark., 2022). Olmsted County’de (ABD) 2019–2021 arasında 14 hasta bulundu. Yetişkinlerde sıklık 3,8’di. Hastaların yarısında BOS–toplardamar fistülü vardı (Pradeep ve ark., 2025). 144 makalelik bir meta-analizde ortalama yaş 42,5, kadınların payı %63’tü (D’Antona ve ark., 2021).

İngiltere’deki uzlaşı kılavuzu, uzandıktan sonra 2 saat içinde baş ağrısının %50’den fazla azalmasını bekler (Cheema ve ark., 2023). Uluslararası baş ağrısı sınıflaması (ICHD-3), düşük basıncı bel delmesindeki açılış basıncının 60 mm BOS’un altında olması diye tanımlar (D’Antona ve ark., 2021). Ama ölçülen basınç hastaların yalnızca %67’sinde düşüktü. %32’sinde normaldi (60–200 mm su), %3’ünde yüksekti (D’Antona ve ark., 2021). Yani normal bir basınç tanıyı dışlamaz. Normal aralık başka bir kaynakta 65–195 mm su olarak verilir (Swyden ve ark., 2023).

Neden bu bulgular? Kafatası kapalı bir kutudur; içinde beyin, kan ve BOS vardır. Bu ilke, ilk derste gördüğümüz Monro–Kellie ilkesidir. Kaybedilen BOS’un yerini kafa içindeki kan hacmi alır. Kalın zar boyanması, subdural sıvı ve toplardamarların genişlemesi bu yer doldurmanın sonucudur (Callen ve ark., 2023). Sert zar boyanır, çünkü damarları kanla dolar ve damarlardan sert zara sıvı sızar (Patel ve ark., 2024). Beyin de desteğini yitirip aşağı iner. Bu, köprü toplardamarlarını ve örümcek ağı zarın küçük damarlarını gerer (Nouri ve ark., 2021).

Düşük basıncın MR bulguları ve Bern puanı

Bulgu	Ne olur?	Hastalardaki sıklığı	Bern puanı
Kalın zar (pakimeningeal) boyanması	Sert zar düzgün ve yaygın biçimde kalınlaşır ve boyanır	%73 (meta-analiz); %70’ten çok (derleme)	2
Toplardamar sinüslerinin dolgunluğu	Sinüsler genişler ve yuvarlaklaşır	%57	2
Suprasellar sisternanın silinmesi	Hipofiz bezinin üstündeki sisterna 4,0 mm ya da daha aza iner	—	2
Subdural sıvı toplanması	Sert zarın altında ince bir sıvı birikir	%35 (meta-analiz); %35–50 (derleme)	1
Prepontin sisternanın daralması	Köprünün önündeki sisterna 5,0 mm ya da daha aza iner	Beyin sarkmasıyla birlikte %43	1
Mamillopontin uzaklığın kısalması	Mamiller cisimler ile köprü (pons) arasındaki uzaklık 6,5 mm ya da daha aza iner	Beyin sarkmasıyla birlikte %43	1
Hipofiz bezinin büyümesi	Bez şişkin görünür	%38	—
Normal MR	Hiçbir bulgu yok	%19	—

Bern puanı en çok 9’dur. 2 ya da altı düşük, 3–4 orta, 5 ve üstü yüksek omurga kaçağı olasılığı demektir (Dobrocky ve ark., 2019). Sıklıklar (D’Antona ve ark., 2021; Orru ve ark., 2026). Hastaların %80’inden fazlasında en az bir tipik bulgu vardır (Orru ve ark., 2026). Kaçağı bulunan hastalarda ortalama Bern puanı 5,35, bulunmayanlarda 1,85’ti (Callen ve ark., 2023).

BT ve MR okuma

Düşük basınç görüntüde

En duyarlı inceleme beyin MR’ıdır. Ama MR hastaların %19’unda normaldir (D’Antona ve ark., 2021).
Bel delmeden sonra yaygın kalın zar boyanması görülürse dikkat edilir. Buna subdural sıvı ve beyincik bademciklerinin aşağı inmesi eşlik ediyorsa kafa içi düşük basınç düşünülmelidir (Mahendru ve Chong, 2009).
FLAIR’de oluklardaki parlaklık düşük basınçta da görülebilir. Kafa içi basıncı yüksek iki hastada BOS boşaltıldıktan sonra bu parlaklık çıktı (Yazdani ve ark., 2019). Önerilen açıklama şudur: BOS azalınca oluktaki sinyale kan baskın olur. Kanın sinyali FLAIR’in baskılama adımıyla silinmez (Yazdani ve ark., 2019). Bir hastada parlaklık bir ay sonra kaybolmuştu (Yazdani ve ark., 2019).

Bel delme sonrası baş ağrısı. İlk bel delmeyi 1891’de Heinrich Quincke yaptı. 1898’de August Bier bu baş ağrısını anlattı. Bier, sert zardaki delikten süren BOS kaçağının baş ağrısını başlattığını öne sürdü (Swyden ve ark., 2023). Ayakta kötüleşip uzanınca düzelmesi bu baş ağrısının ayırt edici özelliğidir. Tedavi edilmezse %90’dan fazlası 7–10 günde kendiliğinden geçer (Tubben ve ark., 2023).

Risk etkenleri şunlardır: iğnenin kalınlığı, 60 yaşından genç olmak ve kadın olmak (Tubben ve ark., 2023). İğnenin ucu da önemlidir. Kesici uçlu klasik iğnelerin yerine kalem uçlu, yani atravmatik iğneler kullanılabilir. 110 randomize çalışmada 31.412 kişi karşılaştırıldı; randomize çalışmada katılımcılar gruplara kurayla ayrılır. Baş ağrısı klasik iğnede %11,0, atravmatik iğnede %4,2’ydi (Nath ve ark., 2018). Spinal anestezi, belden iğneyle yapılan bölgesel uyuşturmadır. Spinal anestezi çalışmalarının bir başka meta-analizinde kesici uçlu iğne, baş ağrısı riskini kalem uçluya göre 2,5 kat artırdı (Xu ve ark., 2017).

İğne ve bel delme sonrası baş ağrısı

İğne ya da işlem	Baş ağrısı sıklığı
25G spinal iğneyle spinal anestezi	%1’in altında
20G ya da 22G iğneyle tanı amaçlı bel delme	%36’ya yakın
17G epidural iğneyle sert zarın yanlışlıkla delinmesi	Yaklaşık %75–80
Klasik iğneler (110 randomize çalışmanın birleşimi)	%11,0
Atravmatik iğneler (aynı birleşim)	%4,2

G (gauge) numarası iğnenin çapını gösterir: numara büyüdükçe iğne incelir. Kaynak: (Tubben ve ark., 2023; Nath ve ark., 2018).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Epidural kan yaması

Epidural kan yaması, hastanın kendi kanının sert zarın dışındaki epidural boşluğa verilmesidir. Amaç sert zardaki deliği kapatmaktır (Shin, 2022). İlk kan yamasını 1960’ta Gormley 2–3 mL kanla yaptı. Kanlı geçen bel delmelerinde baş ağrısının az olduğunu görmüştü (Shin, 2022).

Bel delme sonrası baş ağrısında: Başarı yaklaşık %85’tir; yama tekrarlanınca %90’a çıkar (Tubben ve ark., 2023).
Kendiliğinden düşük basınçta: İlk basamak, olabildiğince erken yapılan hedefsiz kan yamasıdır (Cheema ve ark., 2023). Hedefsiz yama, kaçağın yerini hedeflemeden yapılan yamadır. Tek bir yama hastaların %64’ünde başarılı oldu. 20 mL’den büyük yamalar daha başarılıydı: %77’ye karşı %66. Girişim yapılmayan koruyucu tedavi yalnızca hastaların %28’inde yetti (D’Antona ve ark., 2021).

Klinik vaka

Vaka: Sabah kalkınca başlayan baş ağrısı

42 yaşında bir kadın üç haftadır süren baş ağrısıyla geliyor. Ağrı sabah yataktan kalktıktan kısa süre sonra başlıyor. Ayakta kaldıkça artıyor. Uzanınca bir saat içinde yarıdan çok azalıyor. Bulantısı ve ense ağrısı var. Yakın zamanda bel delmesi ya da ameliyat geçirmemiş. Kontrastlı beyin MR’ında sert zar yaygın ve düzgün biçimde boyanıyor. Toplardamar sinüsleri dolgun. İnce bir subdural sıvı var. Suprasellar sisterna 3 mm’ye daralmış.

Hangi tanı düşünülür? Bern puanı kaçtır ve ne anlama gelir? İlk tedavi basamağı nedir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Düşük basınç, subdural kanama ve kaçağı bulmak

Subdural kanama: Kendiliğinden düşük basınçta subdural kanama olguların %16–57’sinde bildirildi. Büyük olasılıkla toplardamarların dolgunluğu ve köprü toplardamarlarının gerilmesiyle olur (Orru ve ark., 2026). Bu yüzden travma, pıhtılaşma bozukluğu ya da alkol öyküsü olmayan subdural kanamada omurga kaçağı aranmalıdır. Bunun için kontrastlı beyin MR’ı ve bütün omurganın MR’ı çekilir (Cheema ve ark., 2023).
Gizlenen kanama: Zonguldak ve Ankara’dan Kale ve arkadaşları iki olgu bildirdi. İki hastaya da epidural anestezi, yani sert zarın dışındaki boşluğa ilaç verilerek uyuşturma denenmişti. Yazarlara göre bu sırada sert zar yanlışlıkla delindi ve iki yanlı subdural kanama gelişti (Kale ve ark., 2015). Bel delme sonrası baş ağrısı çok sık olduğu için subdural kanamanın tanısını gizleyebilir ya da geciktirebilir (Kale ve ark., 2015).
Geç sonuç: Uzun süren ön (ventral) omurga kaçakları, beyin yüzeyinde demir birikmesi (yüzeysel siderozis) gibi ciddi geç sonuçlar doğurabilir (Cheema ve ark., 2023).
Kaçağı göstermek: Türkiye’den Albayram ve arkadaşları bel boşluğuna 0,5 mL gadolinyum (bir MR kontrast maddesi) verdi. Ardından BOS boşluklarını gösteren MR sisternografi yaptı. 19 hastanın 17’sinde (%89) kaçak görüldü. 14 hastada yırtığın yeri tam saptandı (Albayram ve ark., 2008).
Tedaviden sonra: BOS–toplardamar fistülü kapatıldıktan 24 saat sonra kalın zar boyanması hastaların yarısından fazlasında geriledi (Orru ve ark., 2026).
Tarih: George Schaltenbrand kendiliğinden düşük basınca “aliquorrhea” adını verdi. Üç neden önerdi: BOS yapımının azalması, emiliminin artması ve kaçak (Swyden ve ark., 2023).

Ne kadar BOS kaybı baş ağrısı yapar? BOS dakikada yaklaşık 0,35 mL, günde yaklaşık 500 mL yapılır. Toplam hacim yaklaşık 150 mL’dir. Hacmin %10’undan fazlası kaybedilince duruşa bağlı baş ağrısı başladığı düşünülür (Shin, 2022). Kan yamasında hacim önemlidir. Crawford 1980’de 6–15 mL kanla %70, 20 mL kanla %96 başarı bildirdi (Shin, 2022).

İğnenin ucu ve sert zarın lifleri. Eski bir varsayıma göre bel bölgesindeki sert zarın lifleri boyuna dizilir. Bu yüzden iğnenin kesici yüzü liflere paralel girerse lifleri kesmeyip araladığı düşünülürdü. Paralel girişte baş ağrısının daha az görüldüğü de bildirilmişti (Bıçak ve ark., 2019). Işık ve elektron mikroskobuyla yapılan çalışmalar bu varsayımı desteklemez: dış yüzde boyuna lifler olabilir, ama bu düzen derin katmanlarda yinelenmez (Shin, 2022). Türkiye’den iki çalışmanın sonuçları da tutarsızdır:

Diyarbakır Gazi Yaşargil Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde sezaryenle doğum yapan 300 kadın incelendi. 26G, kesici uçlu Quincke iğne kullanıldı. Baş ağrısı, iğne ucunun başa doğru baktığı grupta %14, yana baktığı grupta %8, ayağa doğru (kaudal) baktığı grupta %3’tü (Bıçak ve ark., 2019). Baş ağrılarının %64’ü ilk 24 saatte, %24’ü 24–48 saatte, %12’si 48–72 saatte başladı (Bıçak ve ark., 2019).
İstanbul ve Diyarbakır’dan 100 sezaryen hastasında aynı iğne denendi. Kesici yüz enine düzlemdeyken baş ağrısı %14, sagital düzlemdeyken %8’di. Fark anlamlı değildi (Salik ve ark., 2018).

Atravmatik iğnenin bedeli zamandır. 10 mL BOS toplamak 22G atravmatik iğneyle 6,1 dakika, 20G klasik iğneyle 2,2 dakika sürdü (van Dongen ve ark., 2021). Bel delme sonrası baş ağrısı için uluslararası, çok dernekli bir uzlaşı yayımlandı. 21 kişilik kurul 47 öneri üretti. Uzlaşının amacı, kanıta dayalı kılavuz eksikliğini doldurmaktı (Uppal ve ark., 2023).

Araknoid kist (arachnoid cyst), beyindeki en sık kisttir. Tümör değildir; içi BOS dolu bir kesedir. Örümcek ağı zar yarılınca araya sıvı toplanır ve kist oluşur (NINDS, t.y.). Kistlerin çoğu doğuştandır. Gebeliğin ilk haftalarındaki olağan dışı bir gelişimden doğar (NINDS, t.y.). Bazıları sonradan, örneğin bir travma ya da ameliyattan sonra gelişir (Mustansir ve ark., 2018).

Kistlerin çoğu belirti vermez. Yetişkin serilerinde kistlerin %94’ten fazlası belirtisizdi (Carbone ve Sadasivan, 2021). Kistler genellikle başka bir nedenle çekilen görüntülerde tesadüfen bulunur.

En sık yeri orta kafa çukurudur. Orta kafa çukuru, kafa tabanında şakak lobunun oturduğu kemik çukurdur. Klinik serilerde kistlerin yaklaşık %50–65’i buradadır (Mustansir ve ark., 2018).

Üç boyutlu sahne

Araknoid kistin en sık yeri: orta kafa çukuru

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf ekranın solunda. Kafatası ve şakak lobu (turuncu) yarı saydam yapıldı; böylece şakak lobunun ön kısmının oturduğu orta kafa çukuru görünür. Klinik serilerde araknoid kistlerin %50–65’i bu çukurdadır (Mustansir ve ark., 2018). Örümcek ağı zar modelde yoktur. Beyincik arkasındaki arka kafa çukuru, bazı serilerde ikinci sık yerdir (Carbone ve Sadasivan, 2021).

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Orta kafa çukurunun önü (Facies cerebralis alae majoris), Kama kemiği

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Araknoid kist ne kadar sık, nerede?

Çalışma	Kimler, hangi yöntem?	Yaygınlık	Yer ve cinsiyet
Al-Holou ve ark., 2013	48.417 yetişkin; bir merkezin 12 yıllık MR arşivi	%1,4 (661 kişi)	Erkeklerde daha sık
Al-Holou ve ark., 2010	18 yaş altı 11.738 çocuk; MR	%2,6 (309 kist)	—
Rabiei ve ark., 2016 (İsveç)	70 yaş ve üstü 1235 kişi; BT	%2,3	Cinsiyet farkı yok
Håberg ve ark., 2016 (Norveç)	50–66 yaşında 1006 kişi; araştırma MR’ı	%3,6 (36 kist)	Yarımkürelerin üstünde %53, arka çukurda %33, orta çukurda %14
Sunny ve ark., 2022 (meta-analiz)	36.367 katılımcı; tesadüfi MR bulguları	1000 taramada 8,5	—
Carbone ve Sadasivan, 2021 (derleme)	Yetişkin serileri	—	Orta çukur %34, beyincik arkası %33, kubbe %14
Mustansir ve ark., 2018 (derleme)	Klinik seriler	—	Orta çukur %50–65

Sayılar yönteme göre değişir: klinik arşiv mi, araştırma taraması mı; çocuk mu, yaşlı mı? Orta çukur payındaki fark, hastaların nasıl seçildiğinden kaynaklanıyor olabilir. Araknoid kistler kafa içinde yer kaplayan lezyonların %1’idir (Mustansir ve ark., 2018). Kaynaklar: (Al-Holou ve ark., 2013; Al-Holou ve ark., 2010; Rabiei ve ark., 2016; Håberg ve ark., 2016; Sunny ve ark., 2022; Carbone ve Sadasivan, 2021).

Yapı ve belirti. Birincil (gelişimsel) kistler, anne karnında örümcek ağı zarın ikiye ayrılmasıyla oluşur. İkincil kistler daha azdır; travma, ameliyat, enfeksiyon ya da kanamadan sonra görülür (Mustansir ve ark., 2018). Kist büyükse komşu sinir ve damarlara bastırabilir. En sık belirti baş ağrısıdır (%66) (Mustansir ve ark., 2018).

Orta çukur kistleri: Galassi tipleri. Orta kafa çukurundaki kistler üç tipe ayrılır (Mustansir ve ark., 2018):

Orta kafa çukuru kistleri: Galassi tipleri

Tip	Büyüklük ve yer	Komşu beyne etkisi
I	Orta kafa çukurunun ön kısmında	Genellikle belirti vermez
II	Sylvius yarığı boyunca yukarı uzanır	Bazen şakak lobunu iter
III	Çok büyük; bütün orta kafa çukurunu doldurur	Şakak lobunu iter; yan kafa ve alın loblarını da bozar

Kaynak: (Mustansir ve ark., 2018). Galassi’nin özgün makalesi okunamadı; tipler bu derlemeden alındı.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kistin duvarı ve kökeni

Duvarın yapısı: Kistin kenarında örümcek ağı zar ikiye ayrılır. Duvarda kalın kolajen katmanları, aşırı çoğalmış örümcek ağı zar hücreleri vardır; trabeküller yoktur (Carbone ve Sadasivan, 2021).
Tek tip köken yok: Göteborg’da ameliyatla alınan 24 kist duvarı elektron mikroskobuyla incelendi. 12 duvar normal örümcek ağı zara benziyordu. 4 duvarın ortasında yoğun lifli bir doku ve basit bir hücre örtüsü vardı. Kalanlarda örümcek ağı zara ait olmayan örtü hücreleri bulundu (Rabiei ve ark., 2014). Bu bulgular farklı kökenleri düşündürür. Önerilen nedenler zarın yarılması ya da ikilenmesi, travma ve az sayıda olguda genetik etkenlerdir (Rabiei ve ark., 2014).
Nasıl büyür? Üç varsayım vardır: iki yan arasındaki yoğunluk farkı (ozmotik fark), tek yönlü bir kapakçık düzeneği ve kist duvarının BOS benzeri sıvı yapması (Carbone ve Sadasivan, 2021).
Gelişimdeki kökü: İlkel zarın boşluklandığı evrede örümcek ağı zarın ikilenmesi ya da zarların kaynaşamaması birincil kistlere yol açabilir (Zedde ve Pascarella, 2025a). İlkel zar, “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümünde anlatıldı.
Suprasellar kist: Hipofiz bezinin üstündeki araknoid kist, delinmemiş Liliequist zarının içine doğru BOS’un biriktiği bir cep olarak anlaşılabilir (Dias ve ark., 2014).

Türkiye’den araknoid kist çalışmaları

Çalışma	Ne incelendi?	Bulgu
Yildiz ve ark., 2005 (Bursa, Uludağ)	39 kafa içi kist; faz kontrast sine MR	Kistin sisternayla bağlantısını %92,3 doğrulukla gösterdi; 24 kist bağlantısız, 15’i bağlantılıydı
Algin ve ark., 2009 (Bursa, Uludağ)	21 karıncık içi kist	Sine MR’ın kist ile BOS boşlukları arasındaki bağlantıyı göstermede duyarlılığı %100, özgüllüğü %54; sine MR’da bağlantısız görünen kistlerin hepsi MR sisternografide de bağlantısızdı; MR sisternografide kistlerin %38’i bağlantılıydı
Tali ve ark., 2004 (Ankara, Gazi)	20 hastada 22 kist; omurilik kanalına düşük doz gadolinyumla MR sisternografi	11 kist hemen, 6’sı yalnızca 24. saatte kontrast aldı; 5’i hiç almadı
Duz ve ark., 2012 (Ankara, Gülhane)	1992–2009’da ameliyat edilen 75 hasta	54 erkek, 21 kadın; yaş 2 ay–45 yıl
Erdinçler ve ark., 1999 (İstanbul)	Belirti veren 12 arka çukur kisti	Ameliyatla tedavi edildi; bu kistlerin çoğunlukla doğuştan olduğu düşünülür

Sine MR, BOS’un akışını görüntüleyen MR tekniğidir; MR sisternografi ise sisternaların içini kontrastla gösterir. Kaynaklar: (Yildiz ve ark., 2005; Algin ve ark., 2009; Tali ve ark., 2004; Duz ve ark., 2012; Erdinçler ve ark., 1999).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sert zar atardamar-toplardamar fistülü (dural arteriovenous fistula; kısaca dural AVF). Bu hastalıkta sert zarın ya da beynin bir atardamarı, bir toplardamara doğrudan bağlanır. Bağlantı, sert zarın toplardamar sinüslerine ya da beyin yüzeyinin toplardamarlarına açılır. Kan, kılcal damarlara uğramadan kısa devre yapar. Bu fistüller kafa içindeki atardamar-toplardamar kısa devrelerinin %10–15’idir (Heit ve ark., 2017).

Beyin damar yumağından (arteriyovenöz malformasyon, AVM) farkı şudur: fistülde bir damar yumağı (nidus) yoktur. Fistüller çoğunlukla sonradan edinilir. Travmadan ya da bir sinüsün pıhtıyla tıkanmasından (trombozundan) sonra gelişir (Heit ve ark., 2017). Bir varsayıma göre sinüs tıkanınca toplardamar basıncı yükselir. Bu basınç sert zarın içindeki çok küçük bağlantıları açar. Bağlantılar zamanla büyür ve doğrudan kısa devreye dönüşür (Gupta ve Periakaruppan, 2009).

Nerede çıkar? En sık yer, enine sinüs ile S biçimli (sigmoid) sinüsün birleştiği yerdir; solda biraz daha sıktır (Zyck ve ark., 2023). Fistüller başka yerlerde de bulunur: beyincik çadırında, kayalık kemik çevresinde ve kalbur kemiği bölgesinde. Sylvius yarığı çevresinde, kavernöz sinüste, omurga sert zarında ve üst sagital sinüste de görülür (Zyck ve ark., 2023). Sinüslerin anatomisi “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde anlatıldı.

Nasıl davranır? Fistülün davranışını toplardamar akışının yönü belirler. Kan beyin yüzeyinin (kortikal) toplardamarlarına geri akıyorsa fistül saldırgan seyre yatkındır. En saldırgan yer çadırdır; ardından Sylvius yarığı ve orta çukur, sonra kalbur kemiği ve ön çukur gelir (Zyck ve ark., 2023).

Üç boyutlu sahne

Sert zar fistüllerinin yerleri

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kafatasının tepesi kaldırıldı; kafa tabanına yukarıdan bakıyoruz, ön taraf ekranın üstünde. Beyincik çadırı soluk kırmızı ve yarı saydam. Toplardamar sinüsleri modelde yoktur; etiketler, sinüslerin kemikteki oluklarında nerede uzandığını gösterir. Fistüllerin en sık yeri, enine ve S biçimli sinüs oluklarının birleştiği yerdir (Zyck ve ark., 2023).

Borden ve Cognard sınıflamaları

Sınıflama ve tip	Kan nereye akar?	Beyin yüzeyi toplardamarına geri akım
Borden I	Doğrudan toplardamar sinüsüne	Yok
Borden II	Sinüse; ayrıca geriye doğru subaraknoid (kortikal) toplardamarlara	Var
Borden III	Doğrudan subaraknoid (kortikal) toplardamarlara	Var
Cognard I	Sinüse, normal yönde	Yok
Cognard IIa	Ana sinüse; ayrıca komşu bir sinüse ters yönde	Yok
Cognard IIb	Sinüse normal yönde; ayrıca bir kortikal toplardamara ters yönde	Var
Cognard IIa+b	Ana sinüse; hem komşu sinüse hem kortikal toplardamara ters yönde	Var
Cognard III	Doğrudan kortikal toplardamarlara; toplardamarda genişleme (ektazi) yok	Var
Cognard IV	Doğrudan kortikal toplardamarlara; toplardamar genişlemesiyle	Var
Cognard V	Omuriliğin çevresindeki (perimedüller) toplardamarlara	Omurilik toplardamarlarına akım

Geri akımı olmayan fistüller (Borden I, Cognard I ve IIa) iyi huylu sayılır; sonradan geri akım gelişme riski yalnızca %2’dir. Kalıcı geri akımı olan fistüller (Borden II–III, Cognard IIb–V) saldırgandır (Baharvahdat ve ark., 2020). Cognard’ın serisinde tip V fistüllerin %50’si ilerleyici omurilik hastalığı (miyelopati) yaptı (Akkoc ve ark., 2006).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Fistülün doğal seyri

Geri akım sürerse: Bir seride kortikal geri akımı süren fistüller izlendi. Yıllık ölüm oranı %10,4’tü. Başvurudaki olaylar dışarıda bırakılınca, yıllık kanama riski %8,1, kanamasız nörolojik bozukluk riski %6,9’du (van Dijk ve ark., 2002).
Kanama: Fistüllerin yaklaşık %20–33’ü kafa içi kanamayla başvurur. İlk kanamadan sonraki iki haftada yeniden kanama oranı %35’e kadar çıkabilir (Baharvahdat ve ark., 2020).
Belirtisiz fistül: Japonya’da beyin taraması yaptıran 11.745 kişinin MR’ı incelendi. Belirtisiz dural AVF oranı %0,05’ti (6 kişi). Bunların 4’ünde kortikal geri akım vardı (Hirata ve ark., 2021).
Türkiye’den bir olgu: Kafa içindeki bir fistül, kanını omuriliğin çevresindeki toplardamarlara boşaltıyordu. Olgu, omurilik hastalığının (miyelopatinin) nadir bir nedeni olarak bildirildi (Akkoc ve ark., 2006).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Fistül tedavisinde sert zarın sinirleri ve damarları

Trigeminokardiyak refleks: Üçüz sinir (trigeminal sinir) uyarılınca kalpte ve dolaşımda beliren bir reflekstir. Sert zarla oynamak ya da damar içinden tıkayıcı bir madde (Onyx ve çözücüsü DMSO) vermek bu refleksi tetikleyebilir. Refleks; kan basıncının düşmesi, kalp atımının yavaşlaması ya da durması ve solunumun durması gibi tepkilerle ortaya çıkabilir (Rai ve ark., 2018). Açık işlemlerin %8–18’inde, Onyx/DMSO ile damar içinden tedavi edilen fistüllerin %11,1’inde bildirildi (Ishikawa ve ark., 2026).
Çadırın beslenmesi: Üst beyincik atardamarının çadır boyunca giden bir dalı vardır: iç sert zar-çadır atardamarı. Bu dal, çadır fistülü serilerinde tanımlandı. Damar görüntülemesinde (anjiyografi) tanınması önemlidir (Byrne ve Garcia, 2013).

Sert zarın sinirleri ve refleksin ayrıntısı “Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı” bölümünde.

Sert zarda kireçlenme. Kafa içindeki kireçlenmeler bilgisayarlı tomografide (BT) doğru biçimde görülür (Yalcin ve ark., 2016). Kafa BT’lerinde sert zarda, özellikle beyin orağında, kireç birikimi sık görülür. Bir çalışma bunları fizyolojik, yani olağan kireçlenmeler olarak inceledi. İran’da 216 BT’nin %89,8’inde en az bir yerde fizyolojik kireçlenme vardı. Beyin orağında oran %26,8’di (Ghorbanlou ve ark., 2022).

Ama kafa içi kireçlenmeler birçok hastalıkla da ilişkilendirilmiştir (Yalcin ve ark., 2016). Türkiye’den bir çalışmada, BT’de olağan dışı (patolojik) kafa içi kireçlenmesi bulunan 83 çocuk incelendi. En sık nedenler tüberoskleroz adlı hastalık ve tümörlerdi. Yalnızca 2 çocukta (%2) neden bulunamadı (Erdem ve ark., 1994).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kafa içi kireçlenmeler: iki BT çalışması

Yer	Türkiye’den 11.941 kişi	İran’dan 216 BT
Sert zar (bütünü)	%12,5	—
Beyin orağı	—	%26,8
Petroklinoid bağ	—	%13,2
Beyincik çadırı	—	%6,8
Epifiz bezi	%71,6	%75,0
Koroid pleksus	%70,2	Sağ yan karıncıkta %67,7; solda %62,7
Habenula	%19,2	%36,4
Bazal gangliyonlar	%1,3	%0,9
En az bir yerde	—	%89,8

Bazal gangliyonlar dışında bütün kireçlenme türlerinde erkekler öndeydi (Yalcin ve ark., 2016). İran çalışmasının verileri (Ghorbanlou ve ark., 2022). İki çalışmanın yöntemi farklı olduğu için sayıları birbirine doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Türkiye’den çalışmalar: bu bölümün özeti

Konu	Çalışma	Ana bulgu
Çocuk menenjiti	Ceyhan ve ark., 2008 ve 2020	En sık etken meningokok; Hib aşısından sonra Hib payı %2,4’e indi
Tüberküloz menenjiti	Pehlivanoglu ve ark., 2012 (İstanbul); Güneş ve ark., 2015 (Diyarbakır)	Yetişkinlerde 6. ayda %17 ölüm; çocuklarda BT’de hidrosefali %90,3
Kalın zar iltihabı	Boban ve ark., 2018 (Türkiye’den bir yazarın katıldığı olgu)	IgG4 ilişkili hastalığın ince zarları tutan biçimi
Menenjiyom	Celtikci ve ark., 2018; Ekşi ve ark., 2019	Kubbe yerleşimi nüks ve yüksek dereceyle ilişkili; yaşlılarda da ameliyat yararlı
Çadır menenjiyomu	Mammadli ve ark., 2026 (İstanbul); Doğruel ve ark., 2026	En sık Yaşargil tipleri T7 ve T2; çentiğin ortasından çıkan T2 tipinin ameliyatı zordur
Düşük basınç	Albayram ve ark., 2008	MR sisternografi kaçağı %89 oranında gösterdi
Bel delme	Bıçak ve ark., 2019; Salik ve ark., 2018; Kale ve ark., 2015	İğne ucunun yönünün etkisi tutarsız; baş ağrısı subdural kanamayı gizleyebilir
Araknoid kist	Bilginer ve ark., 2009; Bora ve ark., 2015; Adin ve ark., 2018 ve görüntüleme çalışmaları	Travma sonrası kanama ve yırtılma; kist-sisterna bağlantısının MR ile gösterilmesi
Sert zar fistülü	Akkoc ve ark., 2006	Omurilik çevresi toplardamarlarına akan fistül miyelopati yaptı
Kireçlenme	Yalcin ve ark., 2016; Erdem ve ark., 1994	Sert zar kireçlenmesi %12,5; patolojik kireçlenmesi olan 83 çocuğun yalnızca 2’sinde neden bulunamadı

Ayrıntılar bu bölümün ilgili kısımlarında. Şehir yalnızca çalışmanın metninde yazıyorsa verildi. Kaynaklar: (Ceyhan ve ark., 2008; Ceyhan ve ark., 2020; Pehlivanoglu ve ark., 2012; Güneş ve ark., 2015; Boban ve ark., 2018; Celtikci ve ark., 2018; Ekşi ve ark., 2019; Mammadli ve ark., 2026; Doğruel ve ark., 2026; Albayram ve ark., 2008; Bıçak ve ark., 2019; Salik ve ark., 2018; Kale ve ark., 2015; Bilginer ve ark., 2009; Bora ve ark., 2015; Adin ve ark., 2018; Akkoc ve ark., 2006; Yalcin ve ark., 2016; Erdem ve ark., 1994).

Bu bölümün özeti

Menenjit: zarların iltihabı; bakteriler ince zarlarda ve BOS’ta yayılır. Bakteriyel olan acildir; işaretler yoksa bile menenjit olabilir.
Kalın zar iltihabı: sert zarın iltihapla kalınlaşması; tanı çoğu zaman biyopsiyle konur.
Menenjiyom: örümcek ağı zarın örtü hücrelerinden doğar, sert zara tutunur; çoğu iyi huyludur.
Kafa içi düşük basınç: BOS kaçağı; ayakta artan, uzanınca geçen baş ağrısı. Kendiliğinden olan biçimde ilk basamak kan yamasıdır.
Araknoid kist: BOS dolu, tümör olmayan kese; en sık orta kafa çukurunda; çoğu belirti vermez.
Sert zar fistülü: atardamarla toplardamarın sert zarda kısa devresi; beyin yüzeyi toplardamarına geri akım tehlikelidir.
Kireçlenme: sert zarda, özellikle beyin orağında sık görülür ve çoğu olağan (fizyolojik) sayılır. Ama birçok hastalıkla da ilişkilendirilmiştir.

13.Zarları görüntülemek ve ameliyatta zarlar

Hekim zarları iki yerde görür: görüntülerde ve ameliyat masasında. Bu bölüm ikisini birlikte anlatır. Önce zarların bilgisayarlı tomografide (BT) ve manyetik rezonans görüntülemede (MR) nasıl göründüğüne bakacağız. Sonra beyin cerrahının zarlarla nasıl çalıştığını göreceğiz. Cerrah sert zarı nasıl açar, nasıl kapatır? Beynin derinine, zarların arasındaki doğal yollardan nasıl ulaşır?

Sağlıklı zarlar çok incedir. Sert zarın kalınlığı ortalama 0,33–0,56 mm’dir (Ishikawa ve ark., 2026). Örümcek ağı zar, subaraknoid boşluğun içinde ince perdeler de yapar. Sağlıklı kişide bu perdelerin birçoğu, güçlü MR cihazlarında bile seçilemez (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu yüzden sağlıklı bir zar görüntüde ya ince bir çizgi gibi görünür ya da hiç görünmez. Kanama, iltihap ya da tümör perdeleri kalınlaştırınca onlar daha kolay görülür (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Boyalı çekim. MR çekilirken bazen damardan bir ilaç verilir. Bu ilaca kontrast madde denir. Kan-beyin engeli olmayan dokularda kontrast madde damardan dokuya sızar. O doku da görüntüde parlar (Absinta ve ark., 2017). Sert zarda kan-beyin engeli yoktur. Bu yüzden kontrast verilince sağlıklı sert zar da biraz boyanır (Mahendru ve Chong, 2009). Bu normal boyanma ince, düzgün ve yer yer kesiklidir. Beynin üst yüzünü örten sert zarda, tabandakinden daha belirgindir (Mahendru ve Chong, 2009).

BT mi, MR mı? Zar boyanmasını aramak için bugün kontrastlı MR kullanılır. BT’de kafatasının iç yüzünün hemen altında bir görüntü bozulması (artefakt) oluşur. Bu bozulma, zarın boyanmasını görmeyi zorlaştırır (Mahendru ve Chong, 2009). BT’nin güçlü olduğu yer başkadır: taze kanı iyi gösterir. Kafatası ile sert zar arasında biriken taze kan, BT’de beyaz bir birikim olarak görülür (Heit ve ark., 2017). Subaraknoid boşluğa sızan taze kanı da ilk saatlerde neredeyse her zaman yakalar (Heit ve ark., 2017).

FLAIR. MR’ın bir çekim türü olan FLAIR’de beyin-omurilik sıvısı (BOS) karanlık görünür. Çünkü BOS’tan gelen sinyal bastırılır. Bu yüzden FLAIR, subaraknoid boşluğa karışan şeylere çok duyarlıdır (Mahendru ve Chong, 2009). Kıvrımların arasındaki oluklar FLAIR’de normalde karanlıktır. Bir oluğun içi parlarsa oraya bir şey karışmış olabilir: kan, iltihap ya da kanser hücreleri (Yazdani ve ark., 2019).

İnce kesitler. Bazı MR çekimleri çok ince kesitler alır. Bunlarda örümcek ağı zarın perdeleri, BOS’u kesen ince ve karanlık çizgiler olarak görülebilir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu perdeler sisternaları birbirinden kısmen ayırır. Sisterna, subaraknoid boşluğun genişlediği yerdir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Neden boyanır? Sert zarda kan-beyin engeli yoktur (Mahendru ve Chong, 2009). Sert zar damarlarından kontrast madde gibi küçük moleküller dokuya sızabilir (Absinta ve ark., 2017). Beyinde ise kan-beyin engeli, klinikte kullanılan gadolinyumlu kontrast maddeyi geçirmez. Bu yüzden beyin dokusu ve damar çevresi (Virchow–Robin) boşluklar normalde boyanmaz (Absinta ve ark., 2017). Normal sert zar boyanması ince, düzgün ve kesintilidir. Beynin üst yüzünde (konveksite) tabandakinden daha çok görülür (Mahendru ve Chong, 2009).

Anatomi örüntüyü belirler. Örümcek ağı zar dıştan sert zara yaslanır (Mahendru ve Chong, 2009). Yumuşak zar ise beyne yapışıktır ve olukların içine kadar iner. Örümcek ağı zar oluklara inmez; bir kıvrımdan ötekine köprü kurar (Mahendru ve Chong, 2009). Zar boyanmasının iki ana örüntüsü bu anatomiden çıkar. Meltzer ve arkadaşları onları şöyle ayırdı (Mahendru ve Chong, 2009):

Sert zar–örümcek ağı zar örüntüsü. Kısaca kalın zar (pakimeningeal) boyanması denir. Pakimeninks, sert zarın öteki adıdır ve “kalın zar” demektir (Mahendru ve Chong, 2009). Boyanma kafatasının iç yüzü boyunca uzanır. Yaygın olabilir ya da sert zara oturan odaksal bir kitle gibi görünür (Mahendru ve Chong, 2009).
Yumuşak zar–subaraknoid örüntü. Kısaca ince zar (leptomeningeal) boyanması denir. Leptomeninks, örümcek ağı zar ile yumuşak zarın ortak adıdır; “ince zarlar” demektir (Mahendru ve Chong, 2009). Boyanma beyin yüzeyini yakından izler. Olukların dibine kadar dalgalı bir çizgi gibi iner (Mahendru ve Chong, 2009).

Bu ayrım hekime yol gösterir. Yumuşak zar örüntüsünde BOS’ta tümör hücresi daha sık bulunur. Bunun nedeni muhtemelen bu örüntünün subaraknoid boşluğa komşu olmasıdır (Mahendru ve Chong, 2009). Yalnızca sert zar tutulduğunda ise BOS incelemesi tekrar tekrar temiz çıkabilir. O zaman MR, doku örneğinin (biyopsi) nereden alınacağını gösterir (Mahendru ve Chong, 2009).

Zar boyanmasının üç görünümü

Görünüm	Hangi zar?	Nasıl görünür?	Örnek nedenler
Normal boyanma	Sert zar	İnce, düzgün, kesintili. Beynin üst yüzünde tabandakinden belirgin	Sağlıklı kişi. Sert zarda kan-beyin engeli yoktur
Kalın zar (pakimeningeal) boyanması	Sert zar ve ona yaslanan örümcek ağı zar	Kafatasının iç yüzü boyunca yaygın boyanma ya da odaksal kitle	Kafa içi düşük basınç; tümörün sert zarı tutması; kalın zar iltihabı (hipertrofik pakimenenjit); kraniyotomi ve şant sonrası; iyileşmiş subdural hematom ya da iltihap kesesi (ampiyem)
İnce zar (leptomeningeal) boyanması	Yumuşak zar ve subaraknoid boşluk	Beyin yüzeyini izleyen, olukların dibine inen dalgalı boyanma	Menenjit; kanserin zarlara yayılması; subaraknoid kanama ve alt akut enfarkt (geçici); moyamoya hastalığında “sarmaşık işareti”

Kaynaklar: Mahendru ve Chong (2009); Patel ve ark. (2024). Kalın zar iltihabının kesin tanısı için doku örneği (biyopsi) gerekir (Mahendru ve Chong, 2009). Kafa içi düşük basınçtaki boyanma, damar dolgunluğu ve sert zara sızan sıvıyla olur (Patel ve ark., 2024).

BT ve MR okuma

Hangi çekim, hangi soruya?

Zar hastalığı aranıyorsa: En duyarlı inceleme, üç düzlemde alınan kontrastlı T1 ağırlıklı MR’dır. Kontrast sonrası FLAIR, BOS sinyalini bastırdığı için subaraknoid hastalığa çok duyarlı bir yardımcıdır (Mahendru ve Chong, 2009).
Tüberküloz menenjiti: İnce zar boyanması çoğunlukla düzgündür ve taban sisternalarında yoğunlaşır. Ağır olguda sisternalarda boyanan bir iltihap sıvısı (eksüda) birikir (Patel ve ark., 2024).
Viral menenjit: İnce zar boyanması hiç olmayabilir ya da olukları yaygın tutabilir. En iyi kontrastlı FLAIR’de görülür (Patel ve ark., 2024).
Kafa içi düşük basınç: BOS azalınca kafa içindeki damar hacmi artar. Toplardamar sinüsleri genişler ve yuvarlaklaşır. Sert zar, damar dolgunluğu ve sızan sıvı yüzünden boyanır (Patel ve ark., 2024). Bu tablonun kliniği “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Kanamayı görmek

BT ve taze subaraknoid kanama: İki kaynak farklı süre verir. Bir derleme, BT’nin belirtiden sonraki ilk 6–24 saatte neredeyse %100 duyarlı olduğunu yazar (Heit ve ark., 2017). Kanada’daki büyük bir çalışmaya 3132 yetişkin alındı. Hepsinin nörolojik muayenesi normaldi ve baş ağrısı bir saat içinde en şiddetli hâline ulaşmıştı. Baş ağrısının ilk 6 saatinde çekilen BT kanamaların hepsini buldu. Bu sonuç yeni kuşak BT ve deneyimli bir radyoloğun yorumuyla alındı. Yazarlara göre 6 saatten sonra çekilen BT’nin duyarlılığı kabul edilemeyecek kadar düşüktür. Bütün zaman aralıkları birlikte alınınca duyarlılık %92,9’du (Perry ve ark., 2011).
MR: Taze subaraknoid kan FLAIR’de oluklarda parlak görünür. GRE (gradyan eko) ve SWI (duyarlılık ağırlıklı görüntüleme) denen çekimlerde ise karanlıktır. FLAIR ile SWI birlikte, taze kanamayı BT’den daha iyi gösterir (Heit ve ark., 2017).
Kanın yeri ipucu verir: Anevrizma kanaması taban sisternalarını tutar. Çünkü anevrizmaların çoğu oradadır (Heit ve ark., 2017).
Küçük subdural kan: Kemiğe yakın olduğu için gözden kaçabilir. Görüntünün parlaklık ayarı değiştirilir; buna “subdural pencere” denir. Heit ve arkadaşlarının metni pencere genişliği 130, düzeyi 30 önerir. Aynı makalenin şekil açıklaması 150 ve 30 yazar. Koronal kesitler de yardım eder (Heit ve ark., 2017).

Kanamaların biçimi ve kliniği “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Tekniğin etkisi. Normal sert zar boyanmasının görünüşü üç şeye bağlıdır: mıknatısın gücü, çekim türü (sekans) ve kontrast dozu. Alan gücü ve doz yükseldikçe sert zarın daha uzun bölümleri boyanmış görünür (Mahendru ve Chong, 2009). Kontrastlı gradyan eko çekimi, sağlıklı kişide bile yaygın zar boyanması gösterebilir. Spin eko çekiminde ise normal boyanma ince ve kesintilidir (Mahendru ve Chong, 2009). Olukların içindeki normal zar damarları da boyanır. Bunlar yumuşak zar boyanması sanılmamalıdır (Mahendru ve Chong, 2009).

İşlemden sonra. Kraniyotomiden sonra odaksal ya da yaygın zar boyanması uzun süre kalabilir. Bunun, ameliyatta subaraknoid boşluğa sızan kana bir tepki olduğu düşünülür. Her zaman enfeksiyon göstermez (Mahendru ve Chong, 2009). Şant da zarlarda lif oluşumuyla (fibroz) boyanma yapabilir (Mahendru ve Chong, 2009). BOS incelemesi için bel delme (lomber ponksiyon) yapılmış bir hastada yaygın kalın zar boyanması görülebilir. Buna subdural sıvı ve beyincik bademciklerinin aşağı inmesi eşlik ediyorsa kafa içi düşük basınç düşünülmelidir (Mahendru ve Chong, 2009).

Geçici ve kalıcı boyanmalar. Alt akut evredeki bir enfarkt ve subaraknoid kanama, geçici ince zar boyanması yapabilir. İyileşmiş subdural hematom ya da ampiyem ise kafatası tavanının yanında kalıcı bir sert zar kalınlaşması ve boyanması bırakabilir (Mahendru ve Chong, 2009). Nedeni bulunamayan kalın zar iltihabı (idiyopatik hipertrofik pakimenenjit) sert zarı yaygın olarak kalınlaştırır ve boyar. Kesin tanı için biyopsi gerekir (Mahendru ve Chong, 2009).

Çocuklarda. Tümörün zarlara yayılması kontrastlı T1’de, kontrastlı FLAIR’den daha iyi görülür. Enfeksiyon menenjitinde ise tersi geçerlidir (Patel ve ark., 2024). Çocuk menenjiyomlarında sert zar kuyruğu daha az görülür. Kuyruğun olmaması menenjiyomu dışlamaz (Patel ve ark., 2024). Moyamoya hastalığındaki ince zar boyanmasına “sarmaşık işareti” denir. Yeni damar oluşumu ve tıkalı yumuşak zar damarlarındaki ters akım bu görüntüyü yapar (Patel ve ark., 2024).

Bilimin bugün tartıştıkları

Kafa travmasından sonra zar boyanması

Kontrastlı MR çekilen kafa travmalı hastaların yaklaşık %50–80’inde zar boyanması görülür. Yani bu, sık bir bulgudur (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).
Bu boyanma esasen bir kalın zar olayıdır. En çok sert zarda ve sert zar sınır hücre katmanında görülür: beyin orağında, beyincik çadırında ve beynin üst yüzünü örten sert zarda (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).
Turtzo ve arkadaşları boyanmayı ilk 48 saatte hastaların yaklaşık %53’ünde buldu (Arbona-Lampaya ve ark., 2025). Rizk ve arkadaşlarının çalışmasında boyanma bir yıl sonra da sürüyordu: hafif travmada %17, orta-ağır travmada %63 (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).
Burada kontrastlı FLAIR çok daha duyarlıdır. FLAIR’de görülen boyanmaların %38’i T1’de görülmedi. İki gözlemcinin uyumunu gösteren kappa değeri FLAIR’de 0,90, T1’de −0,24 idi (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).
Zarların damar arayüzüne kan–zar engeli denir. Bu engelde, kan-beyin engelindeki kadar karmaşık sıkı bağlantılar yoktur (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).
Kronik subdural hematomun boyanması farklıdır. Kafatasına bitişik dış zarda yerel ve düzenlidir. Travmatik boyanma ise yaygındır (Arbona-Lampaya ve ark., 2025).

Kronik subdural hematomun zarları. “Subdural” kanama, sert zarın sınır hücre katmanında açılan bir yarıkta birikir. Bu katmanın hemen dışında zengin bir küçük damar ağı vardır. O ağdan yarığa tekrar tekrar kanama olur. Süregen iltihapla birlikte lifli zarlar oluşur ve kronik subdural hematom gelişir (Ishikawa ve ark., 2026).

Kontrastlı MR ve çift enerjili BT çalışmaları bir sıra gösterdi. Önce dış zar kalınlaşır, geç evrede iç zarlar gelişir. İç zarın boyanması, olgun zarlı ileri bir evreyi gösterir (Chen ve ark., 2024). “Spandrel işareti”, dış ve iç zarın birleştiği yerdeki üçgen biçimli, kalınlaşmış iyileşme (granülasyon) dokusudur (Chen ve ark., 2024).

Bu görüntüler ameliyatı da yönlendirir. Zarların eksik çıkarılması nüksle ilişkilidir. Bu, özellikle alt şakak ve alın loblarının üstündeki, ulaşılması zor kısımlar için geçerlidir. Zar görüntülemesi bu yüzden kraniyotominin yerini ve genişliğini belirlemeye yardım eder (Chen ve ark., 2024). Hematomun kliniği ve orta meningeal atardamar embolizasyonu “Kanamalar ve fıtıklaşmalar” bölümünde.

Düşük basınçta görüntüyle izlem. Kafa içi düşük basıncın MR bulguları “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümündeki tablodadır. Bu bulgulardan hesaplanan Bern puanı da orada anlatılır. Omurgadaki kaçağın yerini MR ile bulan bir Türkiye çalışması da oradadır.

Bulgular tedaviyle geriler. BOS–toplardamar fistülü kapatıldıktan 24 saat sonra kalın zar boyanması hastaların yarısından fazlasında geriledi. Sinüs dolgunluğu yaklaşık %40’ında, öteki bulgular yaklaşık %30’unda geriledi (Orru ve ark., 2026). Bir çalışmada Bern puanının ortancası (ortadaki değer) tedaviden önce 6 idi. Bu değer 24 saatte 3,5’e, 3 ayda 2’ye indi (Orru ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Oluk içi FLAIR parlaklığı. FLAIR’de oluklar normalde karanlıktır, çünkü içlerindeki BOS’un sinyali bastırılır. Oluğun parlak görünmesi sık bir bulgudur. Ama tek başına bir hastalığı göstermez (Yazdani ve ark., 2019). En iyi bilinen üç nedeni subaraknoid kanama, menenjit ve kanserin BOS’a yayılmasıdır (Yazdani ve ark., 2019).

Bu nedenlerin ortak noktası, BOS’un içeriğinin değişmesidir. Örneğin mantar menenjitinde subaraknoid boşlukta protein birikir. Protein, sıvının T1 süresini kısaltır. T1 süresi, MR sinyalini belirleyen zaman değerlerinden biridir. Sonuçta FLAIR’de parlaklık görülür (Patel ve ark., 2024). Beynin üst yüzündeki bir olukta, travma olmadan da kanama görülebilir. Bu, damar iltihabının (vaskülit) en sık kanama biçimidir. FLAIR’de oluk parlaklığı olarak görülebilir (Heit ve ark., 2017).

İşlemden doğan tuzaklar. Bazı parlaklıklar hastalıktan değil, hastaya yapılan bir işlemden doğar. Tıpta bunlara iatrojenik nedenler denir. İki örnek, yüksek oranda oksijen solunması ve propofol verilmesidir (Yazdani ve ark., 2019). Bir başka tuzak BOS’un dışarı alınmasıdır. Yazdani ve arkadaşları kafa içi basıncı yüksek iki hastayı anlattı. BOS boşaltıldıktan sonra kafa içi basınç düştü ve FLAIR’de olukların içi parladı (Yazdani ve ark., 2019).

Neden parlar? Yazarların önerdiği açıklama şöyledir. FLAIR, BOS’un sinyalini bir “ters çevirme” (inversiyon) darbesiyle siler. BOS azalınca, görüntüdeki bir noktanın (voksel) sinyalini çoğunlukla kan havuzu verir. Kan bu darbeyle silinmez. Bu yüzden oluk parlak görünür (Yazdani ve ark., 2019). Bel delmeden (lomber ponksiyon) sonra azalan BOS’un çoğu da beynin üst yüzündeki olukların BOS’udur (Yazdani ve ark., 2019).

FLAIR’de oluk içi parlaklık: neden ve ipucu

Neden	Ne olur?	Ayırmaya yardım eden ipucu
Subaraknoid kanama	Kan oluklara ve sisternalara karışır	GRE ve SWI’de karartı. FLAIR ile SWI birlikte taze kanamada BT’den üstündür
Bakteriyel ya da viral menenjit	İltihap BOS’un içeriğini değiştirir	Viral menenjitte boyanma en iyi kontrastlı FLAIR’de görülür
Mantar menenjiti	Subaraknoid boşlukta protein birikir	Protein T1 süresini kısaltır ve FLAIR’de parlaklık yapar
Kanserin BOS’a yayılması	Tümör hücreleri yumuşak zara ve BOS’a yayılır	Yumuşak zar örüntüsünde BOS’ta tümör hücresi daha sık bulunur
Konveksite oluğunda kanama	Travmasız kanama; vaskülitte en sık kanama biçimi	Kan beynin üst yüzündeki oluktadır; FLAIR’de oluk parlaklığı olarak görülür
Yüksek oranda oksijen	İşlemden doğan (iatrojenik) neden	Hastalık değildir
Propofol	İşlemden doğan (iatrojenik) neden	Hastalık değildir
BOS’un boşaltılması	BOS azalınca oluktaki sinyali kan havuzu verir	Bir hastada bir ay sonra parlaklık ve boyanma kaybolmuştu

Kaynaklar: Yazdani ve ark. (2019); Heit ve ark. (2017); Patel ve ark. (2024); Mahendru ve Chong (2009).

Klinik vaka

Vaka: BOS boşaltıldıktan sonra parlayan oluklar

52 yaşında bir kadın, kafa içi basıncı yüksek olduğu için yoğun bakımda izleniyor. Basıncı düşürmek için ekip BOS boşaltıyor. Ertesi gün kontrastlı MR çekiliyor. FLAIR’de beynin üst yüzündeki olukların içi parlak görünüyor. Oluklarda hafif bir boyanma da var. Radyoloji asistanı raporuna “menenjit ya da subaraknoid kanama?” yazmak üzere.

Bu görüntü mutlaka menenjit ya da kanama mı demektir? Başka hangi açıklamalar akla gelmelidir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Perdeleri görmek. Örümcek ağı zarın sisternaları ayıran ince perdeleri, yüksek çözünürlüklü ve ince kesitli MR çekimleriyle aranır. Liliequist zarı gibi ince perdeler için bugün tercih edilen çekim CISS’tir (Zedde ve Pascarella, 2025a). Çekimlerin adları ve perdelerin MR’daki görünümü “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı.

Kanın yeri bir ipucudur. Anevrizmaya bağlı olmayan, beyin sapı çevresindeki (perimezensefalik) kanamada kan genellikle kiazma sisternasına geçmez. Bunda büyük olasılıkla Liliequist zarının üst (diensefalik) yaprağının rolü vardır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Zarın yapısı ve bu kanamadaki rolü “Örümcek ağı zar” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Görünmez olan perdeler. Perdelerin varlığı çoğu kez dolaylı olarak anlaşılır. Komşu sisternalardaki BOS akım izleri birbirinden ayrı duruyorsa arada bir perde vardır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Görüntülemede bu perdeler ilk kez eski bir yöntemle tanındı. Bu yöntemde sisternalara hava verilerek görüntü alınırdı; adı pnömoensefalografidir. Walter Dandy onu 1919’da geliştirmişti (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bengt Liliequist de 1956’da zarı bu yöntemle inceledi (Zedde ve Pascarella, 2025a). Zarın öyküsü “Örümcek ağı zar” bölümünde. Pnömoensefalografi bırakılınca perdeler görüntülerde rutin olarak görülmez oldu. Radyologların bu anatomiyi bilmesi de azaldı (Zedde ve Pascarella, 2025a). Liliequist zarının MR’da ne sıklıkla görüldüğünü ölçen çalışmalar da “Örümcek ağı zar” bölümündedir.

Perde ve hidrosefali. İltihap ya da kanamayla kalınlaşan perdeler, prepontin ve interpedinküler sisternalarda BOS akımını engelleyebilir. Sonuç, dört karıncığın da genişlediği bir hidrosefalidir. Zedde ve Pascarella’ya göre buna “karıncık dışı, sisterna içi tıkayıcı hidrosefali” demek daha doğrudur (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Bu perdeler ince kesitli MR’da aranır. Zedde ve Pascarella iki seriyi aktarır. Laitt ve arkadaşları 43 hidrosefali hastasının 18’inde taban sisternalarında “karmaşık zarlar” gördü. Bu zarlar, endoskopik üçüncü karıncık açılımı (ETV) ameliyatında doğrulandı (Zedde ve Pascarella, 2025a). ETV’nin başarısız olduğu hastalarda taban sisternalarında, özellikle prepontin sisternada, BOS akım izi çoğu kez yoktu (Zedde ve Pascarella, 2025a). İstanbul’dan Dinçer ve arkadaşları 134 hidrosefali hastasının 28’inde akımı tıkayan sisterna zarları buldu. Zarların çoğu prepontin ve interpedinküler sisternalardaydı (Zedde ve Pascarella, 2025a). Bu hastalar şant yerine ETV’ye aday olabilir. Cerrah kalınlaşmış zarları ETV sırasında delebilir (Zedde ve Pascarella, 2025a).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

BT ve MR okuma

Toplardamar sinüslerinde görüntü tuzakları

MR ya da BT ile yapılan toplardamar çekiminde (venografi) her dolma kusuru bir pıhtı değildir.

Granülasyonlar: Araknoid granülasyonlar genellikle belirti vermez ve birkaç milimetre çaplıdır. Büyüyünce sinüs içinde düğüm biçimli bir dolma kusuru yapabilir (Mehta ve Mehta, 2023). Mehta ve Mehta’nın derlediği olgularda tanı, içi BOS’a benzer yoğunlukta ya da sinyalde olan yapılar görülerek konmuştu. Bu yapılar subaraknoid boşlukla bağlantılıydı (Mehta ve Mehta, 2023). Ama bu bir kural değildir. Erzurum’dan bir seride 45 dev granülasyonun 32’sinde sıvının sinyali T1 ve FLAIR’de BOS’la aynı değildi. Yazarlar bunu çoğunlukla granülasyonun içindeki BOS akımına bağladı (Ogul ve ark., 2019). Bazı hastalarda dev granülasyon yanlışlıkla sinüs pıhtısı (tromboz) sanılmış ve gereksiz tedavi başlanmıştır (Mehta ve Mehta, 2023).
Enine sinüs asimetrisi: Erzurum’dan bir çalışmanın özetine göre enine sinüste akım boşluğu ya da gelişmemişlik (aplazi), normal toplumun yaklaşık %24’ünde görülebilir. Bu görüntü tromboz sanılabilir (Alper ve ark., 2004).
Çekim yönteminin kendisi: Muğla’dan bir çalışmanın özetine göre faz kontrast MR venografi, hastaların %27,2’sinde fizyolojik (hastalık olmayan) dolma kusuru gösterdi. Kusurların çoğu enine sinüsün orta kısmındaydı. Bu kusur, sinüsün yokluğu ya da tromboz sanılabilir (Doğan ve Apaydın, 2022).
Düşük basınç: Kafa içi düşük basınçta sinüsler genişler ve yuvarlaklaşır (Patel ve ark., 2024).

Sinüslerin yapısı, ölçüleri ve varyasyonları “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Türkiye’den sinüs ve granülasyon görüntüleme çalışmaları

Şehir ve kurum	Örneklem ve yöntem	Bulgu
Erzurum (Atatürk Üniversitesi)	105 normal MR; TOF MR venografi	Sol enine sinüs: aplazi %20, hipoplazi %39. Simetrik %31. Sağ enine sinüs: hipoplazi %6, aplazi %4 (özet)
Hatay (Mustafa Kemal Üniversitesi)	211 hasta; 3B faz kontrast MR venografi	Sağ enine sinüs 10 olguda (%4,73) görülmedi, 37’sinde (%17,53) hipoplastikti. Sol enine sinüs 26 olguda (%12,32) görülmedi, 85 olguda hipoplastikti (özet)
Muğla (Sıtkı Koçman Üniversitesi)	136 hasta; faz kontrast MR venografi	Alt sagital sinüs anatomik olarak hemen herkeste vardır. Bu yöntemle yalnızca hastaların %41,2’sinde görüldü (özet)
Ankara (Hacettepe)	264 sağlıklı kişi	Art kafa loblarının bükülme yönü (petalia) baskın enine sinüsün tarafını öngördü. Sağa bükülme olanların %72’sinde sağ, sola bükülme olanların %70’inde sol enine sinüs daha genişti. Sağa bükülme %27, sola bükülme %4 kişide görüldü (özet)
Erzurum	45 dev araknoid granülasyon; 3 T, 3B MR	En sık yer iki enine sinüstü. 32’sinde sıvı sinyali T1 ve FLAIR’de BOS ile aynı değildi. %22,2’sinde beyin fıtıklaşması, %73,3’ünde granülasyona giren merkezî toplardamar, %62,2’sinde 3B T2 SPACE’te sinyal boşluğu vardı (özet)
Erzincan–Ankara	Çocuklarda MR venografi; tromboz ve kontrol grupları	Varyant sıklığı tromboz grubunda %46,7, kontrolde %50 idi; fark yoktu. En sık varyant sol hipoplastik enine sinüstü

Kaynaklar: Alper ve ark. (2004); Bayaroğulları ve ark. (2018); Doğan ve Apaydın (2022); Arsava ve ark. (2019); Ogul ve ark. (2019); Bingol ve Ozdemir (2026). “Özet” yazan satırlarda yalnızca çalışmanın özeti okundu. Hatay çalışmasının özeti sol hipoplazi oranını %49,09 yazar. Oysa 85/211 yaklaşık %40,3 eder; bu yüzden yüzde verilmedi.

Bilimin bugün tartıştıkları

Zar lenf damarlarını MR’da görmek

Sert zarda gerçek lenf damarları vardır. Bunlar üst sagital ve enine sinüsler gibi büyük kan damarlarının yanında uzanır (Absinta ve ark., 2017). Keşfin öyküsü ve tartışması “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde. Burada yalnızca görüntüleme yolları var:

Damardan kontrastla. Absinta ve arkadaşları kontrast sonrası yüksek çözünürlüklü T2-FLAIR ve T1 “siyah kan” çekimleri kullandı. Düzlem içi çözünürlük 270 × 270 μm ya da daha iyiydi (Absinta ve ark., 2017). Sert zar lenf damarları 5 sağlıklı gönüllünün 5’inde görüldü. En büyük görünür çap yaklaşık 1 mm idi (Absinta ve ark., 2017). Damarlar, kolay sızan gadobutrol ile parladı. Kanda kalan gadofosveset ile ise parlamadı. Bu, görülenin kan damarı değil lenf damarı olduğunu destekler (Absinta ve ark., 2017).
BOS’a verilen izleyiciyle. Ringstad ve Eide 18 hastada gadobutrolü BOS’a, yani kılıf içine (intratekal) verdi. İzleyici, kortikal toplardamarların sinüse girdiği yerlerin yakınında sinüs yanındaki (parasagital) sert zara geçti (Ringstad ve Eide, 2020). Ama 1 mm’lik görüntü noktalarıyla, lenf damarına benzeyen borusal yapılar öteki boyanan dokudan ayırt edilemedi (Ringstad ve Eide, 2020).
Kontrastsız. Albayram ve arkadaşları kontrast vermeden, 3B T2-FLAIR ile 81 kişide (15–80 yaş) zar lenf yapılarını gösterdi. Boyun lenf düğümlerine bağlantıları da görüldü (Albayram ve ark., 2022). Gerekçeleri şuydu: gadolinyum vücutta birikebilir ve yalnızca ulaşabildiği bölmeleri gösterir (Albayram ve ark., 2022).
Akışın yönü. Kuo ve arkadaşları 6 sağlıklı gönüllüde, üst sagital sinüsün yanındaki lenf akımının arkadan öne aktığını gösterdi. Bu yön, sinüsteki toplardamar akımına terstir (Kuo ve ark., 2018).

İnsanda bu yapının varlığı gösterilmiştir. Ama akış miktarı ve işlevi gibi sayısal bilgiler hâlâ sınırlıdır (Ishikawa ve ark., 2026).

Bilimin bugün tartıştıkları

Kan, subaraknoid boşluğun bölmelerini gösterebilir mi?

Farelerde subaraknoid boşluğu iki bölmeye ayıran tek hücre katmanlı bir zar tanımlandı. Adı SLYM’dir ve 3 kilodaltondan büyük molekülleri geçirmediği bildirildi (Almohaimede ve ark., 2025). İnsanda bu zarı canlıda göstermek zordur. İyotlu ya da gadolinyumlu kontrast maddelerin molekülleri bunun için fazla küçüktür (Almohaimede ve ark., 2025). Zar, kadavra diseksiyonunda da kolayca parçalanır (Almohaimede ve ark., 2025).

Almohaimede ve arkadaşları bu yüzden kanı doğal bir kontrast gibi kullandı. Anevrizma kanaması olan 97 hastanın BT’sine baktılar. Hastaların %64,9’unda kan, beyin sapı boyunca yalnızca yumuşak zara yakın “derin” bölmedeydi. Hiçbir hastada kan yalnızca sert zara yakın “yüzeyel” bölmede değildi (Almohaimede ve ark., 2025). BT’de kanı çok olanlarda (yüksek Fisher puanı) kanın yüzeyel bölmede de bulunma olasılığı yaklaşık 7,6 kat yüksekti (Almohaimede ve ark., 2025). Yazarlar bunun, insanda SLYM’in dolaylı bir görüntü karşılığı olabileceğini öne sürdü. SLYM’in varlığı tartışmalıdır; tartışma “Yeni keşifler: lenf damarları, bağışıklık ve tartışmalar” bölümünde.

Ameliyatta zarlar. Beyin cerrahı beyne ulaşmak için önce kafatasında bir pencere açar. Kafatasının bir parçası geçici olarak çıkarılır ve ameliyat sonunda yerine konur. Buna kraniyotomi denir. Kemik yerine konmazsa işlemin adı kraniyektomidir (Munakomi ve Hall, 2026).

Kemik kalkınca altta sert zar görünür. Cerrah sert zarı keser ve bir kapak gibi katlar. Kesinin biçimi, beyne hangi yoldan gidileceğine göre değişir. Örneğin şakak bölgesinden yapılan pteriyonel yaklaşımda sert zar C harfi biçiminde açılır (Yilmaz ve Durmus, 2025). Sert zarın altında örümcek ağı zar ve BOS dolu subaraknoid boşluk vardır. Beynin yüzeyini ise yumuşak zar örter (Mahendru ve Chong, 2009).

İş bitince sert zar yeniden dikilir. Amaç, BOS’un dışarı kaçmasını ve enfeksiyonu önlemektir (Wang ve ark., 2023). Ünlü beyin cerrahı Harvey Cushing 1908’de bunu şöyle yazmıştı: sert zarın iki katı “özenle” yaklaştırılmalıdır (Wang ve ark., 2023). Sert zar bazen tam kapanmaz. O zaman eksik yere bir yama konur. Yama kişinin kendi dokusundan yapılabilir. Örnekler kas zarı (fasya) ve kafatasını dıştan saran zardır (perikranyum). Başka bir insandan, hayvandan ya da yapay malzemeden yamalar da vardır (Splavski ve Frol, 2025).

Üç boyutlu sahne

Pterion ve altındaki beyin

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam bırakıldı. Beyin loblara göre boyandı: mavi alın lobu, sarı yan kafa lobu, yeşil şakak lobu, pembe art kafa lobu. İşaretli nokta pterion; Anatominin dili dersinde bu adresi tanımıştık. Altında, frontal lob ile temporal lobu ayıran derin yarık uzanır: lateral oluk (Sylvius yarığı). Pteriyonel yaklaşım bu bölgeden açılır. Modelde zarlar yoktur. Gerçekte örümcek ağı zar bu yarığın üstünden bir köprü gibi geçer. Altta kalan genişliğe Sylvius sisternası denir; içinde orta beyin atardamarı vardır (Gray, 1918).

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Pterion (Angulus sphenoidalis), Yan kafa kemiği (sol)

Türkiye’den bir öncü: Gazi Yaşargil. M. Gazi Yaşargil 6 Temmuz 1925’te Anadolu’da, Lice’de doğdu. Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarıydı (Serra ve ark., 2025). Ameliyat mikroskobuyla yapılan beyin cerrahisinin, yani mikronöroşirürjinin öncüsüdür (Serra ve ark., 2025).

Mikroskop altında beyin düzenli bir harita gibi göründü. Kıvrımların arasında oluklar, yarıklar ve sisternalar bir ağ kuruyordu. İnce damarlar da bu doğal yolları izliyordu (Serra ve ark., 2025). Yaşargil, ameliyattaki diseksiyonun bu doğal düzlemler boyunca yapılmasını savundu (Ramirez ve ark., 2025). Örümcek ağı zarın perdelerinin, sisternalar arasında yol bulmadaki önemini vurguladı (Zedde ve Pascarella, 2025a). 1999’da “Yüzyılın Beyin Cerrahı” seçildi (Ramirez ve ark., 2025). 10 Haziran 2025’te, 100. doğum gününe günler kala hayatını kaybetti (Serra ve ark., 2025).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kraniyotomi ve sert zarın açılması. Bugünkü kraniyotomi tekniği, 19. yüzyılın sonunda Wilhelm Wagner’in tanıttığı yönteme dayanır. Önce birkaç küçük delik (burr deliği) açılır. Sonra delikler birleştirilir ve kemik bir kapak gibi kaldırılır (Munakomi ve Hall, 2026).

Sert zarın kesisi yaklaşıma göre planlanır. Samsun’dan (Ondokuz Mayıs Üniversitesi) bir kadavra çalışması iki örnek verir. Pteriyonel yaklaşımda C biçimli kesi, ikinci burr deliğinden şakak tabanına uzanır. Öne, elmacık kemiğine doğru kıvrılır (Yilmaz ve Durmus, 2025). Orbitozigomatik yaklaşımda C biçimli kesi göz çukurunun üst kenarından şakak pulunun ortasına uzanır. Sert zar sonra öne katlanır (Yilmaz ve Durmus, 2025).

Açıkta kalan sert zar kurur. Kuruyan sert zarı dikmek zorlaşır. Bu yüzden çoğu kez kas zarı, kemik zarı ya da yapay zarla bir yama gerekir. Sert zara yama konmasına duraplasti denir (Yasuoka ve ark., 2024).

Kapatma. Cushing’den beri sert zarın bütünlüğünü yeniden kurmak vurgulanır. Amaç BOS kaçağını ve enfeksiyonu önlemektir (Wang ve ark., 2023). Birçok beyin cerrahı su geçirmez kapatmayı bazı ameliyatlarda zorunlu sayar: kafa tabanı cerrahisi, beyincik çadırının altındaki (infratentoryal) kraniyotomi ve omurga kanalında sert zarın içine girilen ameliyatlar. Çadırın üstündeki ameliyatlarda ise konu tartışmalıdır (Wang ve ark., 2023).

BOS kaçağı şöyle tanımlanır: sert zardaki bir açıklıktan subaraknoid boşluk epidural boşlukla, bazen de deriyle bağlantı kurar. Kaçak menenjite yol açabilir (Hall ve ark., 2025). Planlı (seçmeli) çadır üstü ameliyatlardan sonra kaçak hastaların yaklaşık %2,9’unda görülür (Yasuoka ve ark., 2024). Kaçan BOS bazen sağlam derinin altında, deri altı dokuda birikir. Buna psödomeningosel denir (Maulana ve ark., 2025).

Asma dikişleri. Walter Dandy, sert zarı kemiğin kenarına asan dikişleri tanıttı (asma dikişi, tenting). Bu dikişlerin ameliyattan sonra epidural kanamayı önlediği öne sürülür. Ama bu iddia kanıta dayanmaz (Przepiorka ve ark., 2025). Çok merkezli, 490 hastalık randomize bir çalışma bunu sınadı. Planlı çadır üstü kraniyotomilerde dikiş koymamak daha kötü sonuç vermedi. Epidural kanama için yeniden ameliyat dikiş konmayanlarda %0,8, konanlarda %0,4 idi (Przepiorka ve ark., 2025). Yazarlara göre bu ameliyatlarda rutin asma dikişini bırakmak güvenlidir (Przepiorka ve ark., 2025).

Sert zarı onarmak: yama malzemeleri

Tür	Örnekler	Ne biliniyor?
Kişinin kendi dokusu (otolog)	Kas zarı (fasya lata, şakak fasyası); kafatası dış zarı (perikranyum)	Walter Dandy 1926’da sert zarı ilk kez kişinin kendi fasya latasıyla onardı. Bir meta-analizde menenjiti (OR 0,31) ve psödomeningoseli (OR 0,50) azalttı. BOS kaçağı, hidrosefali ve yeniden ameliyatta fark yoktu. İstanbul’dan bir otopsi çalışmasının özetine göre kalınlığı ve mekaniği insan sert zarına benzemedi
Başka bir insandan (allojenik)	Kadavra sert zarı; amniyon zarı	Kadavra sert zarı, ameliyatla bulaşan (iatrojenik) Creutzfeldt–Jakob hastalığı ve prion benzeri amiloid birikimiyle ilişkilendirildi. Kullanımı son 30 yılda önemli ölçüde kısıtlandı
Hayvandan (ksenojenik)	Domuz, sığır ya da at perikardı; balık kolajeni	Hemikraniyektomide BOS kaçağı bu yamayla %3,5, yamasız grupta %3,6 idi. Yara enfeksiyonu yamalı grupta daha yüksek eğilimdeydi: %11,6’ya karşı %3,5 (p = 0,07)
Yapay malzeme	Doğal ve sentetik polimerler; emilebilen ya da emilmeyen yapay sert zar	Dekompresif kraniyektomide emilebilen yapay sert zarda, kafatası dışına beyin fıtıklaşması (%43,59’a karşı %17,19) ve BOS kaçağı (%15,38’e karşı %1,56) daha sıktı
Yapıştırıcı (sızdırmazlık maddesi)	Polietilen glikol (PEG) yapıştırıcısı; sentetik hidrojeller; TissuePatchDural	PEG ameliyat sırasında su geçirmez kapanmayı artırdı (RR 1,44). Ama kontrollü çalışmalarda BOS kaçağını ve enfeksiyonu anlamlı azaltmadı. 3094 hastalık bir ağ meta-analizinde TissuePatchDural, otolog malzemeler ve sentetik hidrojeller kaçak riskini tek başına dikişe göre azalttı

Kaynaklar: Splavski ve Frol (2025); Maulana ve ark. (2025); Çavdar ve ark. (2022); Tanrikulu ve ark. (2026); Zhang ve ark. (2022b); Diab ve ark. (2021); Yu ve ark. (2026). OR (olasılık oranı) ve RR (göreli risk) 1’den küçükse o yöntemde olay daha seyrek görülmüştür. Kaynaklara göre hiçbir malzemenin kesin üstünlüğü kanıtlanmamıştır (Splavski ve Frol, 2025).

Sayılarla sert zarı kapatmak

%2,9
Planlı çadır üstü ameliyatlardan sonra BOS kaçağı görülen hastalar (sistematik derleme).
%0,8
Asma dikişi konmayanlarda epidural kanama için yeniden ameliyat; konanlarda %0,4.
1926
Walter Dandy’nin sert zarı ilk kez kişinin kendi kas zarıyla (fasya lata) onardığı yıl.
1908
Harvey Cushing’in sert zarın “özenle” kapatılması gerektiğini yazdığı yıl.

Kaynaklar: Yasuoka ve ark. (2024); Przepiorka ve ark. (2025); Splavski ve Frol (2025); Wang ve ark. (2023).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Açma ve kapatma: kanıt ne diyor?

Su geçirmez kapatma: Pekin’de 10 yılda yapılan 698 çadır üstü kraniyotomi incelendi. Su geçirmez kapatma yapılmayanlarda enfeksiyon %10,9, yapılanlarda %4,5 idi (Wang ve ark., 2023). Kafa derisinin altında (galea altında) sıvı birikimi ise %11,3’e karşı %9,7 idi. Bu fark anlamlı değildi (Wang ve ark., 2023).
Asma dikişi ve kaçak: Asma dikişi çalışmasında BOS kaçağı dikiş konmayanlarda %1,3, konanlarda %4,4 idi. Bu fark ilk hesapta anlamlıydı (p = 0,039). Çok sayıda sonuç birlikte sınandığı için bir düzeltme yapıldı; düzeltmeden sonra fark anlamlı değildi (Przepiorka ve ark., 2025).
Dekompresif kraniyektomi: 56 hastalık randomize bir çalışmada, su geçirmez olmayan kapatma daha kısa sürdü ve sonuçlar benzerdi (Kumar ve ark., 2026). 106 travma hastasında dikişsiz duraplasti, ameliyat süresini 205 dakikadan 150 dakikaya indirdi. Kan kaybı da dikişsiz grupta azdı: 1000 mL’ye karşı 1500 mL (Jeong ve ark., 2020).
Krank biçimli kesi: Kafa içi basınç yüksekken sert zar merkezden köşelere kesilirse beyin kemik kenarından taşabilir. Dekompresyonda bu istenmez (Nishiyama ve ark., 2021). Nishiyama ve arkadaşları “krank biçimli” kesiler önerdi. Ortada kare bir sert zar örtüsü korunur; kesiler bu kareden köşelere doğru uzatılır (Nishiyama ve ark., 2021).
Rulo tekniği: Sert zarı U biçiminde kesip rulo yapma (roll-up) tekniği denendi. Yama gerekmeden kapatma 27 hastanın 26’sında (%96,3) başarıldı (Yasuoka ve ark., 2024).
Arka çukurda hazırlık: Deri kesisinden sonra, sert zarı kapatmada kullanmak için kafatası dış zarından bir flep alınabilir (Keles ve ark., 2021).
Yapıştırıcılar: Bir meta-analize göre PEG yapıştırıcısının enfeksiyonu önlediği bilimsel olarak gösterilmemiştir. Sert zarın bütünlüğünden kuşku duyulduğunda yardımcı olarak kabul edilebilir (Diab ve ark., 2021). Bir ağ meta-analizinde kişinin kendi dokusundan yapılan malzemeler, menenjiti önlemede de olumlu bir işaret verdi (RR 0,13) (Yu ve ark., 2026).

Arka çukur: kemik yerine konmalı mı? Bir meta-analiz beyincik ve beyin sapı bölgesindeki (arka çukur) ameliyatları karşılaştırdı. BOS kaçağı kraniyotomide %5,79 (484 ameliyatın 28’i), kraniyektomide %11,00 (518 ameliyatın 57’si) idi. Havuzlanmış analizde bu fark anlamlı değildi (Alhantoobi ve ark., 2023). Psödomeningosel ise kraniyotomide %7,40 (338’in 25’i), kraniyektomide %23,36 (214’ün 50’si) idi. Bu fark havuzlanmış analizde anlamlıydı (Alhantoobi ve ark., 2023). Kemik kapağın yerine konması, yerçekimine bağlı kemik ve deri kusurunu azaltır. Bu da kaçak ve psödomeningosel riskini düşürebilir. Ama kanıtın yanlılık riski yüksektir (Alhantoobi ve ark., 2023).

Sert zarı koruyarak. İzmir’den (Ege Üniversitesi) bir ekip, Chiari I hastalığında sert zarı açmadan bir yöntem tanıttı: “bir parmak genişliğinde baklava hamuru” tekniği. Sert zar katmanlarına ayrılır. Meningeal katman, mikroskop altında baklava yufkası inceliğine kadar inceltilir. İnceltme, BOS’un atımı zarın içinden görülene dek sürer (Biçeroğlu ve ark., 2026). Çalışmanın özetine göre 32 hastada BOS fistülü, psödomeningosel, yara enfeksiyonu ya da yeniden ameliyat olmadı (Biçeroğlu ve ark., 2026).

Klinik vaka

Vaka: Ense yarasının altında yumuşak bir şişlik

47 yaşında bir kadın, beyinciğin yanındaki bir tümör için arka çukurdan ameliyat edildi. Kemik parçası yerine konmadı; yani kraniyektomi yapıldı. Sert zar dikildi, ama tam kapanmadı. İki hafta sonra ense yarasının altında yumuşak, ağrısız bir şişlik fark ediliyor. MR’da şişliğin içi BOS ile aynı sinyalde. Sert zardaki bir açıklıkla da bağlantılı.

Bu birikimin adı nedir? Arka çukur ameliyatında bu riski hangi seçimler etkiler?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Doğal koridorlar. Mikroskop altında beyin rastgele bir yumak gibi görünmez. Kıvrımların arasında oluklar, yarıklar ve sisternalar düzenli bir ağ kurar. İnce damarlar da bu ağı izler (Serra ve ark., 2025). Sisternalar ve onları ayıran örümcek ağı zar perdeleri, cerrahiye doğal diseksiyon yolları sağlar (Zedde ve Pascarella, 2025a). Yaşargil’in derindeki beyin tümörlerine sisternalar yoluyla (trans-sisternal) yaklaşımları bu fikre dayanır (Serra ve ark., 2025).

Sisternaları ayıran duvarlar tam değildir. Değişik büyüklükte delikleri olan, gözenekli duvarlardır. Trabeküllerin yapışıklıkları, sisterna diseksiyonunun asıl zorluğudur (Villanueva ve ark., 2023). Trabekül ağı düzensizdir ve çoğunlukla damarların yakınında yoğunlaşır. Bir derlemenin özetine göre bu yüzden mikrocerrahide küt değil, keskin diseksiyon önerilir (Mortazavi ve ark., 2018). Liliequist zarı, interpedinküler sisternaya giden yolda ameliyattaki temel işaretlerden biridir (Volovici ve ark., 2020).

BOS’u boşaltmak beyni gevşetir. Taban sisternaları erkenden açılıp BOS boşaltılırsa beyin gevşer. Böylece sert zar nazikçe açılabilir. Korteksteki toplardamarların bükülmesi ve korteksin kemik kenarında yırtılması önlenir (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024).

Üç boyutlu sahne

Alttan bakış: sisternalarda yatan yapılar

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne alttan bakıyoruz; ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın solunda. Beyin kabuğu saydam bırakıldı. Kırmızı yapılar atardamarlar ve Willis halkasıdır. Turuncu yapılar görme sinirleri, kiazma ve görme yollarıdır. Ortada beyin sapı uzanır. Modelde örümcek ağı zar ve sisternalar yoktur. Gerçekte bu yapıların her biri BOS dolu bir sisternada yatar. Optik kiazma kiazma sisternasında, orta beyin atardamarı Sylvius sisternasında durur (Gray, 1918). Willis halkası tek bir sisternada değildir. İç karotis atardamarı ve arka bağlantı atardamarının başlangıcı karotis sisternasındadır. Ön bağlantı atardamarı lamina terminalis sisternasındadır. Baziler atardamarın tepesi ve çatallanması interpedinküler sisternadadır. Baziler atardamarın gövdesi ponsun önündeki prepontin sisternadadır (Villanueva ve ark., 2023). Gray (1918) ise bu bölgeyi tek ve geniş bir taban sisternası sayar ve Willis halkasını onun içine koyar. Cerrah bu yapılara sisternaları açarak ulaşır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik sinir (sol): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Optik sinir (sağ): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
İç karotis arter (sol): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
İç karotis arter (sağ): Boynun iki yanından kafatasına giren ve beyni besleyen iki ana atardamar çiftinden biri; dalları Willis halkasına katılır.
Vertebral arter (sol): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Vertebral arter (sağ): Boyun omurlarının içinden yükselen atardamar. İki vertebral arter birleşerek baziler arteri oluşturur.
Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
Ön beyin arteri (sol): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön beyin arteri (sağ): İç karotis arterin dalı; yarımkürenin iç yüzüne doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Ön bağlantı arteri: İki ön beyin arterini birbirine bağlayan kısa atardamar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Orta beyin arteri (sol): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Orta beyin arteri (sağ): İç karotis arterin en büyük dalı; dalları yarımkürenin yan yüzünün büyük bölümüne yayılır.
Arka bağlantı arteri (sol): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka bağlantı arteri (sağ): İç karotis arteri arka beyin arterine bağlar; Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sol): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Arka beyin arteri (sağ): Baziler arterin uç dalı; beynin arka ve alt bölümlerine doğru ilerler. Willis halkasının bir parçasıdır.
Üst beyincik arteri (sol): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.
Üst beyincik arteri (sağ): Baziler arterin üst ucuna yakın çıkan dal; beyinciğin üst yüzüne doğru ilerler.

Cerrahın karşılaştığı sisternalar

Sisterna	İçinde ne var?	Cerrahide nerede karşına çıkar?
Sylvius sisternası (cisterna fossae lateralis cerebri)	Orta beyin atardamarı	Yaşargil’in trans-silviyen amigdalohipokampektomisi Sylvius yarığından geçerek amigdala ve hipokampusa ulaşır
Kiazma sisternası	Görme sinirleri ve kiazma, hipofiz sapı, hipofiz ve infundibulum atardamarları	Orta hattaki sisterna kavşağıdır. Üstünde lamina terminalis sisternası, arkasında Liliequist zarının ardında interpedinküler sisterna vardır
İnterpedinküler sisterna	Baziler atardamarın tepesi ve çatallanması; arka beyin ve üst beyincik atardamarları; arka bağlantı atardamarının sonu; okülomotor sinir	Yolu Liliequist zarından geçer. Sisternostomide dren ucu buraya ya da prepontin sisternaya konur
Prepontin sisterna	Baziler atardamar; abdusens siniri; ön alt beyincik atardamarının başlangıcı	Sisternostomide bütün taban sisternalarıyla birlikte açılır ve dren buraya bırakılır
Kuadrigeminal sisterna	Çok sayıda atardamar ve toplardamar	Paramedian supraserebellar transtentoryal yaklaşım bu sisternayı, pineal bölgeyi ve çadır çentiğini engelsiz açar
Sisterna magna (beyincik–omurilik soğanı sisternası)	Bazı kafa sinirleri ve atardamarlar; en büyük sisternadır	Beyin sapı ameliyatından sonra örümcek ağı zarı dikilerek yeniden kurulabilir

Kaynaklar: Gray (1918); Villanueva ve ark. (2023); Zedde ve Pascarella (2025a); Serra ve ark. (2025); Volovici ve ark. (2020); Ciobanu-Caraus ve ark. (2024); Keles ve ark. (2021); Keleş ve ark. (2019). Willis halkasının parçaları birkaç sisternaya dağılır (Villanueva ve ark., 2023); Gray (1918) halkayı tek bir geniş taban sisternasına koyar. Sisternaların bütün listesi ve sınırları “Zarlar arası boşluklar ve sisternalar” bölümünde.

Yaşargil’in yolu. Tıp eğitimine 1944’te Almanya’da, Jena’da başladı. 1945–1949 arasında İsviçre’de, Basel’de sürdürdü ve 1950’de mezun oldu (Serra ve ark., 2025). Beyin cerrahisi eğitimine 1953’te başladı. Hocası, İsviçre beyin cerrahisinin kurucusu Hugo Krayenbühl’dü (Serra ve ark., 2025). 1965–1967 arasında ABD’de, Burlington’da R. M. Peardon Donaghy’nin yanında çalıştı. Orada mikroskop altında çok ince damarları dikmeyi çalıştı (Serra ve ark., 2025).

18 Ocak 1967’de Zürih Üniversite Hastanesi’nde insanda ilk kafa dışı–kafa içi (EC-IC) baypas ameliyatını yaptı (Serra ve ark., 2025). 1973’te Zürih’te profesör ve bölüm başkanı oldu. Emekli olana dek dünyanın her yerinden 3000’den fazla beyin cerrahı onu izlemeye ve ondan öğrenmeye geldi (Serra ve ark., 2025). Emeklilik yılı kaynaklarda farklıdır: Serra ve arkadaşları 1992, Ramirez ve arkadaşları 1993 yazar (Serra ve ark., 2025; Ramirez ve ark., 2025). Sonra ABD’de, Little Rock’ta Arkansas Üniversitesi’nde çalıştı. 2013’ten sonra İstanbul’da Yeditepe Üniversitesi Beyin Cerrahisi Bölümü’nde profesördü (Serra ve ark., 2025).

Katkıları arasında şunlar sayılır (Serra ve ark., 2025):

Derindeki beyin tümörlerine sisternalar yoluyla yaklaşımlar.
Bipolar koagülasyonla ve kendi geliştirdiği klipslerle anevrizma tedavisi.
Atardamar–toplardamar şekil bozukluklarının (AVM) mikrocerrahisi.
Sylvius yarığından geçerek amigdala ve hipokampusa ulaşan ameliyat (trans-silviyen amigdalohipokampektomi).

Birikimini çok ciltli “Microneurosurgery” kitap dizisine aktardı. Dizi, Roth’un çizimleriyle resimlendi (Serra ve ark., 2025). Ramirez ve arkadaşlarına göre dizi altı ciltten oluşur (Ramirez ve ark., 2025). Bugünkü sisterna adlandırması da büyük ölçüde Yaşargil’in 1970’lerin ortasındaki tanımlarına dayanır (Villanueva ve ark., 2023).

Bir yayının özetine göre İstanbul Yaşargil Mikronöroşirürji Kursları, Yeditepe Üniversitesi’nin mikronöroşirürji laboratuvarında doğdu (Kabakcı ve ark., 2026). Laboratuvarın öyküsü “Zarların gelişimi ve keşif tarihi” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Üç boyutlu sahne

Orta hattan: Liliequist zarının gerildiği yer

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kafatası tabanı, beyin sapı ve derin yapılar orta hattan ikiye ayrıldı. Sol yarıya içeriden bakıyoruz; yüz sağda. Hipofiz Türk eyerinin çukurunda oturur; üstünde optik kiazma görülür. Mamiller cisimler kiazmanın arkasındadır. Altta orta beyin ve pons uzanır; ponsun önünde baziler atardamar vardır. Kemik soluk bırakıldı. Modelde zarlar yoktur. Liliequist zarı eyer sırtından başlar ve iki yaprağa ayrılır (Zedde ve Pascarella, 2025a). Yaprakların hangi sisternaları ayırdığı “Örümcek ağı zar” bölümünde anlatıldı. Endoskopik üçüncü karıncık açılımında (ETV) cerrah önce üçüncü karıncığın ince tabanını geçer. Zarın üst yaprağı da delinince üçüncü karıncık taban sisternalarıyla bağlanır (Villanueva ve ark., 2023). Prepontin sisternanın önünde klivus, arkasında pons vardır. Baziler atardamar bu sisternanın içinde, ponsun önündeki olukta uzanır (Villanueva ve ark., 2023).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Perdelerle çalışmak

Liliequist zarı: Zarın yaprakları ve tutunduğu yerler “Örümcek ağı zar” bölümünde. Zarın önündeki anevrizmalara en iyi pteriyonel yolla ulaşılır. Arkasındakiler için başka yollar daha uygun olabilir: orbitozigomatik yol ya da şakak lobunun önünden kavernöz sinüsü geçen yol (pretemporal transkavernöz) (Volovici ve ark., 2020). Prepontin sisternayı genişçe açmak için zarın iki yaprağının da açılması önerilir (Volovici ve ark., 2020). Okülomotor sinir, kavernöz sinüse girene dek bu zarın uzantısı olan bir örümcek ağı zar manşonuyla sarılıdır (Volovici ve ark., 2020).
Anevrizma ve perde: Yaşargil’e göre anevrizmalar çoğu kez sisterna duvarlarının örümcek ağı zarıyla sarılır. Bu yüzden ameliyatta zarlar anevrizmadan uzakta açılırken bile, zarlardaki gerilim anevrizmanın tepesine iletilebilir ve kanamaya yol açabilir (Volovici ve ark., 2020).
Perdeler ve kanama: Perdelerin gözenekliliği yerden yere değişir. Subaraknoid kanamadan sonra tıkanabilirler (Zedde ve Pascarella, 2025a). Yaşargil’e göre trabeküller subaraknoid boşluktaki sinirlere de tutunur (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Endoskopik üçüncü karıncık açılımı (ETV): Başarı için Liliequist zarının üst (diensefalik) yaprağının da delinmesi gerekir; nedeni “Örümcek ağı zar” bölümünde (Zedde ve Pascarella, 2025a). Yüksek çözünürlüklü T2 ağırlıklı çekimler, üçüncü karıncıktan interpedinküler sisternaya giden BOS akım izlerini iyi gösterir. Bu, ameliyatın planlanmasına yardım eder (Zedde ve Pascarella, 2025a). Ameliyattan sonra açılan delikten geçen akım da MR’da güçlü akım izleri olarak görülebilir (Zedde ve Pascarella, 2025a).
Sisterna magnayı yeniden kurmak: Yeditepe’den Türe ekibi, beyin sapı cerrahisinde sisterna magnanın örümcek ağı zarını 10-0 tek iplikle dikti. Hasta omurilik soğanında hemanjiyoblastomu olan bir von Hippel–Lindau hastasıydı (Keleş ve ark., 2019). Yazarlara göre başarılı bir kapatma için zarın keskin diseksiyon ve mikrocerrahi teknikleriyle açılması önemlidir (Keleş ve ark., 2019).

Bilimin bugün tartıştıkları

Sisternostomi: umut ve kanıt

Bazal sisternostomiyi orta-ağır kafa travmasında yeni bir tedavi olarak 2013’te Cherian ve arkadaşları tanıttı (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024). İşlem şu adımlardan oluşur: kraniyotomi, prepontin sisterna dahil bütün taban sisternalarının açılması, BOS’un kendiliğinden boşalması ve prepontin sisternaya bir dren bırakılması (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024).

Dayandığı model şudur. Travmatik subaraknoid kanama, taban sisternalarındaki damar çevresi boşlukları tıkayabilir. Sisterna basıncı artınca BOS beyin dokusuna geri itilebilir; buna “BOS kayması ödemi” denir (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024). Cerrahi hedef, dren ucunu interpedinküler ya da prepontin sisternaya koymaktır. Bu sisterna, hem yandan ortaya hem de çadır altından üstüne doğru merkezî bir bağlantı noktasıdır (Villanueva ve ark., 2023). Önceki randomize çalışmalarda frontotemporal (pteriyonel ya da değiştirilmiş pteriyonel) yaklaşım kullanıldı (Villanueva ve ark., 2023).

Kanıt henüz kesin değildir:

Bir sistematik derlemede, dekompresif hemikraniyektomiye eklenen sisternostomi iyi nörolojik sonuç olasılığını anlamlı artırmadı: OR 2,50, p = 0,06 (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024).
Hindistan’dan randomize bir çalışmada hastane içi ölüm yalnız dekompresyonda %64, sisternostomi eklenince %48 idi. Fark anlamlı değildi. Mekanik ventilasyon ve yoğun bakım süresi ise kısaldı (Kumari ve ark., 2023).
Dünya Beyin Cerrahisi Dernekleri Federasyonunun (WFNS) nörotravma komitesi 16 uzmanla bir uzlaşı kurdu. Sisternostomiyi, belirgin travmatik subaraknoid kanaması olan seçilmiş hastalarda yardımcı bir işlem olarak tanımladı (Rubiano ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sinüs yaralanması. Toplardamar sinüsleri, sert zarın meningeal ve kemik zarı katmanlarının ayrılmasıyla oluşan kanallardır. İç yüzleri endotelle döşelidir. Kapakçıkları ve kas duvarları yoktur. Bu yüzden yırtılınca büyük kanama yaparlar (Levin-Carrion ve ark., 2026). Üst sagital sinüsün arka üçte birinin yan dolaşımı azdır. Bu bölüm tıkanırsa iki yanda yan kafa ve alın loblarında toplardamar enfarktları olur (Levin-Carrion ve ark., 2026). Sinüslerin yapısı “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde.

Köprü toplardamarları. Beyin yüzeyindeki toplardamarlar sinüslere köprü toplardamarlarıyla ulaşır. Bunlar, sert zar ile örümcek ağı zar arasındaki düzlemi geçen ince duvarlı damarlardır. Karşıt mekanik kuvvetlerle yırtılırlarsa subdural hematom oluşur (Pierre ve ark., 2026). Beyin hacmi azalınca sert zar ile beyin arasındaki uzaklık artar. Köprü toplardamarları gerilir ve yırtılmaya yatkın olur (Pierre ve ark., 2026).

Ameliyatta da korunmaları gerekir. Yarımküreler arası yaklaşımlarda köprü toplardamarı hasarı ameliyatta kanamaya yol açabilir. Ameliyattan sonra toplardamar enfarktı ya da yarım felç de gelişebilir (Ye ve ark., 2024). Taban sisternalarından erken BOS boşaltılması bu yüzden de değerlidir. Beyin gevşer ve korteksteki toplardamarların bükülmesi önlenir (Ciobanu-Caraus ve ark., 2024). Köprü toplardamarlarının sayısı, sinüse giriş tipleri, duvar kalınlıkları ve giriş noktaları “Sert zarın toplardamar sinüsleri” bölümünde.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Sinüs yaralanmasında sayılar

Sinüs tutulan kafa travmalarında ölüm oranının %40’ı aştığı tahmin edilir (Levin-Carrion ve ark., 2026). Kim ve arkadaşlarına göre ölüm ameliyat döneminde %20’ye, genel olarak %41’e çıkabilir (Kim ve ark., 2015).
Travmatik sinüs yaralanmasının sıklığı savaşta %4–12, sivil yaşamda %1–4 olarak bildirilir (Kim ve ark., 2015).
Sinüs yaralanmasının en sık yeri, üst sagital sinüsün ön ve orta üçte biridir (Kim ve ark., 2015).
Sinüs üstündeki çökmüş kırıkların ameliyatında ciddi kanama iki seride %23 ve %20 oranında bildirildi (Kim ve ark., 2015).
Delici sinüs yaralanmalarında toplardamara hava kaçabilir (hava embolisi). Bu risk özellikle baş kalpten yüksekteyken vardır (Levin-Carrion ve ark., 2026).

Klinik vaka

Vaka: Üst sagital sinüsün üstünde bir yaralanma

26 yaşında bir motosiklet sürücüsü düşüyor ve başını çarpıyor. BT’de kafa tepesinde, orta hatta, üst sagital sinüsün orta üçte birinin üstünde bir kırık var. Kırık sinüs boyunca uzanıyor. Altında ince bir epidural kan birikimi var. Ekip ameliyata hazırlanıyor.

Bu yerleşim neden ameliyatta büyük kanama riski taşır? Ekip hangi sorunlara hazırlıklı olmalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Beyin orağı ve çadır ameliyatta. Beyin orağı, yarımküreler arası yaklaşımlarda sert bir orta hat işaretidir. Ameliyatta beynin kaymasını ve yön bulma (navigasyon) sisteminin doğruluğunu etkiler (Munakomi ve Jozsa, 2026). Beyincik çadırının ön kenarından çentiğe uzanan bölge az sinir taşır. Bu yüzden güvenli bir giriş noktası sayılır (Ishikawa ve ark., 2026). Sert zarla oynamak trigeminokardiyak refleksi tetikleyebilir. Bu refleks açık ameliyatların %8–18’inde bildirilmiştir (Ishikawa ve ark., 2026). Refleksin kendisi “Sert zarın atardamarları, sinirleri ve ağrı” bölümünde. Çadır çentiğinin hemen iç yanında, bazal toplardamar (Rosenthal toplardamarı) gibi çok sayıda damar ve sinir yapısı bulunur (Rai ve ark., 2018). Çentiğin iç tarafındaki tümörlere en iyi art kafadan, çadırın içinden geçen (oksipital transtentoryal) yolla yaklaşılır (Rai ve ark., 2018).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Menenjiyom ve sert zar. Menenjiyomlar örümcek ağı zarın örtü hücrelerinden (arachnoid cap cell) gelir. Kanlarını sert zar damarlarından, çoğunlukla dış karotis atardamarının dallarından alırlar (Doddamani ve ark., 2018). Bu yüzden ameliyatta yalnızca tümör değil, tutunduğu sert zar da önemlidir. Simpson’ın beş dereceli ölçeği, çıkarımın genişliğini nüksle ilişkilendirir (Chotai ve Schwartz, 2022). En iyi derecede tümör, tutulan sert zar ve kemikle birlikte çıkarılır. Tümör bir sinüsün duvarından çıkıyorsa sinüsün de çıkarılması gerekir (Chotai ve Schwartz, 2022). Derecelerin tablosu ve nüks oranları “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.

Sert zar kuyruğu. MR’da bazı tümörlerin kenarından sert zar boyunca uzanan bir kalınlaşma görülür. Buna sert zar kuyruğu denir. İlk kez 1989’da Wilms ve arkadaşları radyolojik olarak tanımladı. Bu kalınlaşmaya bazen “meningeal işaret” ya da İngilizce adıyla “flare sign” de denir (Cordia ve ark., 2025). Kuyruk menenjiyomu çok düşündürür, ama tanı koydurucu değildir (Doddamani ve ark., 2018). Kuyruğun ne sıklıkla ve hangi başka kitlelerde görüldüğü de aynı bölümde anlatılır.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Kuyruk ve sert zar: cerrahın sorusu

Menenjiyomlarda nüks %20’ye varır. Kuyruğun çıkarılmaması nüks için bir risk olabilir (Cordia ve ark., 2025).
Ama kuyruğun klinik kararlardaki yeri konusunda bir uzlaşı yoktur. Kuyruğun geniş (radikal) çıkarılmasının klinik yararı da kanıtlanmamıştır (Cordia ve ark., 2025).
Işın tedavisi çalışmalarında kuyruğa ışın vermek, 3,3 ile 7,5 yıl arasındaki izlemde nüksü azaltmadı (Cordia ve ark., 2025).
Sert zardaki gizli tümör odakları, “Simpson derece 0” önerisi ve çadır menenjiyomlarının sayıları “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.
Çadır, tümörün tabanı boyunca kesilerek koridor genişletilebilir. Bu sırada arka iç şakak lobu, arka beyin atardamarının dalları ve bazal şakak toplardamarları korunmalıdır (Keles ve ark., 2021).

Türkiye’den zar cerrahisi çalışmaları

Şehir ve kurum	Konu	Ne yapıldı, ne bulundu?
İstanbul (Yeditepe; Türe ekibi)	Sisterna magnanın yeniden kurulması	Beyin sapı cerrahisinde örümcek ağı zar 10-0 tek iplikle dikildi. Yedi yıl sonraki ameliyatta zar sağlamdı; zar ile beyin arasında yapışıklık yoktu
İstanbul (Marmara)	Retrosigmoid yaklaşım	Sert zara gömülü ön alt beyincik atardamarı kıvrımı, taşlı kemik çıkıntısından “petröz sert zar kesisi” ile güvenle serbestleştirildi
İzmir (Ege Üniversitesi)	Chiari I’de sert zarı koruyan dekompresyon	“Bir parmak genişliğinde baklava hamuru” tekniği: meningeal katman inceltildi. 32 hastada BOS fistülü, psödomeningosel, yara enfeksiyonu ya da yeniden ameliyat olmadı (özet)
İstanbul (Koç Üniversitesi)	Sert zar ve yama malzemeleri	30 otopside; fasya lata, şakak fasyası, galea ve yapay sert zar kalınlık ve mekanik bakımdan insan sert zarına benzemedi (özet)
Gaziantep	Yama olarak şakak fasyası	12 formalinli kadavrada şakak fasyası sert zar greftinden daha sert ve dayanıklıydı. Kolajen ve elastik lif yoğunlukları benzerdi (özet)
Samsun (Ondokuz Mayıs)	Sert zar kesisi	Kadavrada pteriyonel ve orbitozigomatik yaklaşımlarda C biçimli kesiler tarif edildi

Kaynaklar: Keleş ve ark. (2019); Sakar ve ark. (2026); Biçeroğlu ve ark. (2026); Çavdar ve ark. (2022); Güven ve ark. (2026); Yilmaz ve Durmus (2025). “Özet” yazan satırlarda yalnızca çalışmanın özeti okundu. Liliequist zarıyla ilgili Türkiye çalışmaları (Antalya’dan anevrizma cerrahisi, Kocaeli’den hidrosefali) “Örümcek ağı zar” bölümündeki tablodadır. İstanbul’dan iki çadır menenjiyomu çalışması “Zar iltihapları, tümörler ve basınç bozuklukları” bölümünde.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Normal sert zar boyanması: ince, düzgün, kesintili; konveksitede belirgin. Nedeni: sert zarda kan-beyin engeli yoktur.
İki örüntü (Meltzer): sert zar–örümcek ağı zar örüntüsü kalın zar boyanmasıdır ve kafatası iç yüzünü izler. Yumuşak zar–subaraknoid örüntü ince zar boyanmasıdır ve oluk diplerine dalgalı iner. Yumuşak zar örüntüsünde BOS’ta tümör hücresi daha sık bulunur.
Zar hastalığında en duyarlı çekim: üç düzlemde kontrastlı T1. Kontrastlı FLAIR yardımcıdır.
FLAIR’de oluk parlaklığı: subaraknoid kanama, menenjit, kanserin BOS’a yayılması. Tuzaklar: yüksek oksijen, propofol, BOS boşaltılması.
Taze subaraknoid kanama: Muayenesi normal, ani baş ağrılı yetişkinde ilk 6 saatte çekilen BT %100 duyarlı (yeni kuşak BT, deneyimli radyolog). 6 saatten sonra duyarlılık düşer; bütün zamanlarda %92,9. FLAIR ile SWI birlikte BT’den üstün.
İnce kesitli MR: Liliequist zarı gibi ince perdeler için bugün tercih edilen çekim CISS’tir.
Kapatma: Cushing 1908. Su geçirmez kapatma kafa tabanı, çadır altı ve omurga içi ameliyatlarda zorunlu sayılır; çadır üstünde tartışmalıdır. Asma dikişinin yararı kanıtlanmamıştır.
Yamalar: otolog (fasya lata, perikranyum), allojenik (kadavra sert zarı: iatrojenik Creutzfeldt–Jakob riski), ksenojenik, yapay. Kesin üstünlük yoktur.
Yaşargil: Lice 1925 – 2025. İlk EC-IC baypas 18 Ocak 1967. Mikroskop ayaklığı 1969. Sisternalar yoluyla yaklaşımlar. “Yüzyılın Beyin Cerrahı” 1999.

Sözlük

ACE noktası: Araknoid manşet çıkış noktası: köprü toplardamarlarının örümcek ağı zarın engelini geçtiği yerdeki açıklık. Sıvı ve molekül geçebilir; farede iltihap sırasında bağışıklık hücreleri de bu yoldan girdi. İnsanda MR izleyicileri köprü toplardamarları boyunca benzer biçimde ilerledi. Doğrulanması gerekir.
Araknoid engel hücre katmanı: Örümcek ağı zarın dış katı. Hücreleri sıkı bağlantılarla kenetlenmiştir. Damarlı sert zar ile beyin-omurilik sıvısı arasında maddelerin geçişini sınırlar.
Araknoid granülasyon · Granulationes arachnoideae: Örümcek ağı zarın toplardamar sinüslerine ve yanlarındaki ceplere uzanan, gözle görülen çıkıntıları; Pacchioni cisimcikleri de denir. Sinüslerde orta yaşa kadar çoğalır, ileri yaşta azalır; 60 yaştan sonra çoğu kemiğin içindedir. BOS emilimindeki payı tartışmalıdır.
Araknoid kist: Örümcek ağı zarla döşeli, içi BOS dolu, tümör olmayan boşluk. Birincil kistler gelişim sırasında zarın ikiye ayrılmasından doğar; ikincil kistler travma, ameliyat, enfeksiyon ya da kanamadan sonra görülür.
Araknoid retiküler hücre katmanı: Örümcek ağı zarın engel katmanının altındaki, kollajenli ve gevşek dizilmiş hücre katı. Trabekül hücreleri bu katın içinde dolaşır ve engel katmanına tutunur.
Araknoid trabekül · Trabeculae arachnoideae: Örümcek ağı zardan yumuşak zara uzanan, tip I kollajen çekirdekli ince iplikler. Subaraknoid boşluğa ağ görünüşü verir, beyni sıvının içinde asılı tutar ve darbede kaymasını sönümler.
Araknoid villus: Örümcek ağı zarın sert zarı geçip toplardamar sinüsüne doğru uzanan, ancak mikroskopla görülen küçük çıkıntısı. Granülasyondan tek önemli farkı boyutudur.
Arka meningeal atardamar · Arteria meningea posterior: TA2’ye göre çıkan faringeal atardamarın bir dalı. Gray’e göre bu dal kafatasına juguler delikten girer. Gray aynı adı vertebral atardamarın meningeal dalı için de kullanır; ad kaynağıyla birlikte verilmelidir.
Arnold’un çadır siniri · Ramus tentorius nervi ophthalmici: Trigeminal sinirin göz dalının (V1) geri dönen dalı. Kavernöz sinüste çıkar, arkaya kıvrılır; beyin orağının arka kısmına, çadıra ve büyük sinüslerin duvarlarına duyu verir.
Aseptik menenjit: BOS’ta hücre sayısı ve iltihap belirteçleri artmış, ama kültürde bakteri ürememiş menenjit. En sık bulunan nedeni virüslerdir.
Aydınlık dönem: Başa darbeden sonra kişinin bir süre neredeyse yakınmasız olduğu ara. Bu sırada epidural kan birikir ama henüz beyni sıkıştırmaz. Her hastada görülmez.
Bademcik fıtıklaşması: Beyincik bademciklerinin büyük delikten aşağı inip omurilik soğanını sıkıştırması. “Koni oluşumu” da denir. İlerlerse Cushing refleksine ve ölüme yol açar.
Bel delme (lomber ponksiyon): Bel sisternasına iğneyle girilerek BOS alınması. İğne sert zarı ve örümcek ağı zarı geçer; omurilik orada olmadığı için ona zarar verilmez.
Bel sisternası · Cisterna lumbalis: Omuriliğin bittiği yerin altında, 2. bel omurunun altından 2. sağrı omuruna uzanan BOS dolu genişlik. İçinde at kuyruğunun sinir kökleri vardır.
Bern puanı: Kafa içi düşük basınçta MR bulgularından hesaplanan, 9 üzerinden bir puan. Puan yükseldikçe omurgada bir BOS kaçağı bulunma olasılığı artar.
Beyin orağı · Falx cerebri: İki beyin yarımküresi arasındaki yarığa inen, orak biçimli sert zar kıvrımı. Önde horoz ibiğine, arkada beyincik çadırına tutunur. Serbest alt kenarı nasırlı cismin hemen üstündedir.
Beyin zarları · Meninges: Beyni ve omuriliği saran üç bağ dokusu zarının ortak adı: sert zar, örümcek ağı zar ve yumuşak zar.
Beyincik çadırı · Tentorium cerebelli: Büyük beyin ile beyincik arasına gerilen kemerli sert zar kıvrımı. Kafatasının içini çadır üstü ve çadır altı bölmelere ayırır. Sert zarın en büyük ikinci kıvrımıdır.
Beyincik orağı · Falx cerebelli: Beyinciğin iki yarısı arasındaki arka çentiğe yerleşen küçük, üçgen sert zar kıvrımı. Arka katları arasında oksipital sinüs uzanır. Bazı kişilerde iki ya da daha çok kıvrım hâlindedir.
Birincil tentoryum: Embriyoda orta beyin bükümünün ucunda sıkışan ilkel zardan oluşan ilk çadır taslağı. Döllenmeden sonraki 36–40. günlerde belirir.
BOS kaçağı: Sert zardaki bir açıklıktan subaraknoid boşluğun epidural boşlukla, bazen de deriyle bağlantı kurması. Menenjite yol açabilir.
Boş sella sendromu: Hipofiz çadırının deliğinden Türk eyerine inen sıvı cebinin (diyafram altı sisternası) hastalık düzeyinde genişlemesi. İlk kez 1951’de Busch tanımlamıştır.
Boşluklanma (zarlarda): İlkel zarın içinde sıvı dolu küçük boşlukların açılıp birleşmesi. Subaraknoid boşluk, sisternalar ve trabeküller böyle biçimlenir.
Brudzinski işareti: Brudzinski’nin 1800’lerin sonunda tanımladığı dört manevradan en bilineni, “ense işareti”. Kernig işareti gibi duyarlılığı düşük, özgüllüğü yüksektir.
Büyük sisterna · Cisterna cerebellomedullaris posterior: Omurilik soğanı ile beyincik arasındaki, sisternaların en büyüğü. Eş anlamlısı cisterna magna’dır; aşağıda omuriliğin subaraknoid boşluğuyla sürer.
C ve Aδ lifleri: Ağrıyı taşıyan iki tür duyu lifi. C lifleri miyelinsiz, Aδ lifleri ince miyelinlidir. Sert zarda trigeminal gangliyondan ve C1–C3 arka kök gangliyonlarından gelir.
CGRP: Kalsitonin gen ilişkili peptit. Sert zardaki trigeminal liflerden salınan, atardamarları genişleten küçük haberci madde. Onu ya da reseptörünü hedefleyen tedaviler migrende etkilidir.
CISS ve FIESTA: Çok ince kesitli, yüksek çözünürlüklü MR çekimleri. Sisternaları bölen örümcek ağı zar perdelerini ince, karanlık çizgiler olarak gösterebilir. Adları üreticiye göre değişir; Philips’te Balanced FFE, Toshiba’da True SSFP denir.
Çadır atardamarı (Bernasconi–Cassinari): İç karotis atardamarının kavernöz bölümündeki meningohipofiz gövdesinden çıkan, beyincik çadırının katları arasında ilerleyen atardamar. TA2’de ayrı terimi yoktur.
Çadır çentiği · Incisura tentorii: Beyincik çadırının serbest ön kenarının çevrelediği oval açıklık. Orta beyin buradan geçer. Büyüklüğü ve biçimi kişiden kişiye değişir.
Çadır çentiği tipleri: Adler ve Milhorat’ın çentiğin uzunluğuna ve genişliğine göre tanımladığı sekiz tip: tipik, dar, uzun, geniş, küçük, büyük, kısa ve karışık.
Çadır üstü ve çadır altı: Beyincik çadırının ayırdığı iki kat; supratentoryal ve infratentoryal bölme de denir. Çadır üstünde büyük beyin, çadır altında beyincik ve beyin sapının alt bölümü bulunur.
Damar çevresi boşluk: Beyne dalan damarların duvarı ile çevrelerindeki zar kılıfı arasındaki sıvı dolu aralık; Virchow–Robin boşluğu da denir. MR’da nokta ya da çizgi gibi görünür ve sağlıklı kişide de görülür.
Damar çevresi pompalama: Atardamar duvarının hareketinin, damar çevresindeki BOS’u kalp atımıyla eş zamanlı ittiği görüşü. Farede akımın nabız gibi olduğu ölçüldü; düzeneği tartışmalıdır.
Dev araknoid granülasyon: Olağandan çok büyük araknoid granülasyon. Ortak bir tanımı yoktur: bazı yazarlar 1 cm’yi aşanları, bazıları sinüsü tıkayanları dev sayar. Sinüs pıhtısıyla karışabilir.
Dev damar çevresi boşluk: Kitle etkisi yapacak kadar büyümüş damar çevresi boşluk; bir tanıma göre 15 mm ve üstü. En sık orta beyin-talamus bölgesinde görülür ve beyin su yoluna basabilir.
Dikensi delik · Foramen spinosum: Kafatası tabanındaki küçük delik. Orta meningeal atardamar buradan kafatasına girer; spinosus siniri de buradan geri döner.
Diploik toplardamar · Venae diploicae: Kafatası kemiğinin süngerimsi orta katında (diploe) uzanan toplardamar. Sinüslerle ve kafa derisinin toplardamarlarıyla bağlantılıdır.
Dişli bağ · Ligamentum denticulatum: Omuriliğin iki yanından sert zara diş diş uzanan yumuşak zar kıvrımı. Her yanda yaklaşık 21 dişle tutunur ve omuriliği kanalın ortasında tutar.
Dolma kusuru: Görüntülemede sinüsün kanla dolu görünmesi gereken yerde boşluk gibi duran alan. Pıhtı böyle görünebilir; ama granülasyon, akım boşluğu ya da az gelişmiş sinüs de benzer görüntü verebilir.
DTI-ALPS göstergesi: MR’da damar çevresi boşluklar boyunca suyun yayılmasından hesaplanan bir gösterge. Glenfatik işlevi yansıtabileceği öne sürülür, ama bu doğrulanmamıştır.
Duraplasti: Sert zardaki açıklığın bir yamayla kapatılması. Yama kişinin kendi dokusundan (fasya, perikranyum), başka bir insandan, hayvandan ya da yapay malzemeden olabilir.
Duret kanaması: Beyin sapı hızla aşağı kayınca baziler atardamarın delici dallarının yırtılmasıyla orta beyin ve köprüde oluşan kanama. Adını onu ilk tanımlayan Fransız nörolog Henri Duret’den alır.
Düz sinüs · Sinus rectus: Beyin orağının beyincik çadırına kavuştuğu çizgideki sinüs. Alt sagital sinüsü ve Galen venini alır, bir enine sinüse açılır.
Ektomeninks · Ectomeninx: İlkel zarın dış katı. İç sert zarı ve dışta kemik yapan katı oluşturur.
Emisser toplardamar · Emissaria (venae emissariae): Kafatası duvarındaki küçük deliklerden geçerek sinüsleri kafa dışındaki toplardamarlara bağlayan kapakçıksız toplardamar. Kan iki yönde akabilir.
Endomeninks · Endomeninx: İlkel zarın iç katı; ikincil zar da denir. Örümcek ağı zarı ve yumuşak zarı yapar.
Endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV): BOS’a, üçüncü karıncıktan aşağıdaki interpedinküler ve prepontin sisternalara giden yeni bir yol açan endoskopik ameliyat. Liliequist zarının da açılması başarı için önemlidir.
Endosteal kat · Pars periostea durae cranialis: Sert zarın kemiğe yapışan dış katı; periostal kat da denir. Kafatası kemiklerinin iç kemik zarıdır. Omurilik sert zarında bulunmaz.
Enine sinüs · Sinus transversus: Beyincik çadırının kemiğe tutunan dış kenarında uzanan sinüs. Çadırdan ayrılınca S biçiminde aşağı kıvrılır; bu kısma sigmoid sinüs denir. İki yan çoğu kez eşit değildir.
Epidural boşluk · Spatium epidurale craniale / spinale (TA2): Sert zarın dışındaki boşluk. Omurga kanalında gerçektir; yağ ve toplardamar ağı içerir. Kafa içinde normalde yoktur.
Epidural kan yaması: Hastanın kendi kanının epidural boşluğa verilerek sert zardaki deliğin kapatılması. İlk kez 1960’ta uygulandı.
Epidural kanama · haematoma epidurale: Kafatasının iç yüzü ile sert zar arasında biriken kan. Çoğunlukla orta meningeal atardamar yırtılır. BT’de mercek biçimlidir ve dikişleri geçmez.
Epipial kat: Yumuşak zarın dıştaki, kollajen lifli katı. Trabeküllerle örümcek ağı zara bağlanır; içteki kata ise intima pia denir.
Esneklik katsayısı: Bir dokunun gerilmeye karşı ne kadar katı olduğunu gösteren sayı; birimi megapaskaldır (MPa). Şakak sert zarında 70 ± 44 MPa ölçülmüştür.
Fıtıklaşma (herniasyon): Beyin dokusunun, sert zarın sert kıvrımlarının yanından ya da kafatasındaki bir açıklıktan geçerek bir bölmeden ötekine kayması.
Fibroblast: Bağ dokusunun temel hücresi. Sert zarın hücrelerinin çoğu fibroblasttır ve kolajenden zengin bir ara madde içinde durur.
Filum terminale: Omuriliğin ucundan aşağı inen ince yumuşak zar ipliği. Sert zar kesesinin içindeki parçası internum, dışındaki parçası externum (koksigeal bağ) adını alır.
FLAIR: BOS’un sinyalini bastıran bir MR çekim türü; BOS karanlık görünür. Subaraknoid boşluğa karışan kan, iltihap ya da protein olukların içinde parlaklık yapar. Yüksek oksijen, propofol ve BOS boşaltılması da aynı görüntüyü verebilir.
Glenfatik hipotez: BOS’un atardamarların çevresinden beyin dokusuna girip toplardamarların çevresinden çıktığını öne süren görüş (2012). “Glimfatik” diye de yazılır; tartışmalıdır ve verileri çoğunlukla fareden gelir.
Glia limitans: Yumuşak zar ile beyin dokusu arasındaki sınır tabakası. Astrositlerin uç ayakları ve yaptıkları bazal zardan oluşur; beynin yüzeyini ve damar çevresi boşlukları örter.
Granülasyona beyin fıtıklaşması: Komşu beyin dokusunun bir araknoid granülasyonun içine doğru uzanması; İngilizce kısaltması BHAG. Bildirilen olgularda fıtıklaşan doku çoğunlukla beyincik, şakak ya da art kafa lobu dokusudur.
Hipofiz çadırı · Diaphragma sellae: Türk eyerinin çatısını oluşturan küçük, yatay sert zar yaprağı; sella diyaframı da denir. Ortasındaki delikten hipofiz sapı geçer.
Horoz ibiği · Crista galli: Kafatası tabanının ön bölümünde, orta hatta yükselen küçük kemik çıkıntısı. Beyin orağı önde buraya tutunur.
İç araknoid zar: Trabeküllerin birleşmesiyle oluşan yarı sürekli örümcek ağı zar perdesi. Subaraknoid boşluğu bölmelere ayırır ve sisternaları birbirinden ayırır; Liliequist zarı en bilinenidir.
İlkel zar · Meninx primitiva: Embriyoda sinir borusunun çevresinde oluşan gevşek bağ dokusu örtüsü. Bütün beyin zarları ondan gelişir.
İnce zar (leptomeningeal) boyanması: Yumuşak zarın ve subaraknoid boşluğun boyanması. Beyin yüzeyini izler ve olukların dibine kadar dalgalı bir çizgi gibi iner. Menenjit ve kanserin zarlara yayılması örnek nedenlerdir.
İnce zarlar (leptomeninks) · Leptomeninges: Örümcek ağı zar ile yumuşak zarın birlikte adı. Aralarındaki boşlukta beyin-omurilik sıvısı bulunur.
İnterdural aralık: Sert zarın endosteal ve meningeal katları arasındaki aralık; interdural düzlem de denir. Normalde iki kat sıkıca kaynaşıktır. Aralık kavernöz sinüs düzeyinde gösterilmiştir. Omurilik epidural boşluğu bu aralığın karşılığı sayılabilir.
İnterpedinküler sisterna · Cisterna interpeduncularis: Orta beynin iki ayağını (serebral pedinkülleri) saran sisterna. Gray Willis halkasını bu sisternanın içine koyar; bugünkü cerrahi anatomiye göre burada halkanın arka kısmı ve baziler atardamarın tepesi bulunur.
Kafatası–zar kanalları: Kafatası kemik iliğini sert zara bağlayan mikroskobik kanallar. Farede bağışıklık hücreleri ve BOS bu kanallardan geçer; insanda da yapıları gösterildi.
Kalın zar (pakimeningeal) boyanması: Sert zarın ve ona yaslanan örümcek ağı zarın kontrastla boyanması. Kafatasının iç yüzü boyunca uzanır; yaygın ya da odaksal olabilir. Kafa içi düşük basınç ve tümörün sert zarı tutması örnek nedenlerdir.
Kalın zar iltihabı (hipertrofik pakimenenjit): Sert zarın iltihapla kalınlaşması. Belirtiler kitlenin baskısından, sinir sıkışmasından ya da damarların etkilenmesinden doğar. Doğru tanı için çoğu zaman biyopsi gerekir.
Kavernöz sinüs · Sinus cavernosus: Kama kemiğinin gövdesinin iki yanındaki ağsı görünümlü sinüs. İçinden iç karotis atardamarı ve uzaklaştırıcı sinir (VI) geçer; yan duvarında birkaç kafa siniri bulunur.
Kendiliğinden kafa içi düşük basınç: Omurga bölgesindeki bir BOS kaçağına bağlı sendrom. Tipik belirtisi ayağa kalkınca başlayan, uzanınca geçen baş ağrısıdır.
Kernig işareti: Menenjitte bakılan bir zar işareti. Kernig, otururken dizin 135 dereceden fazla açılamamasını olumlu saydı. Duyarlılığı düşük, özgüllüğü yüksektir.
Kernohan–Woltman çentiği: Büyük bir kitle beyin sapını yana itince karşı beyin sapı ayağının çadırın serbest kenarına çarpması. Güçsüzlük kitleyle aynı tarafta çıkar. Yanıltıcı bir yer belirtisidir.
Kolajen: Dokuya sağlamlık veren protein lifi. Kafatasındaki sert zarda tip I kolajen baskındır ve lifler iç içe, çok yönlü bir örgü kurar.
Kontrast madde: Görüntülemede damardan verilen ilaç. Damardan sızabildiği dokuyu görüntüde parlatır. MR’da gadolinyumlu maddeler kullanılır. Kan-beyin engeli onu beyin dokusuna geçirmez; sert zarda bu engel olmadığı için sağlıklı sert zar da biraz boyanır.
Koroid pleksus · Plexus chorioideus: Karıncıkların içindeki kıvrımlı, damardan zengin doku. Yumuşak zarın karıncıklara katlanmasıyla oluşur; BOS’un çoğunu yapar.
Koroid tela · Tela chorioidea: Üçüncü ve dördüncü karıncığın tavanındaki ince epitel yaprağını dıştan örten, damardan zengin bağ dokusu yaprağı. TA2’de kafa piasının alt terimidir.
Köprü toplardamarı: Beyin yüzündeki toplardamarı sert zar sinüsüne bağlayan kısa, ince duvarlı toplardamar. Beyin küçülünce gerilir. Yırtılması subdural kanamaya yol açabilir.
Kraniyotomi: Kafatasının bir parçasının geçici olarak çıkarılıp ameliyat sonunda yerine konması. Kemik yerine konmazsa işleme kraniyektomi denir.
Kronik subdural kanama: Genellikle 3 haftadan eski subdural kan birikimi. Yeni zarlar, yeni damarlar ve tekrarlayan küçük kanamalarla sürer. Özellikle yaşlılarda görülür ve nüks edebilir.
Kuadrigeminal sisterna · Cisterna quadrigeminalis: Korpus kallozumun arka ucu ile beyinciğin üst yüzü arasındaki sisterna. Büyük beyin toplardamarını içerir; eş anlamlısı cisterna venae magnae cerebri’dir.
Laküner enfarkt boşluğu (lakün): Eski, küçük bir enfarkttan kalan boşluk. Damar çevresi boşluğa benzer, ama genellikle daha büyüktür (3–15 mm), simetrik olmama eğilimindedir ve FLAIR’de çevresinde parlak halka görülebilir.
Leptomeningeal hastalık: Kanserin ince zarlara (yumuşak zar ve örümcek ağı zar) ve subaraknoid boşluğa yayılması. Kanserin geç evresidir; en sık kaynakları meme kanseri, akciğer kanseri ve melanomdur.
Liliequist zarı: Eyer sırtından mamiller cisimlere uzanan örümcek ağı zar perdesi. Üstteki diensefalik yaprağı kiazma ve interpedinküler sisternaları, alttaki mezensefalik yaprağı interpedinküler ve prepontin sisternaları ayırır.
Linea splendens · Linea splendens: Omuriliğin ön yüzünde, orta hatta uzanan parlak lifli bant; ön omurilik atardamarının çevresinde yumuşak zarın kalınlaşmasıdır.
Meckel boşluğu · Cavum trigeminale: Üçlü sinirin (trigeminal sinir) gangliyonunu ve dallarını saran, beyin-omurilik sıvısı içeren sert zar cebi; trigeminal mağara da denir.
Menenjit · meningitis: Beyni ve omuriliği saran zarların iltihabı. Bakteri ya da virüs enfeksiyonu yol açabilir. Viral olanı daha sık ve hafif, bakteriyel olanı ağır ve acildir.
Menenjiyom · meningioma: Beyin ya da omurilik zarlarından gelişen tümör. En sık birincil beyin tümörüdür; çoğu iyi huyludur ve hemen her zaman sert zara tutunur.
Meningeal kat · Pars meningea durae cranialis: Sert zarın beyne bakan asıl katı (dura propria). Bir derlemeye göre yaklaşık 78–82 ince lif tabakasından (lamel) oluşur. İçeri doğru katlanarak beyin orağı ve beyincik çadırı gibi kıvrımları yapar.
Mezoderm: Embriyonun orta hücre tabakası. Orta beyin, arka beyin ve omurilik zarlarının bağ dokusu hücreleri ile bütün zar damarlarının iç yüzü buradan gelir.
Mikronöroşirürji: Ameliyat mikroskobu altında yapılan beyin cerrahisi. Lice doğumlu M. Gazi Yaşargil bu alanın öncüsüdür.
Omurilik epidural boşluğu · Spatium epidurale spinale: Omurga kanalında sert zar ile omurların kemik zarı arasındaki gerçek aralık. Yağ, gevşek bağ dokusu ve toplardamar ağı içerir. Kafatasında böyle doğal bir boşluk yoktur.
Orak altı fıtıklaşma: Kuşak kıvrımının beyin orağının altından karşı tarafa kayması. En sık görülen fıtıklaşma türüdür.
Orta beyin bükümü: Embriyoda beynin orta beyin hizasında yaptığı belirgin bükülme. Birincil tentoryum bu bükümün ucunda oluşur.
Orta meningeal atardamar · Arteria meningea media: Sert zarı besleyen atardamarların en büyüğü. Maksiller atardamardan çıkar, dikensi delikten kafatasına girer, ön ve arka dallara ayrılır. En sık pterionda yırtılır.
Orta meningeal atardamar embolizasyonu: Sert zarı besleyen orta meningeal atardamarın damar içinden tıkanması. Kronik subdural kanamada nüksü azaltmak için deneniyor. Randomize çalışmaların sonuçları çelişiyor. Yöntemin yeri henüz kesinleşmedi.
Örtü hücresi: Örümcek ağı zarın dış katmanını ve araknoid villusları (granülasyonları) oluşturan hücre; İngilizce adı arachnoid cap cell. Menenjiyomun büyük olasılıkla kaynak hücresidir.
Örümcek ağı zar · Arachnoidea mater (TA2: arachnoidea): Ortadaki ince, saydam ve damarsız zar. Sert zara yapışıktır; altındaki ince iplik ağı örümcek ağına benzer. Türk Dil Kurumu sözlüğündeki adı örümceksi zardır.
Paradoks fıtıklaşma: Kafatasının bir bölümü çıkarılmış (dekompresif kraniyektomi) hastada beynin yerçekimiyle çadırın altına kayması ve beyin sapını büyük delikte sıkıştırması.
Parasagital sert zar: Üst sagital sinüsün iki yanındaki sert zar. İnsanda BOS’a verilen izleyici buraya geçer; bir sinir-bağışıklık arayüzü olabileceği öne sürülür.
Pencereli damar: Duvarında küçük açıklıklar bulunan, hücreleri sıkı bağlantıyla kenetlenmemiş damar; fenestralı damar da denir. Sert zarın damarları böyledir. Bu yüzden kandaki sıvılar ve küçük maddeler sert zarın dokusuna sızabilir.
Pia altı boşluk: Yumuşak zar ile glia limitansın bazal zarı arasındaki aralık. Kollajen demetleri, fibroblast benzeri hücreler ve damarlar içerir.
Pnömoensefalografi: Beynin çevresindeki boşluklara hava verilerek yapılan eski bir röntgen incelemesi. 1919’da Walter Dandy geliştirdi. BT ve MR yaygınlaşınca 1970’lere gelindiğinde büyük ölçüde kullanımdan kalktı.
Potter ölçeği: MR’da görülen damar çevresi boşlukları puanlayan ölçek. Bazal ganglionlarda ve yarımküre ak maddesinde boşluklar sayılıp 0–4 arası puan verilir; orta beyin yalnızca var ya da yok diye 0 ya da 1 alır. Görünür boşluğun kesit çapı 3 mm’den küçüktür.
Prepontin sisterna: Köprünün önündeki sisterna; içinde baziler atardamar uzanır. TA2 listesinde yoktur; Gray ona cisterna pontis der.
Psödomeningosel: Sert zardaki açıklıktan kaçan BOS’un sağlam derinin altında, deri altı dokuda birikmesi.
Radyal glia: Gelişen beynin duvarını boydan boya geçen uzun destek hücreleri. Uçları yumuşak zarın bazal zarına tutunur; sonra bu yüzeyde glia limitans oluşur.
Sert zar · Dura mater (TA2: dura): En dıştaki kalın, yoğun ve esnemeyen zar. Kafatasının iç yüzüne yapışır ve içeri doğru dört kıvrım yapar. Öteki adı pakimeninks, yani kalın zardır.
Sert zar atardamar-toplardamar fistülü (dural AVF): Bir atardamarın, damar yumağı olmadan doğrudan bir sert zar sinüsüne ya da beyin yüzeyi toplardamarına bağlanması. Beyin yüzeyi toplardamarlarına geri akım varsa saldırgandır.
Sert zar kuyruğu: MR’da tümörün kenarından sert zar boyunca uzanan, boyanan ince kalınlaşma. Bir kaynağa göre menenjiyomların %60–72’sinde, 18 çalışmalık bir derlemeye göre %34–72’sinde görülür. Menenjiyomu düşündürür ama tanı koydurmaz.
Sert zar sınır hücre katmanı: Sert zarın en iç, 10 µm’den ince hücre katı. Hücreleri sıkı bağlantı içermez ve katman kolayca yarılır. “Subdural” denen yarık bu katmanda açılır. TA2’de ayrı bir terimi yoktur.
Sert zar sınırlayıcı katı: Embriyodaki ince ara kat; Almanca adı Duragrenzschicht’tir. Hem sert zara hem örümcek ağı zara katkı verdiği düşünülür. Büyük olasılıkla yetişkindeki arayüz katmanına karşılık gelir.
Sınır makrofajları: Beynin sınırlarında, zarlarda yerleşik makrofajlar. Sert zardakiler kandaki monositlerle sürekli yenilenir; ince zarlardakiler uzun ömürlüdür.
Simpson derecesi: Menenjiyom ameliyatında tümörün, tutunduğu sert zarın ve kemiğin ne kadar çıkarıldığını gösteren beş dereceli ölçek (1957). Derece yükseldikçe nüks artar.
Sinir kresti: Sinir borusunun kenarından ayrılıp embriyoya dağılan hücre topluluğu. Ön beyin zarlarının bağ dokusu hücreleri buradan gelir.
Sinüslerin birleşim yeri · Confluens sinuum: Üst sagital sinüsün arkadaki genişlemiş ucu; iç art kafa çıkıntısının bir yanındadır. Eski adı torcular Herophili’dir. Biçimi kişiden kişiye çok değişir.
Sisterna · Cisternae subarachnoidales craniales (TA2, çoğul): Subaraknoid boşluğun, özellikle beyin tabanında genişlediği yer. Sisternalar birbirine açılır; içlerindeki BOS bir depo gibi iş görür.
Sisternostomi: Ağır kafa travmasında taban sisternalarını açıp BOS boşaltan ameliyat. Kanıtları hâlâ toplanmaktadır.
SLYM: Subaraknoid lenf benzeri zar. 2023’te subaraknoid boşluğu bölen “dördüncü zar” diye önerildi. Eleştirmenlere göre örümcek ağı zarın bir parçasıdır; tartışmalıdır.
Spinosus siniri · Ramus meningeus nervi mandibularis (nervus spinosus): Alt çene dalının (V3) meningeal dalı. Oval delikten çıkar, dikensi delikten geri girer; orta kafa çukurunun arkasına ve yan kubbeye duyu verir.
Su geçirmez kapatma: Sert zarın, BOS sızmayacak biçimde dikilip kapatılması. Birçok cerrah kafa tabanı, çadır altı ve omurga içi ameliyatlarda zorunlu sayar; çadır üstündeki ameliyatlarda tartışmalıdır.
Subaraknoid boşluk · Spatium subarachnoidale: Örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasındaki gerçek boşluk. Beyin-omurilik sıvısı, trabeküller ve beynin yüzey damarları buradadır.
Subaraknoid kanama · haemorrhagia subarachnoidalis: Örümcek ağı zar ile yumuşak zar arasındaki BOS dolu boşluğa kan dolması. Travma dışında çoğunlukla bir anevrizmanın yırtılmasıyla olur.
Subdural boşluk · Spatium subdurale: Sert zar ile örümcek ağı zar arasına çizilen aralık. Sağlıklı insanda yoktur. Kanama ya da yaralanmada sert zarın en iç hücre katında bir yarık olarak açılır.
Subdural kanama · haematoma subdurale: Sert zar ile örümcek ağı zar arasındaki düzlemde biriken kan. Gerçekte sert zarın en iç hücre katmanında açılan yarıktadır. Çoğunlukla köprü toplardamarları kanar.
Şimşek gibi baş ağrısı: Birden başlayıp genellikle 1–5 dakikada en şiddetli düzeyine ulaşan baş ağrısı. Subaraknoid kanamanın uyarıcı belirtisidir; acil değerlendirme gerektirir.
Toplardamar sinüsü (sert zar sinüsü) · Sinus venosi durales (sinus durae matris): Sert zarın iki katı arasında açılan, içi endotelle döşeli kan kanalı. Beynin kanını toplar. Kapakçığı ve kas tabakası yoktur. Burun çevresindeki hava sinüsleriyle ilgisi yoktur.
Trigeminal gangliyon · Ganglion trigeminale: Üçlü sinirin Meckel boşluğunda duran ince, hilal biçimli gangliyonu. Sinirin üç ana dalı buradan çıkar. Gasser ya da yarımay gangliyonu da denir.
Trigeminokardiyak refleks: Sert zarın çekilmesi ya da bazı damar içi tedavilerle tetiklenebilen refleks. Kan basıncı düşebilir, kalp yavaşlayabilir, ritim bozulabilir; kalp ya da solunum durabilir.
Trigeminovasküler sistem: Sert zardaki trigeminal duyu lifleri ile meningeal damarların birlikte kurduğu sistem. Baş ağrısının, migren dahil, olası bir kaynağıdır.
Unkal fıtıklaşma: Şakak lobunun iç-ön ucunun (unkus) çadır çentiğinden aşağı itilmesi. Aynı tarafta geniş göz bebeği, karşı vücut yarısında güçsüzlük yapar.
Üst sagital sinüs · Sinus sagittalis superior: Beyin orağının kafatasına tutunan üst kenarında, önden arkaya uzanan sinüs. Kesiti üçgendir, arkaya doğru genişler. Çoğunlukla sağ enine sinüse devam eder.
VEGF-C: Lenf damarlarının büyümesini sağlayan sinyal molekülü. Yetişkin farede bu sinyal kesilince zar lenf damarları geriler; fazlası yeni lenf damarı oluşturur.
Venöz lakün · Lacunae laterales: Üst sagital sinüsün iki yanındaki toplardamar cepleri. Sert zarın kendi toplardamarlarının birçoğu sinüse bunlar yoluyla açılır; içlerine araknoid granülasyonlar uzanır.
Willis bantları · Chordae Willisii: Sinüslerin içinden geçen lifli bantlar. İlk kez 1664’te Thomas Willis tanımladı. En sık türü kapakçığa benzer ve toplardamar ağızlarını örter.
Yansıyan ağrı: Uyarılan yapıda değil, başın başka bir yerinde duyulan ağrı. Örneğin üst sagital sinüs uyarılınca ağrı göz çevresinde, orta meningeal atardamar uyarılınca şakakta duyulur.
Yumuşak zar · Pia mater (TA2: pia): En içteki çok ince zar. Beynin yüzeyine sıkıca tutunur ve her oluğun içine iner. Türk Dil Kurumu sözlüğündeki adı ince zardır.
Zar lenf damarları: Sert zarda, toplardamar sinüslerinin yanında uzanan lenf damarları. 1787’de bildirildi, 2015’te farede yeniden keşfedildi, 2017’de insanda MR ile görüldü.

Kendini dene

Temel düzeyinde 29 soru. Üst düzeylerde 58 soru daha var; dersin başındaki kartlardan ya da ekranın altındaki düğmeden düzeyi değiştirerek açabilirsin. Her sorunun yanında düzeyi yazar.

1. Beyni saran zarların dıştan içe doğru sırası hangisidir?
Temel
2. Sağlıklı bir insanın kafasında, içi beyin-omurilik sıvısıyla dolu gerçek boşluk hangisidir?
Temel
3. Kafatasının içinde sert zarın iki görevi nedir?
Temel
4. Klasik anlatımda sert zarın iki katı hangi yerlerde birbirinden ayrılır?
Temel
5. Beyincik çadırı kafatasının içini hangi iki bölmeye ayırır?
Temel
6. Çadır çentiğinden beyin sapının hangi bölümü geçer?
Temel
7. Sert zarın toplardamar sinüsleri nerede uzanır?
Temel
8. Kan, ana yol boyunca üst sagital sinüsten sonra hangi sırayla ilerler?
Temel
9. Sert zarı besleyen en büyük atardamar hangisidir ve kafatasına nereden girer?
Temel
10. Uyanık beyin ameliyatlarındaki klasik gözlem hangisidir?
Temel
11. Örümcek ağı zar beynin oluklarına inmez, üstlerinden köprü gibi geçer. Bu kuralın tek istisnası hangi yarıktır?
Temel
12. Araknoid trabeküllerin beyin için önemli bir görevi nedir?
Temel
13. Beyni saran üç zardan hangisi her oluğun içine iner ve beyin yüzeyine sıkıca yapışır?
Temel
14. Damar çevresi boşluk (Virchow–Robin boşluğu) nedir?
Temel
15. Sağlıklı bir insanın kafasının içinde, aşağıdaki boşluklardan hangisi gerçekten vardır?
Temel
16. Bel delmede iğne neden omuriliğe zarar vermez?
Temel
17. Beyin zarlarındaki lenf damarları için hangisi doğrudur?
Temel
18. 2023’te önerilen SLYM (“dördüncü zar”) için bugün en doğru ifade hangisidir?
Temel
19. Beyin zarlarının taslağı olan ilkel zar, döllenmeden sonra yaklaşık ne zaman oluşmaya başlar?
Temel
20. “Dura mater” adındaki “mater” sözcüğü nereden gelir?
Temel
21. Epidural kanama BT’de neden çoğunlukla mercek biçimli görünür?
Temel
22. Akut subdural kanamada kan çoğunlukla hangi damarlardan gelir?
Temel
23. Orak altı fıtıklaşmada beyin orağının altından karşı tarafa kayan yapı hangisidir?
Temel
24. Menenjiyom için hangisi doğrudur?
Temel
25. Kafa içi düşük basınçta en tipik baş ağrısı nasıldır?
Temel
26. İngiltere’nin kılavuzu bakteriyel menenjit için hangi dört belirtinin birlikte görülmesini “kırmızı bayrak” sayar?
Temel
27. Kontrast madde verilince sağlıklı sert zar MR’da neden biraz boyanır?
Temel
28. FLAIR’de bir oluğun içi parlak görünüyor. Aşağıdakilerden hangisi hastalık olmadan da bu görüntüye yol açabilir?
Temel
29. Gazi Yaşargil beynin derinine ulaşırken hangi doğal yolları izlemeyi savundu?
Temel

0 / 29 soru cevaplandı.

Cevapların hiçbir yere kaydedilmez; sayfayı kapatınca silinir.

Kaynaklar

Absinta, M., Ha, S. K., Nair, G., Sati, P., Luciano, N. J., Palisoc, M., Louveau, A., Zaghloul, K. A., Pittaluga, S., Kipnis, J., & Reich, D. S. (2017). Human and nonhuman primate meninges harbor lymphatic vessels that can be visualized noninvasively by MRI. eLife, 6, e29738. doi.org/10.7554/elife.29738
Acıduman, A., Arda, B., Aşkit, C., Belen, D., & Tuzcu, K. (2014). Account of Haly Abbas regarding the management of hydrocephalus in children: A text from medieval times. World Neurosurgery, 82(6), e791–e796. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2013.07.077
Acıduman, A., Arda, B., Kahya, E., & Belen, D. (2010). The Royal Book by Haly Abbas from the 10th century: One of the earliest illustrations of the surgical approach to skull fractures. Neurosurgery, 67(6), 1466–1474. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/neu.0b013e3181f8d392
Adin, M. E., Yıldız, M. S., Deniz, M. A., Behzadi, A. H., & Mata-Mbemba, D. (2018). Arachnoid cysts with spontaneous intracystic hemorrhage and associated subdural hematoma: Report of management and follow-up of 2 cases. Radiology case reports, 13(2), 516-521. https://doi.org/10.1016/j.radcr.2017.12.006 doi.org/10.1016/j.radcr.2017.12.006
Adler, D. E., & Milhorat, T. H. (2002). The tentorial notch: Anatomical variation, morphometric analysis, and classification in 100 human autopsy cases. Journal of Neurosurgery, 96(6), 1103–1112. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/jns.2002.96.6.1103
Ahn, J. H., Cho, H., Kim, J. H., Kim, S. H., Ham, J. S., Park, I., Suh, S. H., Hong, S. P., Song, J. H., Hong, Y. K., Jeong, Y., Park, S. H., & Koh, G. Y. (2019). Meningeal lymphatic vessels at the skull base drain cerebrospinal fluid. Nature, 572(7767), 62-66. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41586-019-1419-5
Akaishi, T., Kobayashi, J., Abe, M., Ishizawa, K., Nakashima, I., Aoki, M., & Ishii, T. (2019). Sensitivity and specificity of meningeal signs in patients with meningitis. Journal of general and family medicine, 20(5), 193-198. https://doi.org/10.1002/jgf2.268 doi.org/10.1002/jgf2.268
Akkoc, Y., Atamaz, F., Oran, I., & Durmaz, B. (2006). Intracranial dural arteriovenous fistula draining into spinal perimedullary veins: a rare cause of myelopathy. Journal of Korean medical science, 21(5), 958-962. https://doi.org/10.3346/jkms.2006.21.5.958 doi.org/10.3346/jkms.2006.21.5.958
Akyuz, M., & Tuncer, R. (2006). The effects of fenestration of the interpeduncular cistern membrane arousted to the opening of lamina terminalis in patients with ruptured ACoA aneurysms: A prospective, comparative study. Acta neurochirurgica, 148(7), 725-732. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00701-006-0738-0
Al-Holou, W. N., Terman, S., Kilburg, C., Garton, H. J., Muraszko, K. M., & Maher, C. O. (2013). Prevalence and natural history of arachnoid cysts in adults. Journal of neurosurgery, 118(2), 222-231. https://doi.org/10.3171/2012.10.jns12548 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2012.10.jns12548
Al-Holou, W. N., Yew, A. Y., Boomsaad, Z. E., Garton, H. J., Muraszko, K. M., & Maher, C. O. (2010). Prevalence and natural history of arachnoid cysts in children. Journal of neurosurgery. Pediatrics, 5(6), 578-585. https://doi.org/10.3171/2010.2.peds09464 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2010.2.peds09464
Albayram, M. S., Smith, G., Tufan, F., Tuna, I. S., Bostancıklıoğlu, M., Zile, M., & Albayram, O. (2022). Non-invasive MR imaging of human brain lymphatic networks with connections to cervical lymph nodes. Nature communications, 13(1), 203. doi.org/10.1038/s41467-021-27887-0
Albayram, M., Richmond, S. B., Yagmurlu, K., Tuna, I. S., Karakaya, E., Ravichandran, H., Tufan, F., Lesha, E., Mut, M., Bunyak, F., Kalani, Y. S., Ergul, A., Seidler, R. D., & Albayram, O. (2025). Meningeal lymphatic architecture and drainage dynamics surrounding the human middle meningeal artery. iScience, 28(11), 113693. doi.org/10.1016/j.isci.2025.113693
Albayram, S., Kilic, F., Ozer, H., Baghaki, S., Kocer, N., & Islak, C. (2008). Gadolinium-enhanced MR cisternography to evaluate dural leaks in intracranial hypotension syndrome. AJNR. American journal of neuroradiology, 29(1), 116-121. https://doi.org/10.3174/ajnr.a0746 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3174/ajnr.a0746
Algin, O., Hakyemez, B., Gokalp, G., Korfali, E., & Parlak, M. (2009). Phase-contrast cine MRI versus MR cisternography on the evaluation of the communication between intraventricular arachnoid cysts and neighbouring cerebrospinal fluid spaces. Neuroradiology, 51(5), 305-312. https://doi.org/10.1007/s00234-009-0499-6 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00234-009-0499-6
Algin, O., Kılın, M., Ozmen, E., & Ocakoglu, G. (2016). Assessment of Liliequist membrane by 3D-SPACE technique at 3 T. Neuroradiology, 58(7), 637-647. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00234-016-1669-y
Alhantoobi, M. R., Kesserwan, M. A., Khayat, H. A., Lawasi, M., & Sharma, S. (2023). Rates of cerebrospinal fluid leak and pseudomeningocele formation after posterior fossa craniotomy versus craniectomy: A systematic review and meta-analysis. Surgical Neurology International, 14, 140. doi.org/10.25259/sni_125_2023
Almohaimede, K., Alibrahim, Y., Butt, A. B., Maralani, P., Heyn, C., & Kapadia, A. (2025). Assessing the subarachnoid space anatomy on clinical imaging: utilizing normal and pathology to understand compartmentalization of the subarachnoid space. Acta neurochirurgica, 167(1), 20. doi.org/10.1007/s00701-025-06428-4
Alper, F., Kantarci, M., Dane, S., Gumustekin, K., Onbas, O., & Durur, I. (2004). Importance of anatomical asymmetries of transverse sinuses: an MR venographic study. Cerebrovascular diseases (Basel, Switzerland), 18(3), 236-239. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1159/000079960
Alruwaili, A. A., & Hall, W. A. (2026). Meningioma. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809373
Altınöz, D., Rahimova, Z., Gürses, İ. A., Kurtoğlu, F., & Çavdar, S. (2025). Skull base foramina provide a route for the exit of brain lymphatic vessels from the human skull. Surgical and radiologic anatomy : SRA, 48(1), 22. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-025-03796-5
Anand, A., Crowley, S. C., Srivatsan, A., Srinivasan, V. M., Chintalapani, G., Kan, P., & Johnson, J. N. (2022). A retrospective anatomical study of the cerebral dural venous sinus outflow pathways utilizing three-dimensional rotational venography. Brain circulation, 8(1), 38-44. doi.org/10.4103/bc.bc_76_21
Antila, S., Karaman, S., Nurmi, H., Airavaara, M., Voutilainen, M. H., Mathivet, T., Chilov, D., Li, Z., Koppinen, T., Park, J. H., Fang, S., Aspelund, A., Saarma, M., Eichmann, A., Thomas, J. L., & Alitalo, K. (2017). Development and plasticity of meningeal lymphatic vessels. Journal of Experimental Medicine, 214(12), 3645–3667. doi.org/10.1084/jem.20170391
Araki, T., Yokota, H., & Morita, A. (2017). Pediatric traumatic brain injury: Characteristic features, diagnosis, and management. Neurologia Medico-Chirurgica, 57(2), 82–93. doi.org/10.2176/nmc.ra.2016-0191
Arauz, A., Chavarria-Medina, M., Patiño-Rodriguez, H. M., Varela, E., Serrano, F., Becerril, M., & Barboza, M. A. (2018). Association between Transverse Sinus Hypoplasia and Cerebral Venous Thrombosis: A Case-Control Study. Journal of stroke and cerebrovascular diseases : the official journal of National Stroke Association, 27(2), 432-437. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.jstrokecerebrovasdis.2017.09.019
Arbona-Lampaya, A., Odeh-Couvertier, A., Sánchez Jiménez, R., & Labat Álvarez, E. (2025). Meningeal enhancement following traumatic brain injury: A mini review. Frontiers in Neurology, 16, 1617126. doi.org/10.3389/fneur.2025.1617126
Arrambide-Garza, F. J., De-La-Garza-Castro, O., Alvarez-Lozada, L. A., Carranza-Rodriguez, E., Quiroga-Garza, A., Gomez-Sánchez, A., Pinales-Razo, R., Elizondo-Omaña, R. E., & Guzman-Lopez, S. (2023). Magnetic resonance based morphometric analysis of the tentorial notch. Folia Morphologica, 82(4), 784–790. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5603/fm.a2022.0103
Arsava, E. Y., Arsava, E. M., Oguz, K. K., & Topcuoglu, M. A. (2019). Occipital petalia as a predictive imaging sign for transverse sinus dominance. Neurological research, 41(4), 306-311. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1080/01616412.2018.1560643
Aspelund, A., Antila, S., Proulx, S. T., Karlsen, T. V., Karaman, S., Detmar, M., Wiig, H., & Alitalo, K. (2015). A dural lymphatic vascular system that drains brain interstitial fluid and macromolecules. Journal of Experimental Medicine, 212(7), 991–999. doi.org/10.1084/jem.20142290
Ay, T., Akdag, U. B., Kilincli, M. F., Ogut, E., & Barut, C. (2024). Anatomical variations of foramen of the diaphragma sellae and neighboring structures: A cadaveric study. Anatomical Science International, 99(1), 75–89. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-023-00736-4
Ayaz, E., Atalay, B., Baysal, B., Senturk, S., & Aslan, A. (2017). Giant arachnoid granulation mimicking dural sinus thrombosis. Northern clinics of Istanbul, 4(2), 185-187. doi.org/10.14744/nci.2017.93063
Azab, M. A., Sarhan, K., Hernández-Hernández, A., Atallah, O., & Clervius, H. (2026). The many faces of middle meningeal artery: A comprehensive review of anomalous variations and endovascular implications. The neuroradiology journal, 39(1), 42-50. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1177/19714009251347828
Baharvahdat, H., Ooi, Y. C., Kim, W. J., Mowla, A., Coon, A. L., & Colby, G. P. (2020). Updates in the management of cranial dural arteriovenous fistula. Stroke and vascular neurology, 5(1), 50-58. https://doi.org/10.1136/svn-2019-000269 doi.org/10.1136/svn-2019-000269
Bahşi, İ., & Bahşi, A. (2019). “Teşrih-ül Ebdan ve Tercümânı Kıbale-i Feylesûfan”: The first illustrated anatomy handwritten textbook in Ottoman-Turkish medicine. Surgical and Radiologic Anatomy, 41(10), 1135–1146. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-019-02292-x
Balevi, M. (2017). Organized chronic subdural hematomas treated by large craniotomy with extended membranectomy as the initial treatment. Asian Journal of Neurosurgery, 12(4), 598–604. doi.org/10.4103/ajns.ajns_8_15
Balik, V., Uberall, I., Sulla, I., Ehrmann, J., Kato, Y., Sulla, I. J., & Takizawa, K. (2019). Variability in Wall Thickness and Related Structures of Major Dural Sinuses in Posterior Cranial Fossa: A Microscopic Anatomical Study and Clinical Implications. Operative neurosurgery (Hagerstown, Md.), 17(1), 88-96. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/ons/opy287
Barisano, G., Lynch, K. M., Sibilia, F., Lan, H., Shih, N. C., Sepehrband, F., & Choupan, J. (2022). Imaging perivascular space structure and function using brain MRI. NeuroImage, 257, 119329. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2022.119329
Bartek, J., Biondi, A., Bonhomme, V., Castellan, L., Catapano, G., Cenzato, M., Di Nuzzo, G., De Robertis, E., Giordano, F., Iaccarino, C., Kulcsar, Z., Möhlenbruch, M. A., Raabe, A., Rickard, F., Romero, C. S., Schubert, T., D, S., Sicignano, C., & Muto, M. (2024). Multidisciplinary consensus-based statement on the current role of middle meningeal artery embolization (MMAE) in chronic SubDural hematoma (cSDH). Brain & Spine, 4, 104143. doi.org/10.1016/j.bas.2024.104143
Bartels, R. H., Meijer, F. J., van der Hoeven, H., Edwards, M., & Prokop, M. (2015). Midline shift in relation to thickness of traumatic acute subdural hematoma predicts mortality. BMC Neurology, 15, 220. doi.org/10.1186/s12883-015-0479-x
Batool, A., & Kasi, A. (2023). Leptomeningeal Carcinomatosis. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 29763037. https://europepmc.org/article/MED/29763037 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29763037
Bay, N. S., & Bay, B. H. (2010). Greek anatomist Herophilus: The father of anatomy. Anatomy & Cell Biology, 43(4), 280–283. doi.org/10.5115/acb.2010.43.4.280
Bayaroğulları, H., Burakgazi, G., & Duman, T. (2018). Evaluation of dural venous sinuses and confluence of sinuses via MRI venography: anatomy, anatomic variations, and the classification of variations. Child's nervous system : ChNS : official journal of the International Society for Pediatric Neurosurgery, 34(6), 1183-1188. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00381-018-3763-4
Bayot, M. L., Reddy, V., & Zabel, M. K. (2023). Neuroanatomy, Dural Venous Sinuses. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29489265
Benko, N., Luke, E., Alsanea, Y., & Coats, B. (2020). Spatial distribution of human arachnoid trabeculae. Journal of Anatomy, 237(2), 275–284. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/joa.13186
Bernstein, C., & Burstein, R. (2012). Sensitization of the trigeminovascular pathway: Perspective and implications to migraine pathophysiology. Journal of Clinical Neurology, 8(2), 89–99. doi.org/10.3988/jcn.2012.8.2.89
Berthold, O., Blangis, F., & Greeley, C. S. (2025). From pachymeningitis hemorrhagica to abusive head trauma: A journey through the centuries. Child Maltreatment, 30(4), 751–759. doi.org/10.1177/10775595251361930
Betsholtz, C., Engelhardt, B., Koh, G. Y., McDonald, D. M., Proulx, S. T., & Siegenthaler, J. (2024). Advances and controversies in meningeal biology. Nature neuroscience, 27(11), 2056-2072. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41593-024-01701-8
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 13.3: Circulation and the central nervous system). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/13-3-circulation-and-the-central-nervous-system
Beucler, N., Cungi, P. J., Baucher, G., Coze, S., Dagain, A., & Roche, P. H. (2022). The Kernohan-Woltman notch phenomenon: A systematic review of clinical and radiologic presentation, surgical management, and functional prognosis. Journal of Korean Neurosurgical Society, 65(5), 652–664. doi.org/10.3340/jkns.2022.0002
Bıçak, M., Salık, F., & Akelma, H. (2019). Is There An Effect On The Development Of Postdural Puncture Headache Of Dural Punction Made With The Spinal Needle In Three Different Orientations During Spinal Anaesthesia Applied To Pregnant Patients? Journal of pain research, 12, 3167-3174. https://doi.org/10.2147/jpr.s227717 doi.org/10.2147/jpr.s227717
Biçeroğlu, H., Erol, A., Akhbari, M., Bölük, M. S., & Yurtseven, T. (2026). A one-finger-width “baklava dough” dural thinning technique in dura-preserving posterior fossa decompression for Chiari type I malformation. World Neurosurgery, 212, 125123. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2026.125123
Bilginer, B., Onal, M. B., Oguz, K. K., & Akalan, N. (2009). Arachnoid cyst associated with subdural hematoma: report of three cases and review of the literature. Child's nervous system : ChNS : official journal of the International Society for Pediatric Neurosurgery, 25(1), 119-124. https://doi.org/10.1007/s00381-008-0728-z Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00381-008-0728-z
Bingol, K., & Ozdemir, H. K. (2026). An in-depth examination of variations in cerebral venous sinuses and the occurrence of sinovenous thrombosis. BMC medical imaging, 26(1), 246. doi.org/10.1186/s12880-026-02294-3
Boban, J., Ardalı, S., & Thurnher, M. M. (2018). Leptomeningeal form of Immunoglobulin G4-related hypertrophic meningitis with perivascular spread: a case report and review of the literature. Neuroradiology, 60(7), 769-773. https://doi.org/10.1007/s00234-018-2028-y doi.org/10.1007/s00234-018-2028-y
Bora, A., Yokuş, A., Batur, A., Bulut, M. D., Yavuz, A., Gülşen, İ., Özgökçe, M., & Arslan, M. (2015). Spontaneous Rupture of the Middle Fossa Arachnoid Cyst into the Subdural Space: Case Report. Polish journal of radiology, 80, 324-327. https://doi.org/10.12659/pjr.893928 doi.org/10.12659/pjr.893928
Boualoy, T., Collier, S. A., Abodunrin, F. O., & Menon, G. (2025). Solitary Fibrous Tumors. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 36251813. https://europepmc.org/article/MED/36251813 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/36251813
Brioschi, S., Wang, W. L., Peng, V., Wang, M., Shchukina, I., Greenberg, Z. J., Bando, J. K., Jaeger, N., Czepielewski, R. S., Swain, A., Mogilenko, D. A., Beatty, W. L., Bayguinov, P., Fitzpatrick, J. A. J., Schuettpelz, L. G., Fronick, C. C., Smirnov, I., Kipnis, J., Shapiro, V. S., . . . Colonna, M. (2021). Heterogeneity of meningeal B cells reveals a lymphopoietic niche at the CNS borders. Science (New York, N.Y.), 373(6553), eabf9277. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1126/science.abf9277
Brøchner, C. B., Holst, C. B., & Møllgård, K. (2015). Outer brain barriers in rat and human development. Frontiers in Neuroscience, 9, 75. doi.org/10.3389/fnins.2015.00075
Brokinkel, B., Spille, D. C., Brokinkel, C., Hess, K., Paulus, W., Bormann, E., & Stummer, W. (2021). The Simpson grading: defining the optimal threshold for gross total resection in meningioma surgery. Neurosurgical review, 44(3), 1713-1720. https://doi.org/10.1007/s10143-020-01369-1 doi.org/10.1007/s10143-020-01369-1
Brunori, A., Vagnozzi, R., & Giuffrè, R. (1993). Antonio Pacchioni (1665–1726): Early studies of the dura mater. Journal of Neurosurgery, 78(3), 515–518. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/jns.1993.78.3.0515
Bullock, M. R., Chesnut, R., Ghajar, J., Gordon, D., Hartl, R., Newell, D. W., Servadei, F., Walters, B. C., Wilberger, J. E., & Surgical Management of Traumatic Brain Injury Author Group. (2006a). Surgical management of acute epidural hematomas. Neurosurgery, 58(3 Suppl), S7–S15. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.NEU.0000210363.91172.A8
Bullock, M. R., Chesnut, R., Ghajar, J., Gordon, D., Hartl, R., Newell, D. W., Servadei, F., Walters, B. C., Wilberger, J. E., & Surgical Management of Traumatic Brain Injury Author Group. (2006b). Surgical management of acute subdural hematomas. Neurosurgery, 58(3 Suppl), S16–S24. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.NEU.0000210364.29290.C9
Bych, B., Hines, B. L., Komune, N., Lockwood, J., Donofrio, C. A., Badaloni, F., Fioravanti, A., Dumont, A. S., Iwanaga, J., & Tubbs, R. S. (2026). The foramen of Magendie: A comprehensive review of its history, anatomy, pathology, and surgical approaches. Anatomy & Cell Biology, 59(3), 368–374. doi.org/10.5115/acb.26.009
Byrne, J. H., & Dafny, N. (Yön.). (2026). Neuroanatomy Online: An open access electronic laboratory for the neurosciences (Lab 2, sayfa 5: Spinal cord meninges – Introduction, https://nba.uth.tmc.edu/neuroanatomy/L2/Lab02p05_index.html; Lab 3, sayfa 6–7: Spinal trigeminal pathway, https://nba.uth.tmc.edu/neuroanatomy/L3/Lab03p06_index.html). Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroanatomy/L2/Lab02p05_index.html
Byrne, J. V., & Garcia, M. (2013). Tentorial dural fistulas: endovascular management and description of the medial dural-tentorial branch of the superior cerebellar artery. AJNR. American journal of neuroradiology, 34(9), 1798-1804. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3174/ajnr.a3519
Cabuk, B., Anik, I., Kokturk, S., Ceylan, S., & Ceylan, S. (2020). Anatomic and histologic features of diaphragma sellae that effects the suprasellar extension. Journal of Clinical Neuroscience, 71, 234–244. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.jocn.2019.11.014
Callen, A. L., Pattee, J., Thaker, A. A., Timpone, V. M., Zander, D. A., Turner, R., Birlea, M., Wilhour, D., O'Brien, C., Evan, J., Grassia, F., & Carroll, I. R. (2023). Relationship of Bern Score, Spinal Elastance, and Opening Pressure in Patients With Spontaneous Intracranial Hypotension. Neurology, 100(22), e2237-e2246. https://doi.org/10.1212/wnl.0000000000207267 doi.org/10.1212/wnl.0000000000207267
Cannizzaro, D., Milani, D., Zaed, I., Tropeano, M. P., Nicolosi, F., Costa, F., Servadei, F., Fornari, M., D'Angelo, V., & Cardia, A. (2022). Tentorial Notch Meningiomas: Innovative Preoperative Management and Literature Review. Frontiers in surgery, 9, 840271. https://doi.org/10.3389/fsurg.2022.840271 doi.org/10.3389/fsurg.2022.840271
Cantu, R. M., Tristram, D., & Das, J. M. (2026). Viral Meningitis. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 31424801. https://europepmc.org/article/MED/31424801 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31424801
Carbone, J., & Sadasivan, A. P. (2021). Intracranial arachnoid cysts: Review of natural history and proposed treatment algorithm. Surgical neurology international, 12, 621. doi.org/10.25259/sni_946_2021
Cardona, J. J., Iwanaga, J., Chaiyamoon, A., Wang, A., Nickele, C. M., Amans, M. R., Heiferman, D. M., Johnson, K. D., Loukas, M., Dumont, A. S., & Tubbs, R. S. (2024). Bony prominence and variations of the transverse sinus groove: novel anatomical findings in relation to sinus pathologies. Neurosurgical review, 47(1), 869. doi.org/10.1007/s10143-024-03072-x
Cardona, J. J., Samrid, R., Kim, C. Y., Tabira, Y., Dumont, A. S., Iwanaga, J., & Tubbs, R. S. (2025). Angulation of the dural venous sinuses in the posterior cranial fossa: an anatomical study and its implications for venous circulation. Neurosurgical review, 48(1), 66. doi.org/10.1007/s10143-025-03195-9
Celtikci, E., Kaymaz, A. M., Akgul, G., Karaaslan, B., Emmez, O. H., & Borcek, A. (2018). Retrospective Analysis of 449 Intracranial Meningioma Patients Operated Between 2007 and 2013 at a Single Institute. Turkish neurosurgery, 28(1), 1-6. https://doi.org/10.5137/1019-5149.jtn.17866-16.1 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5137/1019-5149.jtn.17866-16.1
Cetinkaya, O., Arslan, U., Temel, H., Kavakli, A. S., Cakin, H., Cengiz, M., Yilmaz, M., Barcin, N. E., & Ikiz, F. (2025). Factors influencing the mortality of patients with subarachnoid haemorrhage in the intensive care unit: A retrospective cohort study. Journal of Clinical Medicine, 14(5), 1650. doi.org/10.3390/jcm14051650
Ceyhan, M., Ozsurekci, Y., Tanır Basaranoglu, S., Gurler, N., Sali, E., Keser Emiroglu, M., Oz, F. N., Belet, N., Duman, M., Ulusoy, E., Kurugol, Z., Tezer, H., Ozkaya Parlakay, A., Dinleyici, E. C., Celik, U., Celebi, S., Oner, A. F., Solmaz, M. A., Karbuz, A., ... Cengiz, A. B. (2020). Multicenter Hospital-Based Prospective Surveillance Study of Bacterial Agents Causing Meningitis and Seroprevalence of Different Serogroups of Neisseria meningitidis, Haemophilus influenzae Type b, and Streptococcus pneumoniae during 2015 to 2018 in Turkey. MSphere, 5(2), e00060-20. https://doi.org/10.1128/msphere.00060-20 doi.org/10.1128/msphere.00060-20
Ceyhan, M., Yildirim, I., Balmer, P., Borrow, R., Dikici, B., Turgut, M., Kurt, N., Aydogan, A., Ecevit, C., Anlar, Y., Gulumser, O., Tanir, G., Salman, N., Gurler, N., Hatipoglu, N., Hacimustafaoglu, M., Celebi, S., Coskun, Y., Alhan, E., ... Gray, S. (2008). A prospective study of etiology of childhood acute bacterial meningitis, Turkey. Emerging infectious diseases, 14(7), 1089-1096. https://doi.org/10.3201/eid1407.070938 doi.org/10.3201/eid1407.070938
Cheema, S., Anderson, J., Angus-Leppan, H., Armstrong, P., Butteriss, D., Carlton Jones, L., Choi, D., Chotai, A., D’Antona, L., Davagnanam, I., Davies, B., Dorman, P. J., Duncan, C., Ellis, S., Iodice, V., Joy, C., Lagrata, S., Mead, S., Morland, D., … Matharu, M. S. (2023). Multidisciplinary consensus guideline for the diagnosis and management of spontaneous intracranial hypotension. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 94(10), 835–843. doi.org/10.1136/jnnp-2023-331166
Chen, H., Colasurdo, M., Malhotra, A., Gandhi, D., & Bodanapally, U. K. (2024). Advances in chronic subdural hematoma and membrane imaging. Frontiers in Neurology, 15, 1366238. doi.org/10.3389/fneur.2024.1366238
Chen, W., Guo, J., Wu, J., Peng, G., Huang, M., Cai, C., Yang, Y., & Wang, S. (2016). Paradoxical herniation after unilateral decompressive craniectomy predicts better patient survival: A retrospective analysis of 429 cases. Medicine, 95(9), e2837. doi.org/10.1097/MD.0000000000002837
Cheshire, E. C., Harris, N. C., Malcomson, R. D. G., Amoroso, J. M., Moreton, J. E., & Biggs, M. J. P. (2024). Macroscopic and histological examination of human bridging veins. Forensic Science International, 361, 112080. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.forsciint.2024.112080
Cheshire, E. C., Malcomson, R. D. G., Sun, P., Mirkes, E. M., Amoroso, J. M., & Rutty, G. N. (2018). A systematic autopsy survey of human infant bridging veins. International Journal of Legal Medicine, 132(2), 449–461. doi.org/10.1007/s00414-017-1714-3
Chirica, S. I., Hînganu, M. V., Chirica, C., Nădejde, A., & Hînganu, D. (2026). The aging meninges: Anatomical and immunological remodeling as emerging diagnostic biomarkers of cerebral senescence – A narrative review. Diagnostics, 16(3), 452. doi.org/10.3390/diagnostics16030452
Choi, D. H., Jeong, T. S., Kim, W. K., & KNTDB Investigators. (2022). Clinical outcome of patients diagnosed traumatic intracranial epidural hematoma with severe brain injury (Glasgow Coma Scale ≤8) who undergo surgery: A report from the Korean Neuro-Trauma Data Bank System. Korean Journal of Neurotrauma, 18(2), 153–160. doi.org/10.13004/kjnt.2022.18.e62
Chotai, S., & Schwartz, T. H. (2022). The Simpson Grading: Is It Still Valid?. Cancers, 14(8), 2007. https://doi.org/10.3390/cancers14082007 doi.org/10.3390/cancers14082007
Christensen, S. L., & Levy, D. (2024). Meningeal brain borders and migraine headache genesis. Trends in neurosciences, 47(11), 918-932. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.tins.2024.08.012
Ciobanu-Caraus, O., Percuoco, V., Hofer, A. S., Sebök, M., Germans, M. R., Oertel, M. F., Regli, L., Serra, C., & Staartjes, V. E. (2024). Basal cisternostomy as an adjunct to decompressive hemicraniectomy in moderate to severe traumatic brain injury: a systematic review and meta-analysis. Neurosurgical review, 47(1), 717. doi.org/10.1007/s10143-024-02954-4
Claassen, J., & Park, S. (2022). Spontaneous subarachnoid haemorrhage. The Lancet, 400(10355), 846–862. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/S0140-6736(22)00938-2
Coles, J. A., Myburgh, E., Brewer, J. M., & McMenamin, P. G. (2017). Where are we? The anatomy of the murine cortical meninges revisited for intravital imaging, immunology, and clearance of waste from the brain. Progress in Neurobiology, 156, 107–148. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.pneurobio.2017.05.002
Conforti, R., Capasso, R., Franco, D., Russo, C., Rinaldi, F. O., Pezzullo, G., Coluccino, S., Brunese, M. C., Caiazzo, C., Caranci, F., & Tortora, F. (2023). Giant tumefactive perivascular space: Advanced fusion MR imaging and tractography study-A case report and a systematic review. Diagnostics, 13(9), 1602. doi.org/10.3390/diagnostics13091602
Cordia, Q. C. F., Dijkstra, B. M., & Groen, R. J. M. (2025). The dural tail in intracranial meningioma: Heads up or tail down? A systematic review of the literature. Neurosurgical review, 48(1), 520. https://doi.org/10.1007/s10143-025-03658-z doi.org/10.1007/s10143-025-03658-z
Çavdar, S., Köse, B., Altınöz, D., Söyler, G., Cingöz, A., Gürses, İ. A., Özkan, M., Aslıyüksek, H., & Çakır, H. (2023). Lymphatic Vessels Accompanying Dorsal and Basal Dural Sinuses in the Human Brain. Journal of chemical neuroanatomy, 102357. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.jchemneu.2023.102357
Çavdar, S., Solmaz, B., Tanış, Ö., Guler, O. U., Dalçık, H., Aydoğmuş, E., Altunkaya, L., Kara, E., & Aslıyüksek, H. (2021). Anatomic variations of the human falx cerebelli and its association with occipital venous sinuses. British Journal of Neurosurgery, 35(3), 306–312. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1080/02688697.2020.1793907
Çavdar, S., Sürücü, S., Özkan, M., Köse, B., Malik, A. N., Aydoğmuş, E., Tanış, Ö., & Lazoğlu, İ. (2022). Comparison of the morphologic and mechanical features of human cranial dura and other graft materials used for duraplasty. World Neurosurgery, 159, e199–e207. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2021.12.029
Çolak, E., Karaoğlu, P., Karaman, H. H., Ünalp, A., & Orbatu, D. (2026). Ultrasonographic assessment of subarachnoid space width in healthy infants aged 0–3 months: Normative data and associations with anthropometric parameters. Child’s Nervous System, 42(1), 180. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00381-026-07278-w
D'Antona, L., Jaime Merchan, M. A., Vassiliou, A., Watkins, L. D., Davagnanam, I., Toma, A. K., & Matharu, M. S. (2021). Clinical Presentation, Investigation Findings, and Treatment Outcomes of Spontaneous Intracranial Hypotension Syndrome: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA neurology, 78(3), 329-337. https://doi.org/10.1001/jamaneurol.2020.4799 doi.org/10.1001/jamaneurol.2020.4799
Dafny, N. (2020). Overview of the nervous system (Section 2, Chapter 1). In J. H. Byrne (Ed.), Neuroscience Online: An electronic textbook for the neurosciences. Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroscience/s2/chapter01.html
Davidson, J. R., Mack, J., Gutnikova, A., Varatharaj, A., Darby, S., & Squier, W. (2012). Developmental changes in human dural innervation. Child’s Nervous System, 28(5), 665–671. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00381-012-1727-7
Davies, J. M., Knopman, J., Mokin, M., Hassan, A. E., Harbaugh, R. E., Khalessi, A., Fiehler, J., Gross, B. A., Grandhi, R., Tarpley, J., Sivakumar, W., Bain, M., Crowley, R. W., Link, T. W., Fraser, J. F., Levitt, M. R., Chen, P. R., Hanel, R. A., Bernard, J. D., … EMBOLISE Investigators. (2024). Adjunctive middle meningeal artery embolization for subdural hematoma. The New England Journal of Medicine, 391(20), 1890–1900. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1056/NEJMoa2313472
de Rooij, N. K., Linn, F. H., van der Plas, J. A., Algra, A., & Rinkel, G. J. (2007). Incidence of subarachnoid haemorrhage: A systematic review with emphasis on region, age, gender and time trends. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 78(12), 1365–1372. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1136/jnnp.2007.117655
De Simone, M., Ciaglia, E., Santurro, A., Choucha, A., Messuti, B., Fasolino, S., De Feo, R., Romano, D. G., Guerra, G., De Luca, A., & Iaconetta, G. (2026). Chronic subdural hematoma is not subdural: Anatomical, biological, and therapeutic implications of a misleading definition. Brain Sciences, 16(6), 623. doi.org/10.3390/brainsci16060623
Demirgil, B. T., Tugcu, B., Postalci, L., Guclu, G., Dalgic, A., & Oral, Z. (2003). Factors leading to hydrocephalus after aneurysmal subarachnoid hemorrhage. Minimally Invasive Neurosurgery, 46(6), 344–348. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1055/s-2003-812500
Derk, J., Como, C. N., Jones, H. E., Joyce, L. R., Kim, S., Spencer, B. L., Bonney, S., O’Rourke, R., Pawlikowski, B., Doran, K. S., & Siegenthaler, J. A. (2023). Formation and function of the meningeal arachnoid barrier around the developing mouse brain. Developmental Cell, 58(8), 635–644.e4. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.devcel.2023.03.005
Derk, J., Jones, H. E., Como, C., Pawlikowski, B., & Siegenthaler, J. A. (2021). Living on the edge of the CNS: Meninges cell diversity in health and disease. Frontiers in Cellular Neuroscience, 15, 703944. doi.org/10.3389/fncel.2021.703944
Diab, A., Al-Shami, H., Negida, A., Gadallah, A., Farag, H., Elkadi, D. M., Gaber, M. M., & Ebada, M. A. (2021). Efficacy and safety of polyethylene glycol dural sealant system in cranial and spinal neurosurgical procedures: Meta-analysis. Surgical Neurology International, 12, 182. doi.org/10.25259/sni_132_2021
Dias, D. A., Castro, F. L., Yared, J. H., Lucas Júnior, A., Ferreira Filho, L. A., & Ferreira, N. F. (2014). Liliequist membrane: Radiological evaluation, clinical and therapeutic implications. Radiologia Brasileira, 47(3), 182–185. doi.org/10.1590/0100-3984.2013.1809
Dinallo, S., & Waseem, M. (2023). Cushing reflex. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31747208
Dobrocky, T., Grunder, L., Breiding, P. S., Branca, M., Limacher, A., Mosimann, P. J., Mordasini, P., Zibold, F., Haeni, L., Jesse, C. M., Fung, C., Raabe, A., Ulrich, C. T., Gralla, J., Beck, J., & Piechowiak, E. I. (2019). Assessing Spinal Cerebrospinal Fluid Leaks in Spontaneous Intracranial Hypotension With a Scoring System Based on Brain Magnetic Resonance Imaging Findings. JAMA neurology, 76(5), 580-587. https://doi.org/10.1001/jamaneurol.2018.4921 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1001/jamaneurol.2018.4921
Doddamani, R. S., Meena, R. K., & Sawarkar, D. (2018). Ambiguity in the Dural Tail Sign on MRI. Surgical neurology international, 9, 62. https://doi.org/10.4103/sni.sni_328_17 doi.org/10.4103/sni.sni_328_17
Doğan, E., & Apaydın, M. (2022). The evaluation of cerebral venous normal anatomy and variations by phase-contrast cranial magnetic resonance venography. Folia morphologica, 81(2), 314-323. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5603/fm.a2021.0027
Doğruel, Y., Güngör, A., Fidan, S., Türe, H., & Türe, U. (2026). Paramedian supracerebellar transtentorial approach for Yaşargil T2 tentorial incisura meningiomas. Neurosurgical focus, 61(3), E5. https://doi.org/10.3171/2026.6.focus26259 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2026.6.focus26259
Dorrier, C. E., Jones, H. E., Pintarić, L., Siegenthaler, J. A., & Daneman, R. (2022). Emerging roles for CNS fibroblasts in health, injury and disease. Nature Reviews Neuroscience, 23(1), 23–34. doi.org/10.1038/s41583-021-00525-w
Duz, B., Kaya, S., Daneyemez, M., & Gonul, E. (2012). Surgical management strategies of intracranial arachnoid cysts: a single institution experience of 75 cases. Turkish neurosurgery, 22(5), 591-598. https://doi.org/10.5137/1019-5149.jtn.5616-11.0 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5137/1019-5149.jtn.5616-11.0
Dzierżanowski, J., Krakowiak, M., Stelmach, J., Haczyk, N., & Zieliński, P. (2026). Leonardo di ser Piero da Vinci—a bridge between ancient and post-Galenic anatomy based on studies of the ventricular system of the brain. Frontiers in Neuroanatomy, 20, 1899378. doi.org/10.3389/fnana.2026.1899378
Edlmann, E., Giorgi-Coll, S., Whitfield, P. C., Carpenter, K. L. H., & Hutchinson, P. J. (2017). Pathophysiology of chronic subdural haematoma: Inflammation, angiogenesis and implications for pharmacotherapy. Journal of Neuroinflammation, 14(1), 108. doi.org/10.1186/s12974-017-0881-y
Edlow, B. L., Threlkeld, Z. D., Fehnel, K. P., & Bodien, Y. G. (2019). Recovery of functional independence after traumatic transtentorial herniation with Duret hemorrhages. Frontiers in Neurology, 10, 1077. doi.org/10.3389/fneur.2019.01077
Eide, P., Melin, E., Ringstad, G., Eide, P. K., & Sorteberg, A. (2025). Volume of parasagittal dura is associated with blood markers of systemic inflammation. Acta neurochirurgica, 167(1), 255. doi.org/10.1007/s00701-025-06682-6
Ekşi, M. Ş., Canbolat, Ç., Akbaş, A., Özmen, B. B., Akpınar, E., Usseli, M. İ., Güngör, A., Güdük, M., Hacıhanefioğlu, M., Erşen Danyeli, A., Özduman, K., & Pamir, M. N. (2019). Elderly Patients with Intracranial Meningioma: Surgical Considerations in 228 Patients with a Comprehensive Analysis of the Literature. World neurosurgery, 132, e350-e365. https://doi.org/10.1016/j.wneu.2019.08.150 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2019.08.150
El Rahal, A., Beck, J., Ahlborn, P., Bernasconi, C., Marbacher, S., Wanderer, S., Burkhardt, J. K., Daniel, R. T., Ferrari, A., Hausmann, O., Kamenova, M., Kothbauer, K., Lutz, K., Mariani, L., Alfieri, A., Schöni, D., Schucht, P., Raabe, A., Regli, L., … Fung, C. (2023). Incidence, therapy, and outcome in the management of chronic subdural hematoma in Switzerland: A population-based multicenter cohort study. Frontiers in Neurology, 14, 1206996. doi.org/10.3389/fneur.2023.1206996
El Youssef, H., Barut, C., & Ogut, E. (2024). Analysis of depressions indicative of dural venous sinuses within the intracranial cavities of skull bases. Surgical and radiologic anatomy : SRA, 47(1), 11. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-024-03528-1
Erdem, E., Ağildere, M., Eryilmaz, M., & Ozdirim, E. (1994). Intracranial calcification in children on computed tomography. The Turkish journal of pediatrics, 36(2), 111-122. https://europepmc.org/article/MED/8016912 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/8016912
Erdinçler, P., Kaynar, M. Y., Bozkus, H., & Ciplak, N. (1999). Posterior fossa arachnoid cysts. British journal of neurosurgery, 13(1), 10-17. https://doi.org/10.1080/02688699944122 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1080/02688699944122
Ermiş, A., Aliyeva, T., Salar, A. B., Akan, M., Çekmez, U., Ekinci Ermiş, S., Ertan Akan, G., & Birday, E. (2026). Are perivascular spaces truly incidental? Evidence of structural-diffusion coupling in healthy young adults. Acta neurologica Belgica. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s13760-026-03155-0
Eryilmaz, F. (2026). Surgical decision-making in traumatic acute subdural hematoma: A scoping review of current evidence, knowledge gaps, and future directions. Surgical Neurology International, 17, 547. doi.org/10.25259/SNI_865_2026
Etminan, N., Chang, H. S., Hackenberg, K., de Rooij, N. K., Vergouwen, M. D. I., Rinkel, G. J. E., & Algra, A. (2019). Worldwide incidence of aneurysmal subarachnoid hemorrhage according to region, time period, blood pressure, and smoking prevalence in the population: A systematic review and meta-analysis. JAMA Neurology, 76(5), 588–597. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1001/jamaneurol.2019.0006
Etus, V., Solakoglu, S., & Ceylan, S. (2011). Ultrastructural changes in the Liliequist membrane in the hydrocephalic process and its implications for the endoscopic third ventriculostomy procedure. Turkish neurosurgery, 21(3), 359-366. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5137/1019-5149.jtn.4171-11.0
Faluk, M., Das, J. M., & De Jesus, O. (2024). Saccular aneurysm. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32491790
Fam, M. D., Potash, A., Potash, M., Robinson, R., Karnell, L., O’Brien, E., & Greenlee, J. D. W. (2018). Skull base dural thickness and relationship to demographic features: A postmortem study and literature review. Journal of Neurological Surgery Part B: Skull Base, 79(6), 614–620. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1055/s-0038-1651501
Federative International Programme for Anatomical Terminology. (2019). Terminologia anatomica (2nd ed.). FIPAT. TA2 Viewer üzerinden okundu. ta2viewer.openanatomy.org/
Fiorella, D., Monteith, S. J., Hanel, R., Atchie, B., Boo, S., McTaggart, R. A., Zauner, A., Tjoumakaris, S., Barbier, C., Benitez, R., Spelle, L., Pierot, L., Hirsch, J. A., Froehler, M., Arthur, A. S., & STEM Investigators. (2025). Embolization of the middle meningeal artery for chronic subdural hematoma. The New England Journal of Medicine, 392(9), 855–864. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1056/NEJMoa2409845
Fontaine, D., Almairac, F., Santucci, S., Fernandez, C., Dallel, R., Pallud, J., & Lanteri-Minet, M. (2018). Dural and pial pain-sensitive structures in humans: new inputs from awake craniotomies. Brain : a journal of neurology, 141(4), 1040-1048. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/brain/awy005
Fritchie, K., Jensch, K., Moskalev, E. A., Caron, A., Jenkins, S., Link, M., Brown, P. D., Rodriguez, F. J., Guajardo, A., Brat, D., Velázquez Vega, J. E., Perry, A., Wu, A., Raleigh, D. R., Santagata, S., Louis, D. N., Brastianos, P. K., Kaplan, A., Alexander, B. M., ... Giannini, C. (2019). The impact of histopathology and NAB2-STAT6 fusion subtype in classification and grading of meningeal solitary fibrous tumor/hemangiopericytoma. Acta neuropathologica, 137(2), 307-319. https://doi.org/10.1007/s00401-018-1952-6 doi.org/10.1007/s00401-018-1952-6
Fushimi, Y., Miki, Y., Ueba, T., Kanagaki, M., Takahashi, T., Yamamoto, A., Haque, T. L., Konishi, J., Takahashi, J. A., Hashimoto, N., & Konishi, J. (2003). Liliequist membrane: Three-dimensional constructive interference in steady state MR imaging. Radiology, 229(2), 360-365. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1148/radiol.2292021507
GBD 2019 Meningitis Antimicrobial Resistance Collaborators (2023). Global, regional, and national burden of meningitis and its aetiologies, 1990-2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet. Neurology, 22(8), 685-711. https://doi.org/10.1016/s1474-4422(23)00195-3 doi.org/10.1016/s1474-4422(23)00195-3
Ghannam, J. Y., & Al Kharazi, K. A. (2023). Neuroanatomy, cranial meninges. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30969704
Ghorbanlou, M., Moradi, F., & Mehdizadeh, M. (2022). Frequency, shape, and estimated volume of intracranial physiologic calcification in different age groups investigated by brain computed tomography scan: a retrospective study. Anatomy & cell biology, 55(1), 63-71. https://doi.org/10.5115/acb.21.137 doi.org/10.5115/acb.21.137
Gillespie, C. S., Islim, A. I., Taweel, B. A., Millward, C. P., Kumar, S., Rathi, N., Mehta, S., Haylock, B. J., Thorp, N., Gilkes, C. E., Lawson, D. D. A., Mills, S. J., Chavredakis, E., Farah, J. O., Brodbelt, A. R., & Jenkinson, M. D. (2021). The growth rate and clinical outcomes of radiation induced meningioma undergoing treatment or active monitoring. Journal of neuro-oncology, 153(2), 239-249. https://doi.org/10.1007/s11060-021-03761-3 doi.org/10.1007/s11060-021-03761-3
Gillespie, C. S., Veremu, M., Cook, W. H., Ashraf, M., Lee, K. S., Chedid, Y., Alam, A. M., Karepov, Y., Davies, B. M., Edlmann, E., Papanagiotou, P., Korfias, S., Santarius, T., Minett, T., Hutchinson, P. J., & Kolias, A. (2025). Middle meningeal artery embolization for chronic subdural hematoma: Meta-analysis of three randomized controlled trials and review of ongoing trials. Acta Neurochirurgica, 167(1), 166. doi.org/10.1007/s00701-025-06587-4
Goadsby, P. J., Holland, P. R., Martins-Oliveira, M., Hoffmann, J., Schankin, C., & Akerman, S. (2017). Pathophysiology of Migraine: A Disorder of Sensory Processing. Physiological reviews, 97(2), 553-622. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1152/physrev.00034.2015
Goldbrunner, R., Stavrinou, P., Jenkinson, M. D., Sahm, F., Mawrin, C., Weber, D. C., Preusser, M., Minniti, G., Lund-Johansen, M., Lefranc, F., Houdart, E., Sallabanda, K., Le Rhun, E., Nieuwenhuizen, D., Tabatabai, G., Soffietti, R., & Weller, M. (2021). EANO guideline on the diagnosis and management of meningiomas. Neuro-oncology, 23(11), 1821-1834. https://doi.org/10.1093/neuonc/noab150 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/neuonc/noab150
Gouveia-Freitas, K., & Bastos-Leite, A. J. (2021). Perivascular spaces and brain waste clearance systems: Relevance for neurodegenerative and cerebrovascular pathology. Neuroradiology, 63(10), 1581–1597. doi.org/10.1007/s00234-021-02718-7
Gökmen, M., Sucu, H. K., Ergin, A., Gökmen, A., & Bezircioğlu, H. (2008). Randomized comparative study of burr-hole craniostomy versus twist drill craniostomy; surgical management of unilateral hemispheric chronic subdural hematomas. Zentralblatt für Neurochirurgie, 69(3), 129–133. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1055/s-2007-1004587
Gray, H. (1918). Anatomy of the human body (W. H. Lewis, Ed.; 20th ed.). Lea & Febiger. Aynı baskının Bartleby.com dökümüyle karşılaştırılarak okundu. archive.org/details/anatomyofhumanbo1918gray
Grille, P., Biestro, A., Telis, O., Verga, F., & Sgarbi, N. (2021). Individual variation of tentorial notch morphometry in a series of neurocritical patients. Arquivos de Neuro-Psiquiatria, 79(9), 781–788. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1590/0004-282x-anp-2020-0335
Griswold, D. P., Fernandez, L., & Rubiano, A. M. (2022). Traumatic subarachnoid hemorrhage: A scoping review. Journal of Neurotrauma, 39(1–2), 35–48. doi.org/10.1089/neu.2021.0007
Groeschel, S., Chong, W. K., Surtees, R., & Hanefeld, F. (2006). Virchow-Robin spaces on magnetic resonance images: Normative data, their dilatation, and a review of the literature. Neuroradiology, 48(10), 745-754. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00234-006-0112-1
Gupta, A., & Periakaruppan, A. (2009). Intracranial dural arteriovenous fistulas: A Review. The Indian journal of radiology & imaging, 19(1), 43-48. https://doi.org/10.4103/0971-3026.45344 doi.org/10.4103/0971-3026.45344
Güçlü, D. G., Öztürk, O., Çırak, M., Can, H., Ünal, T. C., Dolaş, İ., Özgen, U., Aydoseli, A., & Sencer, A. (2022). A series of post-traumatic midline epidural hematoma and review of the literature. Ulusal travma ve acil cerrahi dergisi, 28(6), 805-811. doi.org/10.14744/tjtes.2020.28182
Güneş, A., Uluca, Ü., Aktar, F., Konca, Ç., Şen, V., Ece, A., Hoşoğlu, S., Taş, M. A., & Gürkan, F. (2015). Clinical, radiological and laboratory findings in 185 children with tuberculous meningitis at a single centre and relationship with the stage of the disease. Italian journal of pediatrics, 41, 75. https://doi.org/10.1186/s13052-015-0186-7 doi.org/10.1186/s13052-015-0186-7
Güven, O., Olgunus, Z. K., Beger, O., Arpacı, R. B., Çömelekoğlu, Ü., Arslan, G., Taghipour, P., Vayısoğlu, Y., & Talas, D. Ü. (2026). The comparison of biomechanical and histological findings of cadaveric temporal fascia and dura mater grafts. Surgical and Radiologic Anatomy, 48(1), 176. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-026-03935-6
Håberg, A. K., Hammer, T. A., Kvistad, K. A., Rydland, J., Müller, T. B., Eikenes, L., Gårseth, M., & Stovner, L. J. (2016). Incidental Intracranial Findings and Their Clinical Impact; The HUNT MRI Study in a General Population of 1006 Participants between 50-66 Years. PloS one, 11(3), e0151080. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151080 doi.org/10.1371/journal.pone.0151080
Hacıyakupoğlu, E., Yılmaz, D. M., Kınalı, B., Arpacı, T., Akbaş, T., & Hacıyakupoğlu, S. (2018). Recurrent chronic subdural hematoma: Report of 13 cases. Open Medicine, 13, 520–527. doi.org/10.1515/med-2018-0076
Hage, D., Mathkour, M., Iwanaga, J., Dumont, A. S., & Tubbs, R. S. (2022). The posterior cranial fossa's dura mater innervation and its clinical implication in headache: a comprehensive review. Folia morphologica, 81(4), 843-850. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5603/fm.a2021.0114
Haider, L., Hametner, S., Endmayr, V., Mangesius, S., Eppensteiner, A., Frischer, J. M., Iglesias, J. E., Barkhof, F., & Kasprian, G. (2022). Post-mortem correlates of Virchow-Robin spaces detected on in vivo MRI. Journal of cerebral blood flow and metabolism, 42(7), 1224-1235. doi.org/10.1177/0271678x211067455
Haines, D. E. (1991). On the question of a subdural space. The Anatomical Record, 230(1), 3–21. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ar.1092300103
Haines, D. E., Harkey, H. L., & al-Mefty, O. (1993). The “subdural” space: A new look at an outdated concept. Neurosurgery, 32(1), 111–120. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/00006123-199301000-00017
Hall, W. A., & Bhardwaj, A. (2025). Duret hemorrhages. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809330
Hall, W. A., & Munakomi, S. (2026). Uncal herniation. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30725793
Hall, W. A., Schaurich, C. G., & Rout, P. (2025). Cerebrospinal Fluid Leak. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30844184
Heit, J. J., Iv, M., & Wintermark, M. (2017). Imaging of Intracranial Hemorrhage. Journal of stroke, 19(1), 11-27. doi.org/10.5853/jos.2016.00563
Herisson, F., Frodermann, V., Courties, G., Rohde, D., Sun, Y., Vandoorne, K., Wojtkiewicz, G. R., Masson, G. S., Vinegoni, C., Kim, J., Kim, D. E., Weissleder, R., Swirski, F. K., Moskowitz, M. A., & Nahrendorf, M. (2018). Direct vascular channels connect skull bone marrow and the brain surface enabling myeloid cell migration. Nature neuroscience, 21(9), 1209-1217. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41593-018-0213-2
Hiramatsu, M., Ozaki, T., Tanoue, S., Mizutani, K., Nakamura, H., Tokuyama, K., Sakata, H., Matsumaru, Y., Nakahara, I., Niimi, Y., Fujinaka, T., & Kiyosue, H. (2024). Detailed Anatomy of Bridging Veins Around the Foramen Magnum: a Multicenter Study Using Three-dimensional Angiography. Clinical neuroradiology, 34(1), 67-74. doi.org/10.1007/s00062-023-01327-6
Hirata, K., Ito, Y., Ikeda, G., Uemura, K., Sato, M., Marushima, A., Hayakawa, M., Tomono, Y., Matsumaru, Y., & Matsumura, A. (2021). Detection Rate and Radiological Features of Asymptomatic Intracranial Dural Arteriovenous Fistula: Analysis of Magnetic Resonance Imaging Data of 11745 Individuals in the Japanese Brain Check-Up System. Journal of neuroendovascular therapy, 15(12), 787-792. https://doi.org/10.5797/jnet.oa.2020-0211 doi.org/10.5797/jnet.oa.2020-0211
Hitpass Romero, K., Stevenson, T. J., Smyth, L. C. D., Watkin, B., McCullough, S. J. C., Vinnell, L., Smith, A. M., Schweder, P., Correia, J. A., Kipnis, J., Dragunow, M., & Rustenhoven, J. (2025). Age-related meningeal extracellular matrix remodeling compromises CNS lymphatic function. Journal of neuroinflammation, 22(1), 109. doi.org/10.1186/s12974-025-03436-0
Hladky, S. B., & Barrand, M. A. (2022). The glymphatic hypothesis: The theory and the evidence. Fluids and Barriers of the CNS, 19(1), 9. doi.org/10.1186/s12987-021-00282-z
Hosapatna, M., Kunder, K., Bhat, N. P., Shetty, A., Sanyal, S., Prabhath, S., & Sumalatha, S. (2024). Falx cerebelli and its associated occipital venous sinus: An anatomical study. Surgical and Radiologic Anatomy, 46(10), 1561–1569. doi.org/10.1007/s00276-024-03416-8
Hutchings, M., & Weller, R. O. (1986). Anatomical relationships of the pia mater to cerebral blood vessels in man. Journal of neurosurgery, 65(3), 316-325. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/jns.1986.65.3.0316
Iliff, J. J., Wang, M., Liao, Y., Plogg, B. A., Peng, W., Gundersen, G. A., Benveniste, H., Vates, G. E., Deane, R., Goldman, S. A., Nagelhus, E. A., & Nedergaard, M. (2012). A paravascular pathway facilitates CSF flow through the brain parenchyma and the clearance of interstitial solutes, including amyloid β. Science translational medicine, 4(147), 147ra111. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1126/scitranslmed.3003748
Ishikawa, K., Mizutani, K., & Toda, M. (2026). Anatomical and developmental insights into the dura mater: Implications for neurosurgery and endovascular therapy. Surgical Neurology International, 17, 306. doi.org/10.25259/sni_472_2026
Ita, M. I., & Bordoni, B. (2023). Neuroanatomy, tentorium cerebelli. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32491772
Iyengar, S., Johnson, K. W., Ossipov, M. H., & Aurora, S. K. (2019). CGRP and the Trigeminal System in Migraine. Headache, 59(5), 659-681. doi.org/10.1111/head.13529
Jacob, L., de Brito Neto, J., Lenck, S., Corcy, C., Benbelkacem, F., Geraldo, L. H., Xu, Y., Thomas, J. M., El Kamouh, M. R., Spajer, M., Potier, M. C., Haik, S., Kalamarides, M., Stankoff, B., Lehericy, S., Eichmann, A., & Thomas, J. L. (2022). Conserved meningeal lymphatic drainage circuits in mice and humans. The Journal of experimental medicine, 219(8), e20220035. doi.org/10.1084/jem.20220035
Jarrin, I., Sellier, P., Lopes, A., Morgand, M., Makovec, T., Delcey, V., Champion, K., Simoneau, G., Green, A., Mouly, S., Bergmann, J. F., & Lloret-Linares, C. (2016). Etiologies and Management of Aseptic Meningitis in Patients Admitted to an Internal Medicine Department. Medicine, 95(2), e2372. https://doi.org/10.1097/md.0000000000002372 doi.org/10.1097/md.0000000000002372
Jeffery, N. (2002). Differential regional brain growth and rotation of the prenatal human tentorium cerebelli. Journal of Anatomy, 200(Pt 2), 135–144. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1046/j.0021-8782.2001.00017.x
Jeong, T. S., Yee, G. T., Lim, T. G., Kim, W. K., & Yoo, C. J. (2020). Efficacy and safety of decompressive craniectomy with non-suture duraplasty in patients with traumatic brain injury. PLoS ONE, 15(10), e0232561. doi.org/10.1371/journal.pone.0232561
Jeong, Y. H., Oh, J. W., Cho, S., & Korean Trauma Data Bank System Committee. (2016). Clinical outcome of acute epidural hematoma in Korea: Preliminary report of 285 cases registered in the Korean Trauma Data Bank System. Korean Journal of Neurotrauma, 12(2), 47–54. doi.org/10.13004/kjnt.2016.12.2.47
Jin, S. W., Sim, K. B., & Kim, S. D. (2016). Development and growth of the normal cranial vault: An embryologic review. Journal of Korean Neurosurgical Society, 59(3), 192–196. doi.org/10.3340/jkns.2016.59.3.192
Joost, S., Kaddatz, H., Vankriekelsvenne, E., & Brandenburg, L. O. (2026). The meninges as a neuroimmune interface: Structure, barriers and roles in CNS disease. Fluids and Barriers of the CNS, 23(1), 43. doi.org/10.1186/s12987-026-00795-5
Juskys, R., Rocka, S., & Suchomlinov, A. (2022). Anatomical Variations of Superior Sagittal Sinus and Tributary Bridging Veins: A Cadaveric Study. Cureus, 14(2), e21979. doi.org/10.7759/cureus.21979
Kabakcı, A. İ., Güngör, A., Çakır, S. C., Erol, G., Kantarcı, K., Fidan, S., & Türe, U. (2026). The continuing legacy of M. Gazi Yaşargil and the microneurosurgery laboratory at Yeditepe University School of Medicine. World Neurosurgery, 205, 124668. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2025.124668
Kale, A., Emmez, H., Pişkin, Ö., & Durdağ, E. (2015). Postdural puncture subdural hematoma or postdural puncture headache?: two cases report. Korean journal of anesthesiology, 68(5), 509-512. https://doi.org/10.4097/kjae.2015.68.5.509 doi.org/10.4097/kjae.2015.68.5.509
Kamaşak Arpaçay, B., & Aycan, K. (2026). Morphological variations of the dural venous sinuses: a cadaveric study. Frontiers in surgery, 13, 1800026. doi.org/10.3389/fsurg.2026.1800026
Kanat, A., Kayaci, S., Yazar, U., Kazdal, H., & Terzi, Y. (2010). Chronic subdural hematoma in adults: Why does it occur more often in males than females? Influence of patient’s sexual gender on occurrence. Journal of Neurosurgical Sciences, 54(3), 99–103. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/21423076
Kaplanoğlu, V., Kaplanoğlu, H., Turan, A., & Dilli, A. (2023). Evaluation of Arachnoid Granulations in Cranial Dural Sinuses with Contrast-Enhanced 3-Dimensional T1-Weighted Magnetic Resonance Imaging. The Eurasian journal of medicine, 55(2), 95-99. doi.org/10.5152/eurasianjmed.2023.22104
Karadaş, A. Ö., Tulum, G., Karadaş, Ö., Işık, M. İ., Cüce, F., Osman, O., Şimşek, Z., Mert, N. S., Baş, N., Özcan, B., & Ağaoğlu, T. B. (2026). A comprehensive evaluation of non-vascular prepontine cistern anatomy influencing trigeminal nerve vulnerability using machine learning-based morphometric analysis. Frontiers in Medicine, 13, 1745815. doi.org/10.3389/fmed.2026.1745815
Karatas, D., Martínez Santos, J. L., Uygur, S., Dagtekin, A., Kurtoglu Olgunus, Z., Avci, E., & Baskaya, M. K. (2024). A new classification of parasagittal bridging veins based on their configurations and drainage routes pertinent to interhemispheric approaches: a surgical anatomical study. Journal of neurosurgery, 140(1), 271-281. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2023.4.jns222866
Karibe, H., Hayashi, T., Hirano, T., Kameyama, M., Nakagawa, A., & Tominaga, T. (2014). Surgical management of traumatic acute subdural hematoma in adults: A review. Neurologia Medico-Chirurgica, 54(11), 887–894. doi.org/10.2176/nmc.cr.2014-0204
Karl, A., Ali, M. A., & Brandis, D. (2022). Kernig Sign (Archived). In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 29262005. https://europepmc.org/article/MED/29262005 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29262005
Kayaci, S., Kanat, A., Koksal, V., & Ozdemir, B. (2014). Effect of inner membrane tearing in the treatment of adult chronic subdural hematoma: A comparative study. Neurologia Medico-Chirurgica, 54(5), 363–373. doi.org/10.2176/nmc.oa.2013-0147
Keles, A., Ozaydin, B., & Baskaya, M. K. (2021). Meningioma of posterolateral tentorial incisura: A case demonstration of paramedian supracerebellar transtentorial approach. Neurosurgical Focus: Video, 5(1), V8. doi.org/10.3171/2021.4.focvid2138
Keleş, A., Harput, M. V., & Türe, U. (2019). Cisterna magna reconstruction with arachnoid suturing in brainstem surgery. Neurosurgical Focus: Video, 1(2), V11. doi.org/10.3171/2019.10.focusvid.19455
Kemp, W. J., Tubbs, R. S., & Cohen-Gadol, A. A. (2012). The innervation of the cranial dura mater: neurosurgical case correlates and a review of the literature. World neurosurgery, 78(5), 505-510. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2011.10.045
Khairat, A., Margetis, K., & Waseem, M. (2025). Epidural hematoma. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30085524
Kim, H., Choi, Y., Lee, Y., Won, J. K., Lee, S. H., Suh, M., Lee, D. S., Kang, H. S., Cho, W. S., & Cheon, G. J. (2024). Neovascularization in outer membrane of chronic subdural hematoma: A rationale for middle meningeal artery embolization. Journal of Korean Neurosurgical Society, 67(2), 146–157. doi.org/10.3340/jkns.2023.0105
Kim, J. J., & Gean, A. D. (2011). Imaging for the diagnosis and management of traumatic brain injury. Neurotherapeutics, 8(1), 39–53. doi.org/10.1007/s13311-010-0003-3
Kim, Y. S., Jung, S. H., Lim, D. H., Kim, T. S., Kim, J. H., & Lee, J. K. (2015). Traumatic dural venous sinus injury. Korean Journal of Neurotrauma, 11(2), 118–123. doi.org/10.13004/kjnt.2015.11.2.118
Kinaci, A., Bergmann, W., Bleys, R. L., van der Zwan, A., & van Doormaal, T. P. (2020). Histologic comparison of the dura mater among species. Comparative Medicine, 70(2), 170–175. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.30802/aalas-cm-19-000022
Kinslow, C. J., Rae, A. I., Kumar, P., McKhann, G. M., Sisti, M. B., Bruce, J. N., Yu, J. B., Cheng, S. K., & Wang, T. J. C. (2023). Risk Stratification for Management of Solitary Fibrous Tumor/Hemangiopericytoma of the Central Nervous System. Cancers, 15(3), 876. https://doi.org/10.3390/cancers15030876 doi.org/10.3390/cancers15030876
Kiroglu, Y., Yaqci, B., Cirak, B., & Karabulut, N. (2008). Giant arachnoid granulation in a patient with benign intracranial hypertension. European radiology, 18(10), 2329-2332. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00330-008-0985-y
Kiss-Bodolay, D., Papadimitriou, K., Hedjoudje, A., Duc, C., Vargas, M. I., Kiss, J. Z., Schaller, K., & Fournier, J. Y. (2023). The interdural hematoma: A subtype of convexity subdural/dural hematoma with specific radioanatomical characteristics. Surgical Neurology International, 14, 316. doi.org/10.25259/sni_564_2023
Kizmazoglu, C., Aydin, H. E., Kaya, I., Atar, M., Husemoglu, B., Kalemci, O., Sozer, G., & Havitcioglu, H. (2019). Comparison of biomechanical properties of dura mater substitutes and cranial human dura mater: An in vitro study. Journal of Korean Neurosurgical Society, 62(6), 635–642. doi.org/10.3340/jkns.2019.0122
Klein, B. M., & Bordoni, B. (2023). Anatomy, Head and Neck, Emissary Veins. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/33085343
Knight, J., & De Jesus, O. (2023). Tonsillar herniation. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32965841
Knight, J., & Rayi, A. (2023). Transtentorial herniation. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809371
Kocak, B., Hasiloglu, Z. I., Kizilkilic, O., Kocer, N., Aydin, S., & Islak, C. (2013). Total agenesis of superior sagittal sinus and falx cerebri in a patient who has a subacute subdural hematoma crossing midline: Case report. Neurosurgery, 72(5), E863–E867. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/neu.0b013e318285ba68
Koç, R. K., Paşaoğlu, A., Kurtsoy, A., Oktem, I. S., & Kavuncu, I. (1997). Acute spontaneous subdural hematoma of arterial origin: A report of five cases. Surgical Neurology, 47(1), 9–11. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/S0090-3019(96)00150-4
Kohil, A., Jemmieh, S., Smatti, M. K., & Yassine, H. M. (2021). Viral meningitis: an overview. Archives of virology, 166(2), 335-345. https://doi.org/10.1007/s00705-020-04891-1 doi.org/10.1007/s00705-020-04891-1
Koktener, A., Dilmen, G., & Kurt, A. (2007). The cisterna magna size in normal second-trimester fetuses. Journal of perinatal medicine, 35(3), 217-219. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1515/jpm.2007.060
Kolabas, Z. I., Kuemmerle, L. B., Perneczky, R., Förstera, B., Ulukaya, S., Ali, M., Kapoor, S., Bartos, L. M., Büttner, M., Caliskan, O. S., Rong, Z., Mai, H., Höher, L., Jeridi, D., Molbay, M., Khalin, I., Deligiannis, I. K., Negwer, M., Roberts, K., . . . Erturk, A. (2023). Distinct molecular profiles of skull bone marrow in health and neurological disorders. Cell, 186(17), 3706-3725.e29. doi.org/10.1016/j.cell.2023.07.009
Korja, M., Silventoinen, K., Laatikainen, T., Jousilahti, P., Salomaa, V., Hernesniemi, J., & Kaprio, J. (2013). Risk factors and their combined effects on the incidence rate of subarachnoid hemorrhage: A population-based cohort study. PLoS ONE, 8(9), e73760. doi.org/10.1371/journal.pone.0073760
Kostecki, K., De Jesus, O., & Pearson-Shaver, A. L. (2023). Subfalcine herniation. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30725631
Kumar, A., Kumar, R., Narayan, R. K., Nath, B., Datusalia, A. K., Rastogi, A. K., Jha, R. K., Kumar, P., Pareek, V., Prasoon, P., Faiq, M. A., Agrawal, P., Prasad, S. N., Kumari, C., & Asghar, A. (2025). Anatomical correlates for the newly discovered meningeal layer in the existing literature: A systematic review. Anatomical record (Hoboken, N.J. : 2007), 308(1), 191-210. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ar.25524
Kumar, A., Pandey, S., Kumar, P., & Sangale, S. (2026). A comparative study of watertight dural closure and nonwatertight dural closure for decompressive craniectomy. Asian Journal of Neurosurgery, 21(2), 233–240. doi.org/10.1055/s-0045-1813222
Kumari, S., Jaiswal, M., & Ojha, B. K. (2023). Is basal cisternostomy in traumatic brain injury a need of hour or white elephant - A randomized trial to answer. Surgical Neurology International, 14, 412. doi.org/10.25259/sni_825_2023
Kuo, P. H., Stuehm, C., Squire, S., & Johnson, K. (2018). Meningeal Lymphatic Vessel Flow Runs Countercurrent to Venous Flow in the Superior Sagittal Sinus of the Human Brain. Tomography (Ann Arbor, Mich.), 4(3), 99-104. doi.org/10.18383/j.tom.2018.00013
Kwee, R. M., & Kwee, T. C. (2007). Virchow-Robin spaces at MR imaging. Radiographics, 27(4), 1071-1086. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1148/rg.274065722
Lee, K. S., Ong, S. H., Gillespie, C. S., Ng, L. P., Seow, W. T., & Low, S. Y. (2024). Traumatic posterior fossa extradural hematoma in children: A meta-analysis and institutional experience of its clinical course, treatment and outcomes. Neurosurgical Review, 47(1), 878. doi.org/10.1007/s10143-024-03089-2
Lee, S. H., Hwang, S. J., Koh, K. S., Song, W. C., & Han, S. D. (2017a). Macroscopic Innervation of the Dura Mater Covering the Middle Cranial Fossa in Humans Correlated to Neurovascular Headache. Frontiers in neuroanatomy, 11, 127. doi.org/10.3389/fnana.2017.00127
Lee, S. H., Shin, K. J., Koh, K. S., Song, W. C., & Song, W. C. (2017b). Visualization of the tentorial innervation of human dura mater. Journal of anatomy, 231(5), 683-689. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/joa.12659
Letchuman, V., & Donohoe, C. (2023). Neuroanatomy, Superior Sagittal Sinus. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31536222
Levin-Carrion, Y., Bhasin, J., Campbell, T., Faizullabhoy, E., Titkov, K., Coronado-Guzman, C., Sawnhey, A., Anne, S., Perez-Chadid, D. A., Thibault, D., Pando, A., Novakovic, N., & Sun, H. (2026). Penetrating dural venous sinus injury: a scoping review of clinical presentation, operative management, and prognosis. Neurosurgical review, 49(1), 548. doi.org/10.1007/s10143-026-04451-2
Levraut, M., Cohen, M., Bresch, S., Giordana, C., Burel-Vandenbos, F., Mondot, L., Sedat, J., Fontaine, D., Bourg, V., Martis, N., & Lebrun-Frenay, C. (2019). Immunoglobulin G4-related hypertrophic pachymeningitis: A case-oriented review. Neurology(R) neuroimmunology & neuroinflammation, 6(4), e568. https://doi.org/10.1212/nxi.0000000000000568 doi.org/10.1212/nxi.0000000000000568
Li, Y. F., Wei, R. X., Yang, K. Q., Hack, G. D., Chi, Y. Y., Tang, W., Sui, X. J., Zhang, M. L., Sui, H. J., & Yu, S. B. (2023). A valuable subarachnoid space named the occipito-atlantal cistern. Scientific reports, 13(1), 12096. doi.org/10.1038/s41598-023-38825-z
Li, Y., Sun, Y., Paez, A., Xu, G., Pillai, J. J., Iliff, J. J., Ganji, S. K., Knutsson, L., Van Zijl, P. C. M., Kamson, D. O., Calabresi, P. A., & Hua, J. (2026). Dynamic MRI of fluid and solute transportation across the arachnoid barrier in the human meninges. Radiology, 318(2), e252393. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1148/radiol.252393
Lin, D. D., Lin, J. L., Deng, X. Y., Li, W., Li, D. D., Yin, B., Lin, J., Zhang, N., & Sheng, H. S. (2019). Trends in intracranial meningioma incidence in the United States, 2004-2015. Cancer medicine, 8(14), 6458-6467. https://doi.org/10.1002/cam4.2516 doi.org/10.1002/cam4.2516
Liu, J., Ni, W., Zuo, Q., Yang, H., Peng, Y., Lin, Z., Li, Z., Wang, J., Zhen, Y., Luo, J., Lin, Y., Chen, J., Hua, X., Lu, H., Zhong, M., Liu, M., Zhang, J., Wang, Y., Wan, J., … MAGIC-MT Investigators. (2024). Middle meningeal artery embolization for nonacute subdural hematoma. The New England Journal of Medicine, 391(20), 1901–1912. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1056/NEJMoa2401201
Liu, J., Wu, S., Zhao, K., Wang, J., Shu, K., & Lei, T. (2022). Clinical Features, Management, and Prognostic Factors of Intracranial Solitary Fibrous Tumor. Frontiers in oncology, 12, 915273. https://doi.org/10.3389/fonc.2022.915273 doi.org/10.3389/fonc.2022.915273
Liu, L., Zhang, X., Chai, Y., Zhang, J., Deng, Q., & Chen, X. (2025). Skull bone marrow and skull meninges channels: redefining the landscape of central nervous system immune surveillance. Cell death & disease, 16(1), 53. doi.org/10.1038/s41419-025-07336-2
Louis, D. N., Perry, A., Wesseling, P., Brat, D. J., Cree, I. A., Figarella-Branger, D., Hawkins, C., Ng, H. K., Pfister, S. M., Reifenberger, G., Soffietti, R., von Deimling, A., & Ellison, D. W. (2021). The 2021 WHO Classification of Tumors of the Central Nervous System: a summary. Neuro-oncology, 23(8), 1231-1251. https://doi.org/10.1093/neuonc/noab106 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/neuonc/noab106
Louveau, A., Smirnov, I., Keyes, T. J., Eccles, J. D., Rouhani, S. J., Peske, J. D., Derecki, N. C., Castle, D., Mandell, J. W., Lee, K. S., Harris, T. H., & Kipnis, J. (2015). Structural and functional features of central nervous system lymphatic vessels. Nature, 523(7560), 337–341. doi.org/10.1038/nature14432
Lutters, B., & Koehler, P. J. (2020). A road less travelled: The centenary of cisterna magna puncture. Brain, 143(9), 2858–2862. doi.org/10.1093/brain/awaa254
Lv, X., Wu, Z., & Li, Y. (2014). Innervation of the cerebral dura mater. The neuroradiology journal, 27(3), 293-298. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.15274/nrj-2014-10052
Lynch, K. M., Sepehrband, F., Toga, A. W., & Choupan, J. (2023). Brain perivascular space imaging across the human lifespan. NeuroImage, 271, 120009. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2023.120009
Ma, Q., Ineichen, B. V., Detmar, M., & Proulx, S. T. (2017). Outflow of cerebrospinal fluid is predominantly through lymphatic vessels and is reduced in aged mice. Nature communications, 8(1), 1434. doi.org/10.1038/s41467-017-01484-6
Mack, J., Squier, W., & Eastman, J. T. (2009). Anatomy and development of the meninges: Implications for subdural collections and CSF circulation. Pediatric Radiology, 39(3), 200–210. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00247-008-1084-6
Mahendru, G., & Chong, V. (2009). Meninges in cancer imaging. Cancer Imaging, 9(Special issue A), S14–S21. doi.org/10.1102/1470-7330.2009.9004
Mammadli, E., Sahin, B., Sahin, Y., Ziyal, M. I., & Sakar, M. (2026). The 6 Surgical Approaches for Tentorial Meningiomas Based on Site of Origin and Extension. Operative neurosurgery (Hagerstown, Md.). https://doi.org/10.1227/ons.0000000000001987 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/ons.0000000000001987
Manfrellotti, R., Gagliano, D., Costanzo, R., Mosteiro, A., Codes Méndez, M., Perera Valdivia, D., Lasunin, N., Giussani, C. G., Carrabba, G. G., Enseñat, J., Di Somma, A., & Prats-Galino, A. (2025). The meningo-orbital band from an endoscopic transorbital approach: An anatomical study. Frontiers in Neuroanatomy, 19, 1578959. doi.org/10.3389/fnana.2025.1578959
Manivannan, S., Spencer, R., Marei, O., Mayo, I., Elalfy, O., Martin, J., & Zaben, M. (2021). Acute subdural haematoma in the elderly: To operate or not to operate? A systematic review and meta-analysis of outcomes following surgery. BMJ Open, 11(12), e050786. doi.org/10.1136/bmjopen-2021-050786
Mantovani, G., Menegatti, M., Scerrati, A., Cavallo, M. A., & De Bonis, P. (2018). Controversies and misconceptions related to cerebrospinal fluid circulation: A review of the literature from the historical pioneers’ theories to current models. BioMed Research International, 2018, 2928378. doi.org/10.1155/2018/2928378
Mapunda, J. A., Pareja, J., Vladymyrov, M., Bouillet, E., Hélie, P., Pleskač, P., Barcos, S., Andrae, J., Vestweber, D., McDonald, D. M., Betsholtz, C., Deutsch, U., Proulx, S. T., & Engelhardt, B. (2023). VE-cadherin in arachnoid and pia mater cells serves as a suitable landmark for in vivo imaging of CNS immune surveillance and inflammation. Nature communications, 14(1), 5837. doi.org/10.1038/s41467-023-41580-4
Maugeri, R., Anderson, D. G., Graziano, F., Meccio, F., Visocchi, M., & Iacopino, D. G. (2015). Conservative vs. surgical management of post-traumatic epidural hematoma: A case and review of literature. The American Journal of Case Reports, 16, 811–817. doi.org/10.12659/AJCR.895231
Maulana, A. F., Nurikhwan, P. W., Lahdimawan, A., Ahsani, I. F., Lahdimawan, M. R. R., & Jamila, A. (2025). Reducing complications in duraplasty with autologous dural graft material: A meta-analysis. Journal of Cerebrovascular and Endovascular Neurosurgery, 27(2), 103–117. doi.org/10.7461/jcen.2025.e2023.12.004
Mazzitelli, J. A., Pulous, F. E., Smyth, L. C. D., Kaya, Z., Rustenhoven, J., Moskowitz, M. A., Kipnis, J., & Nahrendorf, M. (2023). Skull bone marrow channels as immune gateways to the central nervous system. Nature neuroscience, 26(12), 2052-2062. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41593-023-01487-1
Mazzitelli, J. A., Smyth, L. C. D., Cross, K. A., Dykstra, T., Sun, J., Du, S., Mamuladze, T., Smirnov, I., Rustenhoven, J., & Kipnis, J. (2022). Cerebrospinal fluid regulates skull bone marrow niches via direct access through dural channels. Nature neuroscience, 25(5), 555-560. doi.org/10.1038/s41593-022-01029-1
McGill, F., Griffiths, M. J., Bonnett, L. J., Geretti, A. M., Michael, B. D., Beeching, N. J., McKee, D., Scarlett, P., Hart, I. J., Mutton, K. J., Jung, A., Adan, G., Gummery, A., Sulaiman, W. A. W., Ennis, K., Martin, A. P., Haycox, A., Miller, A., Solomon, T., & UK Meningitis Study Investigators (2018). Incidence, aetiology, and sequelae of viral meningitis in UK adults: a multicentre prospective observational cohort study. The Lancet. Infectious diseases, 18(9), 992-1003. https://doi.org/10.1016/s1473-3099(18)30245-7 doi.org/10.1016/s1473-3099(18)30245-7
Medişoğlu, M. S., & Öçbe, M. (2026). Morphologic variations of the sigmoid sinus on computed tomography: a classification-based study. Surgical and radiologic anatomy : SRA, 48(1), 127. doi.org/10.1007/s00276-026-03894-y
MedlinePlus. (n.d.). Meningitis. National Library of Medicine. https://medlineplus.gov/meningitis.html medlineplus.gov/meningitis.html
Mehta, R. I., & Mehta, R. I. (2023). Giant arachnoid granulations: A systematic literature review. International journal of molecular sciences, 24(16), 13014. doi.org/10.3390/ijms241613014
Mehta, R. I., Wang, T., Lewis, A., Walker, C. E., Gebczak, C., Barnes, L. L., Bennett, D. A., & Mehta, R. I. (2026). Arachnoid granulation morphologies and β-amyloid and tau pathology in older adults. Alzheimer's & dementia, 22(8), e71736. doi.org/10.1002/alz.71736
Mekinian, A., Maisonobe, L., Boukari, L., Melenotte, C., Terrier, B., Ayrignac, X., Schleinitz, N., Sène, D., Hamidou, M., Konaté, A., Guilpain, P., Abisror, N., Ghrenassia, E., Lachenal, F., Cevallos, R., Roos-Weil, R., Du, L. T. H., Lhote, F., Larroche, C., ... Fain, O. (2018). Characteristics, outcome and treatments with cranial pachymeningitis: A multicenter French retrospective study of 60 patients. Medicine, 97(30), e11413. https://doi.org/10.1097/md.0000000000011413 doi.org/10.1097/md.0000000000011413
Melin, E., Ringstad, G., Valnes, L. M., & Eide, P. K. (2023). Human parasagittal dura is a potential neuroimmune interface. Communications biology, 6(1), 260. doi.org/10.1038/s42003-023-04634-3
Messlinger, K. (2018). The big CGRP flood - sources, sinks and signalling sites in the trigeminovascular system. The journal of headache and pain, 19(1), 22. doi.org/10.1186/s10194-018-0848-0
Mestre, H., Tithof, J., Du, T., Song, W., Peng, W., Sweeney, A. M., Olveda, G., Thomas, J. H., Nedergaard, M., & Kelley, D. H. (2018). Flow of cerebrospinal fluid is driven by arterial pulsations and is reduced in hypertension. Nature Communications, 9(1), 4878. doi.org/10.1038/s41467-018-07318-3
Mezey, É., Szalayova, I., Hogden, C. T., Brady, A., Dósa, Á., Sótonyi, P., & Palkovits, M. (2021). An immunohistochemical study of lymphatic elements in the human brain. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 118(3), e2002574118. doi.org/10.1073/pnas.2002574118
Mezue, W. C., Ndubuisi, C. A., Chikani, M. C., Achebe, D. S., & Ohaegbulam, S. C. (2012). Traumatic extradural hematoma in Enugu, Nigeria. Nigerian Journal of Surgery, 18(2), 80–84. doi.org/10.4103/1117-6806.103111
Miyauchi, T., Mizutani, K., Akiyama, T., & Toda, M. (2024). Bridging veins at the craniocervical junction: from anatomy to clinical significance in dural arteriovenous shunts. Neuroradiology, 66(1), 55-62. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00234-023-03232-8
Mizushima, S., Tanoue, S., Kuroki, H., Shioyama, G., Hirohata, M., & Uchiyama, Y. (2026). Supratentorial Dural Venous Channel (SDVC): Imaging Anatomy Evaluated on CT Venography. Journal of neuroendovascular therapy, 20(1), 2026-0045. doi.org/10.5797/jnet.oa.2026-0045
Mohan, M., Islim, A. I., Rasul, F. T., Rominiyi, O., deSouza, R. M., Poon, M. T. C., Jamjoom, A. A. B., Kolias, A. G., Woodfield, J., Patel, K., Chari, A., Kirollos, R., & British Neurosurgical Trainee Research Collaborative. (2019). Subarachnoid haemorrhage with negative initial neurovascular imaging: A systematic review and meta-analysis. Acta Neurochirurgica, 161(10), 2013–2026. doi.org/10.1007/s00701-019-04025-w
Møllgård, K., Beinlich, F. R. M., Kusk, P., Miyakoshi, L. M., Delle, C., Plá, V., Hauglund, N. L., Esmail, T., Rasmussen, M. K., Gomolka, R. S., Mori, Y., & Nedergaard, M. (2023). A mesothelium divides the subarachnoid space into functional compartments. Science, 379(6627), 84–88. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1126/science.adc8810
Mori, K., Isoda, M., Fukui, I., Tamase, A., Kodama, N., Yamada, R., Kojima, M., Nakano, T., & Nomura, M. (2026). Venous anatomy and embryology of the tentorium. Journal of Neuroendovascular Therapy, 20(1), 2025-0133. doi.org/10.5797/jnet.ra.2025-0133
Morris, Z., Whiteley, W. N., Longstreth, W. T., Weber, F., Lee, Y. C., Tsushima, Y., Alphs, H., Ladd, S. C., Warlow, C., Wardlaw, J. M., & Al-Shahi Salman, R. (2009). Incidental findings on brain magnetic resonance imaging: systematic review and meta-analysis. BMJ (Clinical research ed.), 339, b3016. https://doi.org/10.1136/bmj.b3016 doi.org/10.1136/bmj.b3016
Mortazavi, M. M., Quadri, S. A., Khan, M. A., Gustin, A., Suriya, S. S., Hassanzadeh, T., Fahimdanesh, K. M., Adl, F. H., Fard, S. A., Taqi, M. A., Armstrong, I., Martin, B. A., & Tubbs, R. S. (2018). Subarachnoid trabeculae: A comprehensive review of their embryology, histology, morphology, and surgical significance. World Neurosurgery, 111, 279–290. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2017.12.041
Mosteiro, A., Codes, M., Tafuto, R., Manfrellotti, R., Torales, J., Enseñat, J., Di Somma, A., & Prats-Galino, A. (2024). Transorbital approach to the cavernous sinus: an anatomical study of the related cranial nerves. Frontiers in neuroanatomy, 18, 1367533. doi.org/10.3389/fnana.2024.1367533
Munakomi, S., & Das, J. M. (2026). Brain herniation. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31194403
Munakomi, S., & Hall, W. A. (2026). Craniotomy. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809757
Munakomi, S., & Jozsa, F. (2026). Neuroanatomy, falx cerebri. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31424888
Mustansir, F., Bashir, S., & Darbar, A. (2018). Management of arachnoid cysts: A comprehensive review. Cureus, 10(4), e2458. doi.org/10.7759/cureus.2458
Nakao, T. (1979). Electron microscopic studies on the lamprey meninges. Journal of Comparative Neurology, 183(2), 429–453. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/cne.901830213
Natali, A. L., Reddy, V., & Leo, J. T. (2024). Neuroanatomy, Middle Meningeal Arteries. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30137830
Nath, S., Koziarz, A., Badhiwala, J. H., Alhazzani, W., Jaeschke, R., Sharma, S., Banfield, L., Shoamanesh, A., Singh, S., Nassiri, F., Oczkowski, W., Belley-Côté, E., Truant, R., Reddy, K., Meade, M. O., Farrokhyar, F., Bala, M. M., Alshamsi, F., Krag, M., ... Almenawer, S. A. (2018). Atraumatic versus conventional lumbar puncture needles: a systematic review and meta-analysis. Lancet (London, England), 391(10126), 1197-1204. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(17)32451-0 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/s0140-6736(17)32451-0
National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Subarachnoid haemorrhage caused by a ruptured aneurysm: Diagnosis and management (NICE Guideline NG228). www.nice.org.uk/guidance/ng228
National Institute for Health and Care Excellence. (2024). Meningitis (bacterial) and meningococcal disease: recognition, diagnosis and management (NICE guideline NG240). https://www.nice.org.uk/guidance/ng240 www.nice.org.uk/guidance/ng240
National Institute of Neurological Disorders and Stroke. (n.d.). Arachnoid cysts. https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/arachnoid-cysts www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/arachnoid-cysts
Nayar, G., Ejikeme, T., Chongsathidkiet, P., Elsamadicy, A. A., Blackwell, K. L., Clarke, J. M., Lad, S. P., & Fecci, P. E. (2017). Leptomeningeal disease: current diagnostic and therapeutic strategies. Oncotarget, 8(42), 73312-73328. https://doi.org/10.18632/oncotarget.20272 doi.org/10.18632/oncotarget.20272
Neuhuber, W. (2024). An “outer subarachnoid space”: Fact or artifact? A commentary on “Structural characterization of SLYM—a 4th meningeal membrane” Fluids and Barriers of the CNS (2023) 20:93 by V. Plá et al. Fluids and Barriers of the CNS, 21(1), 48. doi.org/10.1186/s12987-024-00539-3
Ngnitewe Massa, R., Minutello, K., & Mesfin, F. B. (2023). Neuroanatomy, Cavernous Sinus. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29083662
Nicholas, D. S., & Weller, R. O. (1988). The fine anatomy of the human spinal meninges: A light and scanning electron microscopy study. Journal of Neurosurgery, 69(2), 276–282. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/jns.1988.69.2.0276
Niestrawska, J. A., Rodewald, M., Schultz, C., Quansah, E., Meyer-Zedler, T., Schmitt, M., Popp, J., Tomasec, I., Ondruschka, B., & Hammer, N. (2023). Morpho-mechanical mapping of human dura mater microstructure. Acta Biomaterialia, 170, 86–96. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.actbio.2023.08.024
Nieuwkamp, D. J., Setz, L. E., Algra, A., Linn, F. H., de Rooij, N. K., & Rinkel, G. J. (2009). Changes in case fatality of aneurysmal subarachnoid haemorrhage over time, according to age, sex, and region: A meta-analysis. The Lancet Neurology, 8(7), 635–642. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/S1474-4422(09)70126-7
Nishiyama, J., Osada, T., & Matsumae, M. (2021). Simple, quick, and safe dural incision technique for patients with expected brain bulging during decompressive craniectomy: "Crank-shaped dural incisions". Neurologia Medico-Chirurgica, 61(8), 499–503. doi.org/10.2176/nmc.tn.2021-0047
Noseda, R., Melo-Carrillo, A., Nir, R. R., Strassman, A. M., & Burstein, R. (2019). Non-Trigeminal Nociceptive Innervation of the Posterior Dura: Implications to Occipital Headache. The Journal of neuroscience : the official journal of the Society for Neuroscience, 39(10), 1867-1880. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1523/jneurosci.2153-18.2018
Nouri, A., Gondar, R., Schaller, K., & Meling, T. (2021). Chronic Subdural Hematoma (cSDH): A review of the current state of the art. Brain & spine, 1, 100300. doi.org/10.1016/j.bas.2021.100300
O’Rahilly, R., & Müller, F. (1986). The meninges in human development. Journal of Neuropathology and Experimental Neurology, 45(5), 588–608. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/3746345
O'Reilly, S. T., & Krings, T. (2023). Medial Tentorial Meningeal Supply from the Collicular Artery : Anatomy and Endovascular Implications. Clinical neuroradiology, 33(2), 555-559. doi.org/10.1007/s00062-022-01250-2
Ogasawara, C., Philbrick, B. D., & Adamson, D. C. (2021). Meningioma: A Review of Epidemiology, Pathology, Diagnosis, Treatment, and Future Directions. Biomedicines, 9(3), 319. https://doi.org/10.3390/biomedicines9030319 doi.org/10.3390/biomedicines9030319
Ogul, H., Guven, F., Izgi, E., & Kantarci, M. (2019). Evaluation of giant arachnoid granulations with high-resolution 3D-volumetric MR sequences at 3T. European journal of radiology, 121, 108722. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.ejrad.2019.108722
Ohkuma, H., Shimamura, N., Naraoka, M., & Katagai, T. (2017). Aneurysmal subarachnoid hemorrhage in the elderly over age 75: A systematic review. Neurologia Medico-Chirurgica, 57(11), 575–583. doi.org/10.2176/nmc.ra.2017-0057
Øie, L. R., Solheim, O., Majewska, P., Nordseth, T., Müller, T. B., Carlsen, S. M., Jensberg, H., Salvesen, Ø., & Gulati, S. (2020). Incidence and case fatality of aneurysmal subarachnoid hemorrhage admitted to hospital between 2008 and 2014 in Norway. Acta Neurochirurgica, 162(9), 2251–2259. doi.org/10.1007/s00701-020-04463-x
Okal, F., & Foster, D. M. (2026). Cerebral aneurysm. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29939679
Okar, S. V., Hu, F., Shinohara, R. T., Beck, E. S., Reich, D. S., & Ineichen, B. V. (2023). The etiology and evolution of magnetic resonance imaging-visible perivascular spaces: Systematic review and meta-analysis. Frontiers in neuroscience, 17, 1038011. doi.org/10.3389/fnins.2023.1038011
Oordt-Speets, A. M., Bolijn, R., van Hoorn, R. C., Bhavsar, A., & Kyaw, M. H. (2018). Global etiology of bacterial meningitis: A systematic review and meta-analysis. PloS one, 13(6), e0198772. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0198772 doi.org/10.1371/journal.pone.0198772
Oral, S., Borklu, R. E., Kucuk, A., Ulutabanca, H., & Selcuklu, A. (2015). Comparison of subgaleal and subdural closed drainage system in the surgical treatment of chronic subdural hematoma. Northern Clinics of Istanbul, 2(2), 115–121. doi.org/10.14744/nci.2015.06977
Orru, E., Patel, N. V., Pace, J., & Krings, T. (2026). Spontaneous Intracranial Hypotension and CSF-Venous Fistulae: from Diagnostic Imaging to Interventional Management. Clinical neuroradiology, 36(1), 3-17. doi.org/10.1007/s00062-025-01573-w
Ota, T. (2026). Anatomy of the middle meningeal artery: Implications for middle meningeal artery embolization in chronic subdural hematoma. Journal of Neuroendovascular Therapy, 20(1), 2025-0131. doi.org/10.5797/jnet.ra.2025-0131
Oyanagi, T., Kim, J. H., Yamamoto, M., Ishii, M., Murakami, G., Rodríguez-Vázquez, J. F., & Abe, S. (2021). Topographical anatomy of the tentorium cerebelli and venous confluences in human midterm fetuses. Annals of Anatomy, 233, 151596. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.aanat.2020.151596
Ozer, G., Ekinci, H. I., & Kavak, R. P. (2025). Brain herniation into arachnoid granulations: An underrecognized posterior fossa finding. Neuroradiology, 67(11), 3075-3081. doi.org/10.1007/s00234-025-03692-0
Ozkal, B., Candan, B., Top, E., & Yasın, M. (2025). Morphometric evaluation of superficial anastomatic veins of the brain using venous MR angiography. Surgical and radiologic anatomy : SRA, 48(1), 25. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-025-03800-y
Öztürk, M. H., & Aydingöz, U. (2002). Comparison of MR signal intensities of cerebral perivascular (Virchow-Robin) and subarachnoid spaces. Journal of computer assisted tomography, 26(6), 902-904. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1097/00004728-200211000-00008
Paiva, W. S., Andrade, A. F., Amorim, R. L., Bor-Seng-Shu, E., Gattas, G., Neville, I. S., Caldas, J. G., Figueiredo, E. G., & Teixeira, M. J. (2014). Computed tomography angiography for detection of middle meningeal artery lesions associated with acute epidural hematomas. BioMed Research International, 2014, 413916. doi.org/10.1155/2014/413916
Pamir, M. N., Mathiesen, T. I., Hüseyinoğlu, Z., Bozkurt, B., & Özduman, K. (2026). A concise history of skull base surgery: What is its contribution to neurosurgery? Acta Neurochirurgica, 168(1), 15. doi.org/10.1007/s00701-025-06765-4
Parent, A. (2019). Berengario da Carpi and the Renaissance of brain anatomy. Frontiers in Neuroanatomy, 13, 11. doi.org/10.3389/fnana.2019.00011
Parillo, M., Vaccarino, F., Di Gennaro, G., Kumar, S., Van Goethem, J., Beomonte Zobel, B., Quattrocchi, C. C., Parizel, P. M., & Mallio, C. A. (2024). Overview of the current knowledge and conventional MRI characteristics of peri- and para-vascular spaces. Brain sciences, 14(2), 138. doi.org/10.3390/brainsci14020138
Patel, D. D., Fenton, L. Z., Lamture, S., & Kandula, V. (2024). Pediatric meningeal diseases: What radiologists need to know. Tomography, 10(12), 1970–2013. doi.org/10.3390/tomography10120143
Paudel, S., Sah, R., Singh, R. K., Kayastha, P., & Katwal, S. (2024). Dural Venous Sinus Variations Observed in Magnetic Resonance Venography at a Tertiary Care Hospital: An Observational Study. JNMA; journal of the Nepal Medical Association, 62(279), 720-724. doi.org/10.31729/jnma.8795
Pearcy, Q., Tomlinson, J., Niestrawska, J. A., Möbius, D., Zhang, M., & Zwirner, J. (2022). Systematic review and meta-analysis of the biomechanical properties of the human dura mater applicable in computational human head models. Biomechanics and Modeling in Mechanobiology, 21(3), 755–770. doi.org/10.1007/s10237-022-01566-5
Pehlivanoglu, F., Yasar, K. K., & Sengoz, G. (2012). Tuberculous meningitis in adults: a review of 160 cases. TheScientificWorldJournal, 2012, 169028. https://doi.org/10.1100/2012/169028 doi.org/10.1100/2012/169028
Perry, J. J., Stiell, I. G., Sivilotti, M. L., Bullard, M. J., Emond, M., Symington, C., Sutherland, J., Worster, A., Hohl, C., Lee, J. S., Eisenhauer, M. A., Mortensen, M., Mackey, D., Pauls, M., Lesiuk, H., & Wells, G. A. (2011). Sensitivity of computed tomography performed within six hours of onset of headache for diagnosis of subarachnoid haemorrhage: Prospective cohort study. BMJ, 343, d4277. doi.org/10.1136/bmj.d4277
Perry, J. J., Stiell, I. G., Sivilotti, M. L., Bullard, M. J., Lee, J. S., Eisenhauer, M., Symington, C., Mortensen, M., Sutherland, J., Lesiuk, H., & Wells, G. A. (2010). High risk clinical characteristics for subarachnoid haemorrhage in patients with acute headache: Prospective cohort study. BMJ, 341, c5204. doi.org/10.1136/bmj.c5204
Pierre, L., Julien, C., Margetis, K., & Kondamudi, N. P. (2026). Subdural hematoma. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30422565
Pietilä, R., Del Gaudio, F., He, L., Vázquez-Liébanas, E., Vanlandewijck, M., Muhl, L., Mocci, G., Bjørnholm, K. D., Lindblad, C., Fletcher-Sandersjöö, A., Svensson, M., Thelin, E. P., Liu, J., van Voorden, A. J., Torres, M., Antila, S., Xin, L., Karlström, H., Storm-Mathisen, J., … Betsholtz, C. (2023). Molecular anatomy of adult mouse leptomeninges. Neuron, 111(23), 3745–3764.e7. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuron.2023.09.002
Pinho-Correia, L. M., McCullough, S. J. C., Ghanizada, H., Nedergaard, M., Rustenhoven, J., & Da Mesquita, S. (2025). CSF transport at the brain-meningeal border: effects on neurological health and disease. The Lancet. Neurology, 24(6), 535-547. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/s1474-4422(25)00115-2
Plá, V., Bitsika, S., Giannetto, M. J., Ladron-de-Guevara, A., Gahn-Martinez, D., Mori, Y., Nedergaard, M., & Møllgård, K. (2023). Structural characterization of SLYM—a 4th meningeal membrane. Fluids and Barriers of the CNS, 20(1), 93. doi.org/10.1186/s12987-023-00500-w
Plá, V., Bitsika, S., Giannetto, M. J., Ladrón-de-Guevara, A., Gahn-Martinez, D., Mori, Y., Nedergaard, M., & Møllgård, K. (2024). Response to Commentary on "Structural characterization of SLYM - a 4th meningeal membrane" by Julie Siegenthaler and Christer Betsholtz. Fluids and barriers of the CNS, 21(1), 70. doi.org/10.1186/s12987-024-00567-z
Plewa, M. C., Hall, W. A., & McAllister, R. K. (2025). Postdural Puncture Headache. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 28613675. https://europepmc.org/article/MED/28613675 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/28613675
Posey, G., Grayson, V., Cardona, J. J., Hanna, J., Konschake, M., Wang, A., Wysiadecki, G., Iwanaga, J., Dumont, A. S., & Tubbs, R. S. (2023). The Sphenoparietal Sinus Revisited: Anatomical and Histological Study With Application to Interventional Procedures and Skull Base Surgery. Cureus, 15(1), e33419. doi.org/10.7759/cureus.33419
Potter, G. M., Chappell, F. M., Morris, Z., & Wardlaw, J. M. (2015). Cerebral perivascular spaces visible on magnetic resonance imaging: Development of a qualitative rating scale and its observer reliability. Cerebrovascular diseases, 39(3-4), 224-231. doi.org/10.1159/000375153
Pradeep, A., Madhavan, A. A., Brinjikji, W., & Cutsforth-Gregory, J. K. (2025). Incidence of spontaneous intracranial hypotension in Olmsted County, Minnesota: 2019-2021. Interventional neuroradiology : journal of peritherapeutic neuroradiology, surgical procedures and related neurosciences, 31(3), 364-368. https://doi.org/10.1177/15910199231165429 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1177/15910199231165429
Pretterklieber, M. L. (2024). Nomina anatomica—unde venient et quo vaditis? Anatomical Science International, 99(4), 333–347. doi.org/10.1007/s12565-024-00762-w
Price, M., Ballard, C., Benedetti, J., Neff, C., Cioffi, G., Waite, K. A., Kruchko, C., Barnholtz-Sloan, J. S., & Ostrom, Q. T. (2024). CBTRUS Statistical Report: Primary Brain and Other Central Nervous System Tumors Diagnosed in the United States in 2017-2021. Neuro-oncology, 26(Supplement_6), vi1-vi85. https://doi.org/10.1093/neuonc/noae145 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/neuonc/noae145
Proulx, S. T. (2021). Cerebrospinal fluid outflow: A review of the historical and contemporary evidence for arachnoid villi, perineural routes, and dural lymphatics. Cellular and Molecular Life Sciences, 78(6), 2429–2457. doi.org/10.1007/s00018-020-03706-5
Przepiorka, L., Wójtowicz, K., Kujawski, S., Wiśniewski, K., Bobeff, E. J., Kruk, R., Kulesza, B., Fortuniak, J., Mróz, A., Dunaj, P., Kaspera, M., Hoppe, S., Krystkiewicz, K., Kwiecień, K., Szczepanek, D., Jaskólski, D. J., Ładziński, P., Rola, R., Furtak, J., ... Kunert, P. (2025). Dural tenting in elective craniotomies: A randomized clinical trial. Neurosurgery, 97(5), 1108–1117. doi.org/10.1227/neu.0000000000003480
Pulous, F. E., Cruz-Hernández, J. C., Yang, C., Kaya, Z., Paccalet, A., Wojtkiewicz, G., Capen, D., Brown, D., Wu, J. W., Schloss, M. J., Vinegoni, C., Richter, D., Yamazoe, M., Hulsmans, M., Momin, N., Grune, J., Rohde, D., McAlpine, C. S., Panizzi, P., . . . Nahrendorf, M. (2022). Cerebrospinal fluid can exit into the skull bone marrow and instruct cranial hematopoiesis in mice with bacterial meningitis. Nature neuroscience, 25(5), 567-576. doi.org/10.1038/s41593-022-01060-2
Rabelo, N. N., da Silva Brito, J., da Silva, J. S., de Souza, N. B., Coelho, G., Brasil, S., & Frigieri, G. (2021). The historic evolution of intracranial pressure and cerebrospinal fluid pulse pressure concepts: Two centuries of challenges. Surgical Neurology International, 12, 274. doi.org/10.25259/sni_53_2021
Rabiei, K., Jaraj, D., Marlow, T., Jensen, C., Skoog, I., & Wikkelsø, C. (2016). Prevalence and symptoms of intracranial arachnoid cysts: a population-based study. Journal of neurology, 263(4), 689-694. https://doi.org/10.1007/s00415-016-8035-1 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00415-016-8035-1
Rabiei, K., Tisell, M., Wikkelsø, C., & Johansson, B. R. (2014). Diverse arachnoid cyst morphology indicates different pathophysiological origins. Fluids and barriers of the CNS, 11(1), 5. https://doi.org/10.1186/2045-8118-11-5 doi.org/10.1186/2045-8118-11-5
Radoš, M., Živko, M., Periša, A., Orešković, D., & Klarica, M. (2021). No arachnoid granulations—no problems: Number, size, and distribution of arachnoid granulations from birth to 80 years of age. Frontiers in Aging Neuroscience, 13, 698865. doi.org/10.3389/fnagi.2021.698865
Rai, R., Iwanaga, J., Shokouhi, G., Oskouian, R. J., & Tubbs, R. S. (2018). The tentorium cerebelli: A comprehensive review including its anatomy, embryology, and surgical techniques. Cureus, 10(7), e3079. doi.org/10.7759/cureus.3079
Ramaswamy, S., Khasiyev, F., & Gutierrez, J. (2022). Brain enlarged perivascular spaces as imaging biomarkers of cerebrovascular disease: A clinical narrative review. Journal of the American Heart Association, 11(24), e026601. doi.org/10.1161/jaha.122.026601
Ramesh, V. G., Kodeeswaran, M., Deiveegan, K., Sundar, V., & Sriram, K. (2017). Vertex epidural hematoma: An analysis of a large series. Asian Journal of Neurosurgery, 12(2), 167–171. doi.org/10.4103/1793-5482.145555
Ramirez, M., Puello, J., Castillo-Rangel, C., Campero, A., & Baldoncini, M. (2025). M. Gazi Yasargil (1925–2025): Architect of cerebral precision, founder of modern microneurosurgery. Surgical Neurology International, 16, 344. doi.org/10.25259/SNI_638_2025
Rauhala, M., Helén, P., Huhtala, H., Heikkilä, P., Iverson, G. L., Niskakangas, T., Öhman, J., & Luoto, T. M. (2020). Chronic subdural hematoma—incidence, complications, and financial impact. Acta Neurochirurgica, 162(9), 2033–2043. doi.org/10.1007/s00701-020-04398-3
Ringstad, G., & Eide, P. K. (2020). Cerebrospinal fluid tracer efflux to parasagittal dura in humans. Nature communications, 11(1), 354. doi.org/10.1038/s41467-019-14195-x
Ringstad, G., & Eide, P. K. (2022). Molecular trans-dural efflux to skull bone marrow in humans with CSF disorders. Brain : a journal of neurology, 145(4), 1464-1472. doi.org/10.1093/brain/awab388
Rocha Cabrero, F., & Tristram, D. (2026). Aseptic Meningitis. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 32491344. https://europepmc.org/article/MED/32491344 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32491344
Rua, R., & McGavern, D. B. (2018). Advances in Meningeal Immunity. Trends in molecular medicine, 24(6), 542-559. doi.org/10.1016/j.molmed.2018.04.003
Rubiano, A. M., Gonzalez-Tobar, W. D., Loaiza-Cardona, L. M., Salazar, A. F., Cardona-Collazos, S., Hermosa, D., Hinojosa, S., Alvarez, A., Tsai, E., Zapata, A., Canitrot, M., Amorin, R., Acurio, P., Berra, L., El Fiki, A., Zapata, L., Wagner, M., Ganau, M., Paiva, W., ... Alves, O. (2026). Recommendations for ventriculostomy and cisternostomy in TBI management: Results of the WFNS-Neurotraumatology committee "Cusco consensus". Brain & Spine, 6, 106142. doi.org/10.1016/j.bas.2026.106142
Rudie, J. D., Rauschecker, A. M., Nabavizadeh, S. A., & Mohan, S. (2018). Neuroimaging of dilated perivascular spaces: From benign and pathologic causes to mimics. Journal of neuroimaging, 28(2), 139-149. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/jon.12493
Rustenhoven, J., Drieu, A., Mamuladze, T., de Lima, K. A., Dykstra, T., Wall, M., Papadopoulos, Z., Kanamori, M., Salvador, A. F., Baker, W., Lemieux, M., Da Mesquita, S., Cugurra, A., Fitzpatrick, J., Sviben, S., Kossina, R., Bayguinov, P., Townsend, R. R., Zhang, Q., ... Kipnis, J. (2021). Functional characterization of the dural sinuses as a neuroimmune interface. Cell, 184(4), 1000-1016.e27. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.cell.2020.12.040
Saboori, P., & Sadegh, A. (2015). Histology and morphology of the brain subarachnoid trabeculae. Anatomy Research International, 2015, 279814. doi.org/10.1155/2015/279814
Sade, R., Ogul, H., Polat, G., Pirimoglu, B., & Kantarcı, M. (2019). Brain herniation into the transverse sinuses' arachnoid granulations in the pediatric population investigated with 3 T MRI. Acta neurologica Belgica, 119(2), 225-231. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s13760-018-0946-4
Sakar, M., Mammadli, E., & Erdoğan, O. (2026). Demonstrating petrous dural incision technique for vascular releasing and transposition of dura-embedded subarcuate loop of anterior inferior cerebellar artery during retrosigmoid approach. Neurosurgery Practice, 7(2), e000228. doi.org/10.1227/neuprac.0000000000000228
Salik, F., Kiliç, E. T., Akelma, H., & Güzel, A. (2018). The Effects of the Quincke Spinal Needle Bevel Insertion on Postdural Puncture Headache and Hemodynamics in Obstetric Patients. Anesthesia, essays and researches, 12(3), 705-710. https://doi.org/10.4103/aer.aer_101_18 doi.org/10.4103/aer.aer_101_18
San Millán Ruíz, D., Fasel, J. H., Rüfenacht, D. A., & Gailloud, P. (2004). The sphenoparietal sinus of breschet: does it exist? An anatomic study. AJNR. American journal of neuroradiology, 25(1), 112-120. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/14729539
Sanan, A., & van Loveren, H. R. (1999). The arachnoid and the myth of Arachne. Neurosurgery, 45(1), 152–155. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1097/00006123-199907000-00034
Sari, L., Yilmaz, T. F., & Öz, İ. İ. (2026). Radiological evaluation of middle meningeal artery by 3D rotational angiography. Interventional neuroradiology : journal of peritherapeutic neuroradiology, surgical procedures and related neurosciences, 32(3), 571-581. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1177/15910199231222666
Saylisoy, S., Simsek, S., & Adapinar, B. (2014). Is there a connection between perivascular space and subarachnoid space? Journal of computer assisted tomography, 38(1), 33-35. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1097/rct.0b013e3182a9a45a
Schievink, W. I., Maya, M. M., Moser, F. G., Simon, P., & Nuño, M. (2022). Incidence of spontaneous intracranial hypotension in a community: Beverly Hills, California, 2006-2020. Cephalalgia : an international journal of headache, 42(4-5), 312-316. https://doi.org/10.1177/03331024211048510 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1177/03331024211048510
Schueler, M., Neuhuber, W. L., De Col, R., & Messlinger, K. (2014). Innervation of rat and human dura mater and pericranial tissues in the parieto-temporal region by meningeal afferents. Headache, 54(6), 996-1009. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/head.12371
Seçen, A. E., Çiftci, H. E., Özbakır, M. O., Akpınar, A. E., Sayın, B., & Daglioglu, E. (2026). Clinical outcomes of middle meningeal artery embolization in trauma-related chronic subdural hematoma. Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi, 32(6), 675–682. doi.org/10.14744/tjtes.2026.29709
Sehgal, I., & Das, J. M. (2023). Anatomy, back, spinal meninges. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/31613535
Sekhon, S., Sharma, R., & Cascella, M. (2023). Thunderclap headache. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809464
Selvi, E., Çaltek, H. Ö., Pekkolay, H., & Boza, B. (2026). Coronal Subarachnoid-Space Measurements in Fetuses with Growth Restriction and Appropriate-for-Gestational-Age Controls: A Prospective Comparative Study. Journal of ultrasound in medicine : official journal of the American Institute of Ultrasound in Medicine. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/jum.70486
Sener, U., Wilcox, J. A., & Boire, A. A. (2025). Leptomeningeal Disease: Current Approaches and Future Directions. Current neurology and neuroscience reports, 25(1), 25. https://doi.org/10.1007/s11910-025-01412-y doi.org/10.1007/s11910-025-01412-y
Senger, M., Dziedzic, T. A., & Kunert, P. (2026). Oblique occipital sinus in neurosurgical practice: A retrospective analysis of imaging studies. Brain & spine, 6, 106162. doi.org/10.1016/j.bas.2026.106162
Serhatlioglu, S., Kocakoc, E., Kiris, A., Sapmaz, E., Boztosun, Y., & Bozgeyik, Z. (2003). Sonographic measurement of the fetal cerebellum, cisterna magna, and cavum septum pellucidum in normal fetuses in the second and third trimesters of pregnancy. Journal of clinical ultrasound : JCU, 31(4), 194-200. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/jcu.10163
Serioli, S., Seguini, S., Quilici, L., Lunghi, A., Gritti, P., Ciccone, A., Giussani, C. G., & Lanterna, L. A. (2026). Rethinking the sphenoparietal sinus: implications for lesser sphenoid wing dural arteriovenous fistulas. Illustrative cases. Journal of neurosurgery. Case lessons, 11(20), CASE26129. doi.org/10.3171/case26129
Serra, C., Krayenbühl, N., & Regli, L. (2025). Professor M. Gazi Yaşargil 1925–2025: An iconic pioneer and father of microneurosurgery. Acta neurochirurgica, 167(1). doi.org/10.1007/s00701-025-06627-z
Shah, A., & Mohamed Elsanafiry, M. S. (2018). Diaphragma sellae: Anatomical and surgical implication in surgery for pituitary adenomas – Highlighting contributions by Goel. Journal of Craniovertebral Junction & Spine, 9(3), 135–139. doi.org/10.4103/jcvjs.jcvjs_85_18
Shah, T., Leurgans, S. E., Mehta, R. I., Yang, J., Galloway, C. A., de Mesy Bentley, K. L., Schneider, J. A., & Mehta, R. I. (2023). Arachnoid granulations are lymphatic conduits that communicate with bone marrow and dura-arachnoid stroma. Journal of Experimental Medicine, 220(2), e20220618. doi.org/10.1084/jem.20220618
Shetty, T., Raince, A., Manning, E., & Tsiouris, A. J. (2016). Imaging in chronic traumatic encephalopathy and traumatic brain injury. Sports Health, 8(1), 26–36. doi.org/10.1177/1941738115588745
Shin, H. Y. (2022). Recent update on epidural blood patch. Anesthesia and Pain Medicine, 17(1), 12–23. doi.org/10.17085/apm.21113
Siegenthaler, J., & Betsholtz, C. (2024). Commentary on "Structural characterization of SLYM - a 4th meningeal membrane". Fluids and barriers of the CNS, 21(1), 69. doi.org/10.1186/s12987-024-00568-y
Simon, M., & Gousias, K. (2024). Grading meningioma resections: the Simpson classification and beyond. Acta neurochirurgica, 166(1), 28. https://doi.org/10.1007/s00701-024-05910-9 doi.org/10.1007/s00701-024-05910-9
Smith, A. J., Yao, X., Dix, J. A., Jin, B. J., & Verkman, A. S. (2017). Test of the 'glymphatic' hypothesis demonstrates diffusive and aquaporin-4-independent solute transport in rodent brain parenchyma. eLife, 6, e27679. doi.org/10.7554/elife.27679
Smith, E. R., Caton, M. T., Villanueva-Meyer, J. E., Remer, J., Eisenmenger, L. B., Baker, A., Shah, V. N., Tu-Chan, A., Meisel, K., & Amans, M. R. (2022). Brain herniation (encephalocele) into arachnoid granulations: Prevalence and association with pulsatile tinnitus and idiopathic intracranial hypertension. Neuroradiology, 64(9), 1747-1754. doi.org/10.1007/s00234-022-02934-9
Smyth, L. C. D., Xu, D., Okar, S. V., Dykstra, T., Rustenhoven, J., Papadopoulos, Z., Bhasiin, K., Kim, M. W., Drieu, A., Mamuladze, T., Blackburn, S., Gu, X., Gaitán, M. I., Nair, G., Storck, S. E., Du, S., White, M. A., Bayguinov, P., Smirnov, I., … Kipnis, J. (2024). Identification of direct connections between the dura and the brain. Nature, 627(8002), 165–173. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41586-023-06993-7
Son, S., Yoo, C. J., Lee, S. G., Kim, E. Y., Park, C. W., & Kim, W. K. (2013). Natural course of initially non-operated cases of acute subdural hematoma: The risk factors of hematoma progression. Journal of Korean Neurosurgical Society, 54(3), 211–219. doi.org/10.3340/jkns.2013.54.3.211
Splavski, B., & Frol, S. (2025). Selecting substitutes for cranial dural repair and preventing intracranial iatrogenic amyloid transmission. Cureus, 17(6), e86487. doi.org/10.7759/cureus.86487
Staquet, H., Francois, P. M., Sandoz, B., Laporte, S., Decq, P., & Goutagny, S. (2021). Surface reconstruction from routine CT-scan shows large anatomical variations of falx cerebri and tentorium cerebelli. Acta Neurochirurgica, 163(3), 607–613. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00701-020-04256-2
Stribos, M. P., & Jones, E. B. (2023). Brudzinski Sign (Archived). In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 30969733. https://europepmc.org/article/MED/30969733 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30969733
Stubbs, D. J., Vivian, M. E., Davies, B. M., Ercole, A., Burnstein, R., & Joannides, A. J. (2021). Incidence of chronic subdural haematoma: A single-centre exploration of the effects of an ageing population with a review of the literature. Acta Neurochirurgica, 163(9), 2629–2637. doi.org/10.1007/s00701-021-04879-z
Sucu, H. K., Gokmen, M., & Gelal, F. (2005). The value of XYZ/2 technique compared with computer-assisted volumetric analysis to estimate the volume of chronic subdural hematoma. Stroke, 36(5), 998–1000. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1161/01.STR.0000162714.46038.0f
Sunny, D. E., Amoo, M., Al Breiki, M., Teng, E. D. W., Henry, J., & Javadpour, M. (2022). Prevalence of incidental intracranial findings on magnetic resonance imaging: a systematic review and meta-analysis. Acta neurochirurgica, 164(10), 2751-2765. https://doi.org/10.1007/s00701-022-05225-7 doi.org/10.1007/s00701-022-05225-7
Suslu, H. T., Bozbuga, M., Ozturk, A., & Sahinoglu, K. (2010). Surface anatomy of the transverse sinus for the midline infratentorial supracerebellar approach. Turkish neurosurgery, 20(1), 39-42. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/20066620
Suzuki, K., Horio, Y., Shibayama, R., Takeyama, R., Tega, J., Kobayashi, H., Takemoto, K., & Abe, H. (2025). The utility of preoperative CT angiography for middle meningeal artery embolization in acute epidural hematoma. Journal of Neuroendovascular Therapy, 19(1), 2025-0015. doi.org/10.5797/jnet.cr.2025-0015
Swyden, S., Carter, C., & Shah, S. U. (2023). Intracranial hypotension. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32809599
Tali, E. T., Ercan, N., Kaymaz, M., Pasaoglu, A., & Jinkins, J. R. (2004). Intrathecal gadolinium (gadopentetate dimeglumine)-enhanced MR cisternography used to determine potential communication between the cerebrospinal fluid pathways and intracranial arachnoid cysts. Neuroradiology, 46(9), 744-754. https://doi.org/10.1007/s00234-004-1240-0 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00234-004-1240-0
Tanrikulu, L., Alhasan, A. A., Dömer, P., & Woitzik, J. (2026). Postoperative complications of xenogenic dural substitutes in hemicraniectomy. European Journal of Trauma and Emergency Surgery, 52(1), 132. doi.org/10.1007/s00068-026-03185-6
Taşkapılıoğlu, M. Ö., Özmarasalı, A. İ., & Ocakoğlu, G. (2019). Retrospective analysis of decompressive craniectomy performed in pediatric patients with subdural hematoma. Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi, 25(4), 383–388. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5505/tjtes.2018.02403
Tatarli, N., Ceylan, D., Canaz, H., Tokmak, M., Bay, H. H., Şeker, A., Keleş, E., Kiliç, T., & Cavdar, S. (2013). Falcine venous plexus within the falx cerebri: Anatomical and scanning electron microscopic findings and clinical significance. Acta Neurochirurgica, 155(11), 2183–2189. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00701-013-1863-1
Tokmak, M., Iplikcioglu, A. C., Bek, S., Gökduman, C. A., & Erdal, M. (2007). The role of exudation in chronic subdural hematomas. Journal of Neurosurgery, 107(2), 290–295. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/JNS-07/08/0290
Toma, N. (2020). Embryology of the Cavernous Sinus and Relevant Veins. Journal of neuroendovascular therapy, 14(12), 540-546. doi.org/10.5797/jnet.ra.2020-0052
Tristram, D., & Kondamudi, N. P. (2026). Meningitis. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29083833
Tsutsumi, S., Ono, H., Yasumoto, Y., & Ishii, H. (2019a). The diaphragma sellae, diaphragm opening, and subdiaphragmatic cistern: An anatomical study using magnetic resonance imaging. Surgical and Radiologic Anatomy, 41(5), 529–534. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-019-02184-0
Tsutsumi, S., Ono, H., Yasumoto, Y., & Ishii, H. (2019b). Venous channels of the falx cerebri in adult Japanese population: Delineation using magnetic resonance imaging. Surgical and Radiologic Anatomy, 41(2), 203–207. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-018-2146-6
Tubben, R. E., Jain, S., & Murphy, P. B. (2023). Epidural Blood Patch. In StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 29493961. https://europepmc.org/article/MED/29493961 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/29493961
Tubbs, R. S., Mortazavi, M. M., Loukas, M., Shoja, M. M., & Cohen-Gadol, A. A. (2011). The intracranial denticulate ligament: Anatomical study with neurosurgical significance. Journal of neurosurgery, 114(2), 454-457. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2010.9.jns10883
Tugcu, B., Tanriverdi, O., Baydin, S., Hergunsel, B., Günaldı, Ö., Ofluoglu, E., Alatas, I., Demirgil, B., & Emel, E. (2014). Can recurrence of chronic subdural hematoma be predicted? A retrospective analysis of 292 cases. Journal of Neurological Surgery Part A: Central European Neurosurgery, 75(1), 37–41. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1055/s-0032-1330961
Tunç, A., Danisan, G., Taydas, O., Kara, A. B., Öncel, S., & Özdemir, M. (2024). Differential Analysis of Venous Sinus Diameters: Unveiling Vascular Alterations in Patients with Multiple Sclerosis. Diagnostics (Basel, Switzerland), 14(16), 1760. doi.org/10.3390/diagnostics14161760
Turgut, M., Akhaddar, A., & Turgut, A. T. (2020). Calcified or ossified chronic subdural hematoma: A systematic review of 114 cases reported during last century with a demonstrative case report. World Neurosurgery, 134, 240–263. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2019.10.153
Türk Dil Kurumu. (2026). Güncel Türkçe sözlük [Çevrim içi sözlük; “sert zar”, “örümceksi zar”, “ince zar”, “zar” ve “menenjit” maddeleri]. sozluk.gov.tr/
Uppal, V., Russell, R., Sondekoppam, R., Ansari, J., Baber, Z., Chen, Y., DelPizzo, K., Dîrzu, D. S., Kalagara, H., Kissoon, N. R., Kranz, P. G., Leffert, L., Lim, G., Lobo, C. A., Lucas, D. N., Moka, E., Rodriguez, S. E., Sehmbi, H., Vallejo, M. C., ... Narouze, S. (2023). Consensus Practice Guidelines on Postdural Puncture Headache From a Multisociety, International Working Group: A Summary Report. JAMA network open, 6(8), e2325387. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.25387 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.25387
van de Beek, D., de Gans, J., Spanjaard, L., Weisfelt, M., Reitsma, J. B., & Vermeulen, M. (2004). Clinical features and prognostic factors in adults with bacterial meningitis. The New England journal of medicine, 351(18), 1849-1859. https://doi.org/10.1056/nejmoa040845 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1056/nejmoa040845
van Dijk, J. M., terBrugge, K. G., Willinsky, R. A., & Wallace, M. C. (2002). Clinical course of cranial dural arteriovenous fistulas with long-term persistent cortical venous reflux. Stroke, 33(5), 1233-1236. https://doi.org/10.1161/01.str.0000014772.02908.44 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1161/01.str.0000014772.02908.44
van Dongen, R. M., Onderwater, G. L. J., Pelzer, N., Zielman, R., van Oosterhout, W. P. J., van Zwet, E. W., Ferrari, M. D., & Terwindt, G. M. (2021). The effect of needle size on cerebrospinal fluid collection time and post-dural puncture headache: A retrospective cohort study. Headache, 61(2), 329-334. https://doi.org/10.1111/head.14046 doi.org/10.1111/head.14046
van Ettekoven, C. N., Liechti, F. D., Brouwer, M. C., Bijlsma, M. W., & van de Beek, D. (2024). Global Case Fatality of Bacterial Meningitis During an 80-Year Period: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA network open, 7(8), e2424802. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.24802 doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.24802
Vandenabeele, F., Creemers, J., & Lambrichts, I. (1996). Ultrastructure of the human spinal arachnoid mater and dura mater. Journal of Anatomy, 189(Pt 2), 417–430. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/8886963
Vatansever, A., Erçakmak Güneş, B., Günenç Beşer, C., Gümeler, E., & Mut, M. (2026). Investigation of the relationship between the cephalic index and the tentorium cerebelli: A retrospective study. Medicine, 105(24), e49179. doi.org/10.1097/md.0000000000049179
Villanueva, P., Baldoncini, M., Forlizzi, V., Campero, A., Rangel, C. C., Granja, J. O., Sufianov, A., Lucifero, A. G., & Luzzi, S. (2023). Microneurosurgical anatomy of the basal cisterns: A brief review for cisternostomy. Surgical Neurology International, 14, 97. doi.org/10.25259/sni_1095_2022
Volovici, V., Varvari, I., Dirven, C. M. F., & Dammers, R. (2020). The membrane of Liliequist—a safe haven in the middle of the brain: A narrative review. Acta Neurochirurgica, 162(9), 2235–2244. doi.org/10.1007/s00701-020-04290-0
Voogd, J., & De Zeeuw, C. I. (2020). Cerebellum: What is in a name? Historical origins and first use of this anatomical term. The Cerebellum, 19(4), 550–561. doi.org/10.1007/s12311-020-01133-7
Wall, E. C., Chan, J. M., Gil, E., & Heyderman, R. S. (2021). Acute bacterial meningitis. Current opinion in neurology, 34(3), 386-395. https://doi.org/10.1097/wco.0000000000000934 doi.org/10.1097/wco.0000000000000934
Wallace, Z. S., Carruthers, M. N., Khosroshahi, A., Carruthers, R., Shinagare, S., Stemmer-Rachamimov, A., Deshpande, V., & Stone, J. H. (2013). IgG4-related disease and hypertrophic pachymeningitis. Medicine, 92(4), 206-216. https://doi.org/10.1097/md.0b013e31829cce35 doi.org/10.1097/md.0b013e31829cce35
Walsh, D. R., Lynch, J. J., O' Connor, D. T., Newport, D. T., & Mulvihill, J. J. E. (2020). Mechanical and structural characterisation of the dural venous sinuses. Scientific reports, 10(1), 21763. doi.org/10.1038/s41598-020-78694-4
Walsh, K. M., Price, M., Neff, C., Komisarow, J. M., Wimberly, C. E., Kruchko, C., Barnholtz-Sloan, J. S., & Ostrom, Q. T. (2023). The joint impacts of sex and race/ethnicity on incidence of grade 1 versus grades 2-3 meningioma across the lifespan. Neuro-oncology advances, 5(Suppl 1), i5-i12. https://doi.org/10.1093/noajnl/vdad020 doi.org/10.1093/noajnl/vdad020
Wang, J. Z., Landry, A. P., Raleigh, D. R., Sahm, F., Walsh, K. M., Goldbrunner, R., Yefet, L. S., Tonn, J. C., Gui, C., Ostrom, Q. T., Barnholtz-Sloan, J., Perry, A., Ellenbogen, Y., Hanemann, C. O., Jungwirth, G., Jenkinson, M. D., Tabatabai, G., Mathiesen, T. I., McDermott, M. W., ... Zadeh, G. (2024). Meningioma: International Consortium on Meningiomas consensus review on scientific advances and treatment paradigms for clinicians, researchers, and patients. Neuro-oncology, 26(10), 1742-1780. https://doi.org/10.1093/neuonc/noae082 doi.org/10.1093/neuonc/noae082
Wang, J., Cai, C., Wan, L., Liu, A., Deng, K., Fan, Y., Zhang, J., Huang, J., Wan, C., Zou, D., & Li, Z. (2025). Uniaxial tensile material properties of adult Chinese dura mater: Investigating the influence of age, sex, and anatomical site. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology, 13, 1550228. doi.org/10.3389/fbioe.2025.1550228
Wang, J., Li, P., Liang, B., Ding, X., Gao, H., & Feng, E. (2023). The comparison of the watertight and non-watertight dural closure in supratentorial craniotomy: A single-institute 10-year experience with 698 patients. Medicine, 102(37), e35199. doi.org/10.1097/md.0000000000035199
Wardlaw, J. M., Benveniste, H., Nedergaard, M., Zlokovic, B. V., Mestre, H., Lee, H., Doubal, F. N., Brown, R., Ramirez, J., MacIntosh, B. J., Tannenbaum, A., Ballerini, L., Rungta, R. L., Boido, D., Sweeney, M., Montagne, A., Charpak, S., Joutel, A., Smith, K. J., . . . colleagues from the Fondation Leducq Transatlantic Network of Excellence on the Role of the Perivascular Space in Cerebral Small Vessel Disease. (2020). Perivascular spaces in the brain: Anatomy, physiology and pathology. Nature reviews. Neurology, 16(3), 137-153. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41582-020-0312-z
Weller, R. O., Sharp, M. M., Christodoulides, M., Carare, R. O., & Møllgård, K. (2018). The meninges as barriers and facilitators for the movement of fluid, cells and pathogens related to the rodent and human CNS. Acta Neuropathologica, 135(3), 363–385. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00401-018-1809-z
Wiemels, J., Wrensch, M., & Claus, E. B. (2010). Epidemiology and etiology of meningioma. Journal of neuro-oncology, 99(3), 307-314. https://doi.org/10.1007/s11060-010-0386-3 doi.org/10.1007/s11060-010-0386-3
Wilson, M. H. (2016). Monro-Kellie 2.0: The dynamic vascular and venous pathophysiological components of intracranial pressure. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 36(8), 1338–1350. doi.org/10.1177/0271678X16648711
Woo, P. Y. M., Au, D., Ko, N. M. W., Wu, O., Chan, E. K. Y., Cheng, K. K. F., Wong, A. K. S., Kirollos, R. W., Ribas, G., & Chan, K. Y. (2022). Gods and monsters: Greek mythology and Christian references in the neurosurgical lexicon. Surgical Neurology International, 13, 67. doi.org/10.25259/sni_70_2022
World Health Organization. (2026, September 29). Meningitis [Fact sheet]. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/meningitis www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/meningitis
Wu, X., Richard, S. A., Xiangdong, X., Lirong, Z., & Min, W. (2021). Intracranial Cerebrospinal Fluid Volume Evaluation in Healthy People and Hydrocephalus Patients using SPACE Sequence. Current medical imaging, 17(7), 878-883. doi.org/10.2174/1573405617666210504093557
Wysiadecki, G., Tubbs, R. S., Iwanaga, J., Radek, M., Walocha, J., Brzeziński, P., Kobos, J., & Polguj, M. (2023). Microanatomical study of arachnoid granulations and meningeal architecture around Meckel’s cave. Neurosurgical Review, 46(1), 50. doi.org/10.1007/s10143-023-01954-0
Xiao, X., Fu, D., & Feng, L. (2020). Hypertrophic Pachymeningitis in a Southern Chinese Population: A Retrospective Study. Frontiers in neurology, 11, 565088. https://doi.org/10.3389/fneur.2020.565088 doi.org/10.3389/fneur.2020.565088
Xu, H., Liu, Y., Song, W., Kan, S., Liu, F., Zhang, D., Ning, G., & Feng, S. (2017). Comparison of cutting and pencil-point spinal needle in spinal anesthesia regarding postdural puncture headache: A meta-analysis. Medicine, 96(14), e6527. https://doi.org/10.1097/md.0000000000006527 doi.org/10.1097/md.0000000000006527
Xu, L., Jin, J., Sun, Z., Zuo, Y., Kong, Y., Wu, X., Liang, L., Xu, S., & Xu, Z. (2025). Meningeal architecture of Meckel’s cave and its surgical implications: A study using epoxy sheet plastination and three-dimensional reconstruction. Annals of Anatomy, 260, 152664. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.aanat.2025.152664
Yadav, G., Sisodia, R., Khuba, S., & Mishra, L. (2012). Anesthetic management of a case of transtentorial upward herniation: An uncommon emergency situation. Journal of Anaesthesiology, Clinical Pharmacology, 28(3), 413–415. doi.org/10.4103/0970-9185.98379
Yağmurlu, K., Sokolowski, J., Soldozy, S., Norat, P., Çırak, M., Tvrdik, P., Shaffrey, M. E., & Kalani, M. Y. S. (2022). A subset of arachnoid granulations in humans drain to the venous circulation via intradural lymphatic vascular channels. Journal of neurosurgery, 136(3), 917-926. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2021.2.jns204455
Yalcin, A., Ceylan, M., Bayraktutan, O. F., Sonkaya, A. R., & Yuce, I. (2016). Age and gender related prevalence of intracranial calcifications in CT imaging; data from 12,000 healthy subjects. Journal of chemical neuroanatomy, 78, 20-24. https://doi.org/10.1016/j.jchemneu.2016.07.008 Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.jchemneu.2016.07.008
Yasuoka, Y., Yonezawa, U., Nabika, S., Takayasu, T., Taguchi, A., Ohbayashi, N., Yamasaki, F., & Horie, N. (2024). Preventing post-incisional dural shrink in craniotomy: Introducing the "roll-up technique". Neurologia Medico-Chirurgica, 64(7), 278–282. doi.org/10.2176/jns-nmc.2023-0247
Yazdani, M., Stalcup, S. T., Chatterjee, A. R., & Matheus, M. G. (2019). Sulcal FLAIR hyperintensity after CSF removal in two patients with intracranial hypertension. European journal of radiology open, 6, 33-35. https://doi.org/10.1016/j.ejro.2018.12.005 doi.org/10.1016/j.ejro.2018.12.005
Ye, Y., Gao, W., Xu, W., Gong, J., Qiu, M., Long, L., & Ding, J. (2022). Anatomical study of arachnoid granulation in superior sagittal sinus correlated to growth patterns of meningiomas. Frontiers in oncology, 12, 848851. doi.org/10.3389/fonc.2022.848851
Ye, Y., Lan, T., Zeng, X., Yang, J., Wei, R., Zhu, J., Liu, M., & Zhu, X. (2024). Bridging veins: an analysis of surgical anatomy and histology correlated with interhemispheric approaches. Frontiers in neuroanatomy, 18, 1406252. doi.org/10.3389/fnana.2024.1406252
Yildiz, H., Erdogan, C., Yalcin, R., Yazici, Z., Hakyemez, B., Parlak, M., & Tuncel, E. (2005). evaluation of communication between intracranial arachnoid cysts and cisterns with phase-contrast cine MR imaging. AJNR. American journal of neuroradiology, 26(1), 145-151. https://europepmc.org/article/MED/15661716 Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/15661716
Yilmaz, M. C., & Durmus, Y. E. (2025). Exploring the lamina terminalis: A stepwise anatomical comparison of pterional and orbitozygomatic craniotomy approaches. Life, 15(12), 1804. doi.org/10.3390/life15121804
Ying, J., Rao, Y., Chen, X., Chen, F., Zhang, T., Li, J., Wang, S., Lin, J., He, Y., Chen, J., Zeng, L., Wu, X., Liu, Y., Zhao, Q., & Jing, J. (2026). Age-related development of meningeal lymphatic vessels in children assessed by 3D T2 FLAIR MRI. Scientific Reports, 16(1), 21940. doi.org/10.1038/s41598-026-49446-7
Yu, M., Jozsa, F., & Donohoe, C. (2023). Neuroanatomy, semilunar ganglion. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/32310545
Yu, S., He, J., Xiong, K., Cheng, Z., & Zhang, Y. (2026). Comparative analysis of the efficacy and safety of dural sealants in preventing complications after craniotomy: A systematic review and Bayesian network meta-analysis. Acta Neurochirurgica, 168(1), 217. doi.org/10.1007/s00701-026-06971-8
Zedde, M., & Pascarella, R. (2025a). Leptomeninges: Anatomy, mechanisms of disease and neuroimaging. Neurology International, 17(12), 203. doi.org/10.3390/neurolint17120203
Zedde, M., & Pascarella, R. (2025b). Non-Thrombotic Filling Defects in Cerebral Veins and Sinuses: When Normal Structures Mimic a Disease. Neurology international, 17(1), 9. doi.org/10.3390/neurolint17010009
Zhang, E. T., Inman, C. B., & Weller, R. O. (1990). Interrelationships of the pia mater and the perivascular (Virchow-Robin) spaces in the human cerebrum. Journal of anatomy, 170, 111-123. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/2254158
Zhang, L., Liu, H., Ren, Z., Wang, X., Meng, X., Wei, X., & Yang, J. (2022a). Coronal T2-weighted imaging improves the measurement accuracy of the subarachnoid space in infants: A descriptive study. Journal of clinical and translational research, 8(6), 532-539. doi.org/10.18053/jctres.08.202206.013
Zhang, Z. D., Zhao, L. Y., Liu, Y. R., Zhang, J. Y., Xie, S. H., Lin, Y. Q., Tang, Z. N., Fang, H. Y., Yang, Y., Li, S. Z., Liu, J. X., & Sheng, H. S. (2022b). Absorbable artificial dura versus nonabsorbable artificial dura in decompressive craniectomy for severe traumatic brain injury: A retrospective cohort study in two centers. Frontiers in Surgery, 9, 877038. doi.org/10.3389/fsurg.2022.877038
Zhao, F., Xu, K., Zhou, Z., & Yu, J. (2024). Morphometric CT angiographic study of the SSS and its adjacent structures: A comparative analysis between elderly and nonelderly individuals of a Han Chinese population. Heliyon, 10(1), e23609. doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e23609
Zhou, Z., & Yu, J. (2024). Magnetic resonance venography study of venous structures of the transverse-sigmoid sinus region in the Han Chinese population: A cross-sectional study. SAGE open medicine, 12, 20503121241274244. doi.org/10.1177/20503121241274244
Ziu, E., Khan Suheb, M. Z., & Mesfin, F. B. (2023). Subarachnoid hemorrhage. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/28722987
Zu, K., Xue, J., Wang, Y., Li, Z., Gao, J., Chen, Y., Luo, X., Ju, L., & Wang, H. (2026). Regional heterogeneity and collagen I/III quantification in human dura mater guide the design and tensile characterization of prototype patch. Scientific Reports. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/s41598-026-62017-0
Zuo, Q., Ni, W., Yang, P., Gu, Y., Yu, Y., Yang, H., Majoie, C. B. L. M., Goyal, M., Liu, J., Mao, Y., & MAGIC-MT Investigators. (2023). Managing non-acute subdural hematoma using liquid materials: A Chinese randomized trial of middle meningeal artery treatment (MAGIC-MT)—protocol. Trials, 24(1), 586. doi.org/10.1186/s13063-023-07608-2
Zwayed, A. R. H., & Lucke-Wold, B. (2018). Conservative management of extradural hematoma: A report of sixty-two cases. Neurology and Clinical Neuroscience, 2(2), 5–9. europepmc.org/article/PMC/PMC5935493
Zwirner, J., Scholze, M., Ondruschka, B., & Hammer, N. (2020). What is considered a variation of biomechanical parameters in tensile tests of collagen-rich human soft tissues? Critical considerations using the human cranial dura mater as a representative morpho-mechanic model. Medicina (Kaunas), 56(10), 520. doi.org/10.3390/medicina56100520
Zwirner, J., Scholze, M., Waddell, J. N., Ondruschka, B., & Hammer, N. (2019). Mechanical properties of human dura mater in tension – An analysis at an age range of 2 to 94 years. Scientific Reports, 9(1), 16655. doi.org/10.1038/s41598-019-52836-9
Zyck, S., De Jesus, O., & Gould, G. C. (2023). Dural Arteriovenous Fistula. In StatPearls. StatPearls Publishing. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/30335307

Üç boyutlu model hakkında

Model: BodyParts3D, © The Database Center for Life Science licensed under CC Attribution 4.0 International (Japonya Yaşam Bilimleri Veri Merkezi; kaynak, lisans). Yalnızca beyin, beyincik çadırı, damarlar, kafatası ve yüz kemikleri, dil kemiği, omurlar (sağrı kemiği dahil) ve omurlar arası diskler alındı; eksenleri ve merkezi değiştirildi, dosyalar sitede hızlı açılsın diye sıkıştırıldı. Modelde beyincik çadırının yalnızca sağ yarısı gerçek veriden gelir; sol yarısı onun aynalanmış kopyasıdır ve beyinciğin üstünde kalsın diye yer yer birkaç milimetre yukarı alınmıştır. Türkçe adlar, renkler ve açıklamalar Ölçekhane’nindir.

Model, yetişkin bir erkeğin üç boyutlu bütün vücut modelinden alınmış bir başvuru modelidir (Mitsuhashi ve ark., 2009). Her beyin biraz farklıdır; kıvrımların biçimi kişiden kişiye değişir. Bu sayfalar eğitim içindir, tanı ya da tedavi için kullanılmaz.

Mitsuhashi, N., Fujieda, K., Tamura, T., Kawamoto, S., Takagi, T., & Okubo, K. (2009). BodyParts3D: 3D structure database for anatomical concepts. Nucleic Acids Research, 37(Database issue), D782–D785. doi.org/10.1093/nar/gkn613

Düzey