1. bölüm: Anatomi · Ders 2 / 30

Anatominin dili: beyinde yön bulmak

Bir yapının yerini söylemek için herkesin aynı dili konuşması gerekir. Bu derste o dili öğreniyoruz. Anatomik duruş nedir? Beyinde “üst” ile “ön” neden omurilikteki gibi değildir? Beyin hangi düzlemlerde kesilir, kesite nereden bakılır? MR ve BT görüntüsünde hastanın sağı ekranın neresindedir? Bir noktanın beyindeki adresi sayıyla nasıl yazılır? Sağ ile sol karışınca ne olur? Kafanın dışından beynin yapıları nasıl bulunur? Terimler nereden gelir? Temel ile başla; hazır olduğunda Lisans ve Uzman düzeylerinde ders kitaplarının ayrıntısına, birbirini tutmayan kaynaklara, hasta vakalarına, görüntülemeye ve beyin cerrahisine geç.

Üç düzeyde okunur: Temel · Lisans · UzmanGüncelleme: 9 Ekim 2026Uzman incelemesi bekliyor

Sen kimsin? Dersi sana göre açalım

Sana uyan kartı seç. Ders seçimine göre kısalır ya da derinleşir; istediğin an değiştirebilirsin.

Nasıl okunur? Kenarında çizgi olmayan anlatım herkes içindir. Mavi çizgili bölümler Lisans, mor çizgili bölümler Uzman düzeyidir ve yalnızca o düzeyi seçince görünür.

Seçimin hiçbir yere kaydedilmez. Aşağı indikçe ekranın altında küçük bir düzey düğmesi kalır.

Bu derste öğreneceklerin

Anatomik duruşu ve zıt yön çiftlerini (üst–alt, ön–arka, iç yan–dış yan, yüzeysel–derin, aynı taraf–karşı taraf) doğru kullanmak
Beyinde ve omurilikte rostral, kaudal, dorsal ve ventral sözcüklerinin neden farklı yönleri gösterdiğini açıklamak
Sagital, koronal ve aksiyel düzlemleri ayırt etmek ve kesitleri üç boyutlu modelde bulmak
MR ve BT görüntüsünde hastanın sağını ve solunu doğru okumak
Bir terimi köklerine ayırarak anlamını çıkarmak ve sık geçen tekil–çoğul biçimleri tanımak
TA2’deki resmî yön ve düzlem adlarını ve Türkçe karşılıklarını kullanmakLisans
Radyolojik ve nörolojik gösterimi, klinik başvuru çizgilerini ve eğik kesitleri açıklamakLisans
RAS+ ve LPS+ koordinat kurallarını, Talairach ve MNI uzaylarını ve AC–PC çizgisini tanımakLisans
Taraf hatalarının sıklığını, nedenlerini ve önlemlerini (taraf işaretleme, kontrol listesi) değerlendirmekLisans
Kafa yüzeyinden merkezî oluğu, lateral oluğu ve karıncıkları bulma yöntemlerini ve doğruluklarını karşılaştırmakLisans
Forel ve Meynert eksenlerini, stereotaksik çerçeve koordinatlarını ve derin beyin uyarımı hedeflerinin yazılışını açıklamakUzman
Atlasların kesit düzlemlerini, asimetri ölçümlerini ve ölçek farklarını eleştirel okumakUzman
Anatomi terminolojisinin tarihini (BNA’dan TA2’ye) ve kaynaklar arasındaki tarih ve tanım çelişkilerini tartışmakUzman

1.Anatomik duruş ve yön terimleri

İlk derste yön dilini kısaca gördük. Bu bölümde onu baştan ve ayrıntılı kuruyoruz. Önce bir soru: “Kulağın üstünde bir şişlik var” denince şişlik tam olarak nerededir? Kulağın hemen üstünde mi, yoksa başın tepesinde mi? Gündelik dil böyle durumlarda belirsiz kalır.

Anatomi dili bu belirsizliği gidermek için vardır. Amacı kafa karıştırmak değildir. Amacı, söyleneni kesinleştirmek ve tıbbi hataları azaltmaktır (OpenStax 1.6). Haritalarda kuzey çoğunlukla yukarıdadır. Bu sayede herkes haritayı aynı biçimde okur. Anatomide de herkes aynı başlangıç duruşunu kullanır. Bu duruşa anatomik duruş denir (OpenStax 1.6).

Anatomik duruşta kişi dik durur. Başı diktir, gözleri karşıya bakar. Kolları yanlarındadır ve avuç içleri öne dönüktür (Gray, 1918; Ankara Üniversitesi, 2017). Kaynaklar ayrıntıda biraz ayrılır. Örneğin OpenStax kolları iki yana açık çizer. Ayakları da omuz genişliğinde ve paralel tarif eder (OpenStax 1.6). Bir Türkçe ders notu ise topukları bitişik tarif eder (Ankara Üniversitesi, 2017). Ortak çekirdek hep aynıdır: dik duruş, yüz önde, avuç içleri önde.

Uluslararası anatomi terimlerinin listesi Terminologia Anatomica’dır. Bugünkü 2. baskısına kısaca TA2 denir. TA2’de bu duruşun resmî adı positio anatomica’dır (FIPAT, 2019). Türkçe ders kaynakları ona normal anatomik pozisyon da der (Cömert, t.y.-b). Bütün anatomik tanımlar, bu duruştaki bir insana göre yapılır (Ankara Üniversitesi, 2017).

Beden gerçekte nasıl durursa dursun, yön terimleri onu anatomik duruştaymış gibi anlatır (OpenStax 1.6). Bir örnek düşün. Hasta MR cihazında sırtüstü yatıyor ve alnı tavana bakıyor. Yine de alın tarafına ön denir, tavan tarafına değil. Ense tarafı da arkadır, yatak tarafı değil.

Yatan bedeni anlatan iki ayrı terim vardır. Yüzüstü yatışta (positio prona) yüz aşağı bakar. Sırtüstü yatışta (positio supina) yüz yukarı bakar (OpenStax 1.6; FIPAT, 2019). Türk Dil Kurumu yüzüstüyü “yüzü yere gelecek biçimde” diye tanımlar. Sırtüstü ise “sırtı yerde olmak üzere” demektir (TDK, 2026). Bu terimler bazen muayenede ve ameliyatta hastanın konumunu anlatmak için kullanılır (OpenStax 1.6). Hasta yan yatıyorsa buna yan yatış denir (Ernstmeyer ve Christman, 2024). Kısacası yatışın adı değişir, yönlerin adı değişmez.

Üç boyutlu sahne

Yönleri modelde dene

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz. Ön (anterior) taraf ekranın solunda, arka (posterior) taraf sağındadır. Yukarısı üst (superior), aşağısı alt (inferior) yöndür. Renkler lobları birbirinden ayırır. Bakış düğmeleriyle beyni önden, arkadan, üstten ve alttan gör. Her bakışta alın tarafını ve ense tarafını bul. Görüntü dönse de yönlerin adı değişmez: yönler ekrana göre değil, bedene göre söylenir.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.

Yön terimleri çoğunlukla zıt çiftler hâlinde gelir. İlk resmî anatomi terimleri listesi 1895’te kabul edildi. O listenin kurallarından biri de sıfatları birbirinin karşıtı olarak sıralamaktı (Barker, 1907). En sık kullanılan çiftler ve beyinden örnekleri şunlardır:

Üst (superior) daha yukarıda, başa doğru demektir. Alt (inferior) daha aşağıda, ayaklara doğru demektir (OpenStax 1.6; Henley, 2021a). Orta beynin arka yüzündeki iki tümsek çiftinin adı bu çiftten gelir: üst tepecik (colliculus superior) ve alt tepecik (colliculus inferior) (FIPAT, 2019).
Ön (anterior) yüze, arka (posterior) sırta doğrudur (OpenStax 1.6; Henley, 2021a). Orta beyin su yolu (aquaeductus mesencephali), orta beyinden geçen dar bir kanaldır (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Tepecikler bu kanalın arkasında durur (Byrne ve Dafny, 2026).
İç yan (medialis) orta hatta, dış yan (lateralis) yana doğrudur (OpenStax 1.6). İç kapsül, beyin kabuğuna gelen ve kabuktan çıkan liflerin geçtiği yoğun bir beyaz cevher demetidir. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen lifler de buradan geçer (Byrne ve Dafny, 2026). Onun orta hatta en yakın kısmına dirsek (genu) denir (Byrne ve Dafny, 2026).
Orta hatta (medianus) olan yapı, bedeni sağ ve sol yarıya ayıran orta düzlemin üstündedir (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Üçüncü karıncık ve epifiz bezi böyle orta hat yapılarıdır (Liao ve ark., 2018).
Yüzeysel (superficialis) bedenin yüzeyine yakın, derin (profundus) yüzeyden uzak demektir. Örneğin beyin, kafatasına göre derindedir (OpenStax 1.6).
Yakın (proximalis) ve uzak (distalis), uzuvlarda bir noktanın uzvun bağlandığı uca olan uzaklığını anlatır (Gray, 1918).
Merkezî (centralis) ve çevresel (periphericus) de bir çifttir (FIPAT, 2019). Merkezî sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi adları bu çiftten gelir.
Sağ (dexter) ve sol (sinister) de bir çifttir (FIPAT, 2019; Ankara Üniversitesi, 2017). Sağ, kişinin kendi sağıdır. Ona bakan kişinin sağı değildir. Beyin görüntülemesiyle uğraşanların çoğu da “sağ” derken hep hastanın sağını kasteder (NiBabel, t.y.-a).

Bu çiftleri beynin içinde görmek için kabuğu saydam yapalım. İlk derste gördüğümüz gibi, büyük beynin yüzeyini gri cevherden bir kabuk örter. Kabuğun altında, beyaz cevherin derininde gri adacıklar vardır: kabuk altı çekirdekler. Yani kabuk yüzeyseldir, bu çekirdekler derindir. Aşağıdaki sahnede çekirdeklere yukarıdan bak. Hangisi orta hatta yakın, hangisi uzak?

Üç boyutlu sahne

Yüzeyden derine, orta hattan yana

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne yukarıdan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağındadır. Etiketler sol yarıdadır, yani ekranın solunda. Kabuk saydam yapıldı; yüzeydedir (yüzeysel). İçinde derin çekirdekler görünür (derin). Mavi: talamus. Orta hatta yakındır, iç yanda kalır (medial). Turuncu: putamen. Talamusun dış yanında kalır (lateral). Yeşil: kaudat çekirdek; öne doğru uzanır. Sarı: üçüncü karıncık. İki talamusun arasında, tam orta hattadır. Bakış düğmesiyle beyne önden ve yandan da bak.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.

Beyinle ilgili belirtilerde taraf çok önemlidir. Taraf için üç kavram kullanılır (Ernstmeyer ve Christman, 2024):

Aynı taraf (ipsilateral): bir şeyle aynı yanda olan.
Karşı taraf (kontralateral): öbür yanda olan.
Tek yanlı (unilateral) ve iki yanlı (bilateral): bir bulgunun bedenin yalnızca bir yanında mı, iki yanında birden mi olduğunu söyler.

İlk derste hareket komutunu taşıyan yolun büyük ölçüde karşı tarafa geçtiğini görmüştük. Bu yüzden nörolojik muayenede sağ ile sol karşılaştırılır. Sağ ve sol yan arasındaki bir güç farkı, iki hareket yolundan birinin bozulduğunu düşündürür (OpenStax 16.4).

Hareketli çizim

Zıt yön çiftleri beyinde

Şema; oranlar yaklaşıktır.

Üst–alt ve ön–arka

Üst daha yukarıda, başa doğru; alt daha aşağıda, ayaklara doğru demektir. Ön yüze doğrudur: beyinde alın tarafı. Arka sırta doğrudur: beyinde ense tarafı. Bu yönler, dik duran insana, yani anatomik duruşa göre söylenir.

Çizimde beş görünüm var. Dördünde zıt yön çiftlerini görürsün: üst–alt ile ön–arka, iç yan–dış yan, yüzeysel–derin, aynı taraf–karşı taraf. Beşincisinde hasta sırtüstü yatar: yön adlarının değişmediğini gör.

Türkçede “iç” iki anlama gelir

Türkçe ders kaynakları iki ayrı Latince terimi aynı sözcükle karşılar. Medialis “içte olan”, internus ise “iç” diye çevrilir (Ankara Üniversitesi, 2017). Oysa ikisi farklı şeyler anlatır:

Medialis: orta hatta daha yakın olan. Türk Dil Kurumu da “iç” sözcüğüne “merkeze daha yakın olan” anlamını verir (TDK, 2026).
Internus: iç olan. Gray, internus ve externus’u neredeyse yalnızca boşlukların ve içi boş organların duvarları için kullanır (Gray, 1918).

İç kapsül (capsula interna) ve dış kapsül (capsula externa) adlarında da internus ve externus geçer (FIPAT, 2019). Ama bu iki ad kuralın dışında kalır. İki kapsül de bir boşluğun duvarı değil, beyaz cevherden birer tabakadır. Mercek biçimli çekirdek (nucleus lentiformis) beynin derinindeki bir gri adacıktır. İç kapsül bu çekirdeğin iç yanında, dış kapsül dış yanında durur (Gray, 1918; Byrne ve Dafny, 2026). Karışıklığı önlemek için medialis yerine iç yan, lateralis yerine dış yan de. Ya da doğrudan medial ve lateral de.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Anatomik duruş: kaynaklar neyi farklı söyler?

Kaynak	Kollar ve avuçlar	Ayaklar	Baş ve bakış
Gray (1918)	Yanlara sarkık; avuç içleri öne dönük	—	— (yalnızca dik duruş)
OpenStax 1.6	İki yana açık; avuç içleri öne dönük	Omuz genişliğinde, paralel; parmaklar önde	—
OpenStax 9.5 (aynı kitap)	Gövdenin yanında; avuç içleri öne dönük	—	—
Open RN (Ernstmeyer ve Christman, 2024)	İki yana açık; avuç içleri öne dönük	Omuz genişliğinde, paralel	—
Ankara Üniversitesi ders notu (2017)	Aşağı sarkık; avuç içleri öne dönük	Topuklar bitişik	Baş dik; gözler öne ve karşıya bakar
TA2 (FIPAT, 2019)	Tanım metni yok	Tanım metni yok	İlişkili terimler: iki ayak üstünde (positura bipedalis) ve dik (positura erecta) duruş

— : bu kaynakta söz edilmez. Ortak çekirdek: dik duruş, yüz önde, avuç içleri önde. Aynı kitabın iki bölümü bile kolları farklı çizer (OpenStax 1.6; OpenStax 9.5). TA2 duruşu bir tanım metniyle değil, adı ve ilişkili terimleriyle verir.

TA2’de “insan bedeninin duruşları” başlığı altında yalnızca dört terim vardır. Bunlar anatomik duruş, karşılaştırmalı anatomik duruş, yüzüstü ve sırtüstü yatıştır (FIPAT, 2019). Karşılaştırmalı anatomik duruş (positio anatomica comparativa), TA2’de dört ayaklı duruşla (positura quadrupedalis) ilişkilendirilir. TA2 onun için bir tanım metni vermez. Adı ve ilişkili terimi, karşılaştırmalı anatomiye işaret eder (FIPAT, 2019). Yan yatış ise TA2’nin duruş terimleri arasında yoktur.

TA2, ön–arka ve üst–alt çiftleri için ayrı birer not düşer. Bu terimler standart, geleneksel dik insan duruşuna göredir (FIPAT, 2019). Yani adın kaynağı hep dik insandır. Muayene masasında yatan hasta da, MR cihazındaki hasta da bu dik insana göre anlatılır.

Zıt çiftler: TA2 adları ve beyinden örnekler

Türkçe	TA2 (kimlik no.)	İngilizce	Beyinden örnek
Üst / alt	superior (18) / inferior (19)	superior / inferior	Üst ve alt tepecik (colliculus superior / inferior)
Ön / arka (“önde olan” / “arkada olan”)	anterior (12) / posterior (13)	anterior / posterior	Ön ve arka komissür (commissura anterior / posterior)
Karın tarafı / sırt tarafı	ventralis (14) / dorsalis (15)	ventral / dorsal	Beyinde dorsal “yukarı”, omurilikte “arka” demektir
Baş tarafı / kuyruk tarafı	cranialis (20) / caudalis (21)	cranial / caudal	Üst vestibüler çekirdeğin ilişkili adları: cranialis, rostralis
Buruna doğru	rostralis (22)	rostral	Beyinde “öne doğru”
İç yan / dış yan (“içte olan” / “dışta olan”)	medialis (10) / lateralis (11)	medial / lateral	Medial ve lateral genikulat cisim
Orta hatta (“ortada bulunan”)	medianus (4)	median	Dördüncü karıncığın orta açıklığı (apertura mediana)
Ara (“iki şey arasında olan”: iç yan ile dış yan arası)	intermedius (9)	intermediate	—
Orta (ön ile arka ya da iç ile dış arası)	medius (25)	middle	—
İç / dış	internus (30) / externus (29)	internal / external	İç ve dış kapsül (capsula interna / externa); kuralın istisnası
Yüzeysel / derin (“yüzeyel” / “derin”)	superficialis (32) / profundus (33)	superficial / deep	Beyin kafatasına göre derindir
Yakın / uzak (“vücut merkezine yakın / uzak”)	proximalis (34) / distalis (35)	proximal / distal	Uzuvlar için konmuş bir çift
Merkezî / çevresel	centralis (36) / periphericus (37)	central / peripheral	Merkezî ve çevresel sinir sistemi
Sağ / sol	dexter (7) / sinister (8)	right / left	Kişinin kendi sağı ve solu
Aynı taraf / karşı taraf	Genel terimler listesinde yok	ipsilateral / contralateral	Belirtinin hasara göre yanı

Kaynaklar: Latince ve İngilizce adlar ile örnek yapı adları FIPAT (2019). Tırnak içindeki Türkçe karşılıklar Ankara Üniversitesi (2017) ders notundandır; öteki Türkçe karşılıklar bu dersindir. Beyin ve omurilikteki anlamlar Henley (2021a); “kişinin kendi sağı” NiBabel (t.y.-a). İç ve dış kapsül, Gray’in (1918) kuralının istisnasıdır. TA2 kimlik numaraları, TA2’nin satır numaralarıdır. Bu numaralar kalıcı değildir; başka sürümlerle eşleştirirken dikkat gerekir (Pretterklieber, 2024). TA2’nin genel terimler başlığında 44 terim vardır (García-Orozco ve ark., 2025).

TA2, bazı yön terimlerinin yanına tarihî notlar ekler. Bu notlar terimlerin neden böyle seçildiğini anlatır:

Intermedius (ara), iç yan ile dış yan arasındaki konum içindir. 1895 listesi bu sözcüğü bilerek seçti. Amaç, sesleri birbirine benzeyen medius ile medialis’in yan yana gelmesini önlemekti (FIPAT, 2019).
Medius (orta) ise ön ile arka arasındaki ya da iç (internus) ile dış (externus) arasındaki konumu gösterir (FIPAT, 2019).
Ventralis ve dorsalis’i Kölliker önerdi. Amacı, karşılaştırmalı anatomiyle bağ kurmaktı. 1895 komisyonu öneriyi benimsemedi. Ama sonraki kurullar bu iki sözcüğün yapı adlarının eş anlamlılarında kullanılmasını kabul etti (FIPAT, 2019).
Cranialis ve caudalis’i 1895 komisyonu insan yapılarına ad vermede “hantal” buldu. Yine de karşılaştırmalı anatomi gereken yerde, gövdede yön bildirmek için onayladı (FIPAT, 2019).
Rostralis, genellikle başın içinde burna ya da gagaya (rostrum) yakın bir konumu bildirir (FIPAT, 2019).
Transversalis genel terimlerden çıkarıldı. 1895’te bu sözcük beden eksenine dik, transversus ise organın eksenine dik demekti. Ayrım uygulamada gözetilmediği için TA2 onu bıraktı (FIPAT, 2019).

Ön ile ventral aynı şey mi? Gövdede çoğunlukla evet. Gray (1918) ön (anterior) ile karın tarafını (ventral), arka (posterior) ile sırt tarafını (dorsal) eş anlamlı kullanır. TA2 de omurilik sinirinin ön köküne radix anterior der. Radix ventralis bu kökün eş anlamlı adıdır (FIPAT, 2019). Ama beyinde bu eşitlik bozulur. Dorsal ve ventral, merkezî sinir sisteminin eksenine göre tanımlanır. Bu yüzden dorsal beyinde “yukarı”, omurilikte “arka” demektir (Henley, 2021a). Nedeni, insanda sinir ekseninin orta beyin hizasında yaklaşık 90° bükülmesidir (Henley, 2021a). Ayrıntısını bir sonraki bölümde göreceğiz.

Üst ile kranial aynı şey mi? Ders kitapları üstü (superior) kranial ile, altı (inferior) kaudal ile eş tutar (OpenStax 1.6). TA2 ise farklı bakar. Bu çift ancak karşılaştırmalı anatomi gerektiğinde, gövdede yön bildirmek için onaylandı (FIPAT, 2019). Beyinde de iki çift ayrı davranır. Üst ve alt bütün bedende aynı anlamı korur. Rostral ve kaudal ise beyinde “öne” ve “arkaya”, omurilikte “yukarı” ve “aşağı” demektir (Henley, 2021a).

TA2 de beyin sapındaki bazı yapılara “superior” adını verir. Eksene dayanan adlar ise yalnızca ilişkili terim olarak kalır. Örneğin üst vestibüler çekirdeğin (nucleus vestibularis superior) ilişkili adları nucleus vestibularis cranialis ve nucleus vestibularis rostralis’tir (FIPAT, 2019).

Beyindeki pek çok yapının adı, yerini içinde taşır. TA2’de üst ve alt tepecik (colliculus superior ve inferior) böyledir. Medial ve lateral genikulat cisim (corpus geniculatum mediale ve laterale) de öyledir. Ön ve arka komissür (commissura anterior ve posterior) de bu türden bir çifttir (FIPAT, 2019). Adı okumak, yapının yerini kestirmeye yardım eder.

TA2 bazı adların yanına eksene dayanan ilişkili adlar da koyar. Üst tepeciğin ilişkili adları colliculus rostralis ve colliculus cranialis’tir. Alt tepeciğinki ise colliculus caudalis’tir (FIPAT, 2019). Bu eşleme beyin sapında tutarlıdır. Çünkü orta beyin rostral yönde ara beyinle, kaudal yönde ponsla sürer (Dafny, 2020). Yani beyin sapında rostral, ara beyne doğru olan yukarı yöndür. Kaudal ise ponsa doğru olan aşağı yöndür.

Üç boyutlu sahne

Adı yerini söyleyen yapılar

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Büyük beyin ve beyincik gizlendi. Beyin sapına ve talamusların arka yüzüne arkadan bakıyoruz: hastanın solu ekranın solundadır. Etiketler sol yandadır. Yeşil: üst ve alt tepecikler; adları biri yukarıda, öbürü aşağıda olduğunu söyler. Mavi: medial genikulat cisim; iç yanda kalır. Kırmızı: lateral genikulat cisim; dış yanda kalır. Sarı: epifiz bezi; tam orta hattadır. Bakış düğmesiyle yapılara başka yönlerden de bak.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Muayenede yön ve taraf dili

Nörolojik muayenede güç kaybı derecesiyle, yanıyla ve yaygınlığıyla adlandırılır:

Parezi kısmi güç kaybıdır. Pleji (felç) ise tam kayıptır. Omurilikte ve beyin sapında iskelet kaslarını doğrudan uyaran hareket nöronları vardır. Bunlara alt motor nöron denir. Hareket sisteminde bunların üstündeki bütün nöronlar üst motor nöron sayılır (Knierim, 2026). Üst motor nöron bozukluğu, derecesi değişebilen kısmi bir güçsüzlük (parezi) yapar. Bu, kas etkinliğinin tümden kaybolduğu felçten (pleji) farklıdır (Knierim, 2026).
Hemipleji bedenin bir yarısının, monopleji tek bir uzvun felcidir (Knierim, 2026).
Omurilik boyun düzeyinde kesilirse dört uzuv da felç olur: kuadripleji. Hasar omuriliğin boyundaki kalınlaşmasının altındaysa yalnızca bacaklar tutulur: parapleji (Knierim, 2026).
Sağ ve sol yan arasındaki güç farkı, iki kortikospinal yoldan birinin bozulduğunu düşündürür (OpenStax 16.4). Kortikospinal yol, beyin kabuğundan omuriliğe inen hareket yoludur.
Hareket yolu büyük ölçüde karşı tarafa geçer. Güncel bir ders kitabına göre liflerinin yaklaşık %90’ı piramit çaprazlaşmasında karşı tarafa geçer. Bu çaprazlaşma omurilik soğanının alt kısmındadır (Knierim, t.y.). Eski kaynaklar daha düşük oranlar verir. TA2’de korunan 1955 tarihli bir not “yaklaşık üçte iki” der (FIPAT, 2019). Gray (1918) ise liflerin “üçte iki ya da dörtte üçünün” omurilik soğanında çaprazlaştığını yazar (Gray, 1918).

Bu adlardaki parçalar (hemi-, -pleji, -parezi) “Terimler nereden gelir, nasıl kurulur?” bölümünde ayrıca ele alınacak.

Klinik vaka

Vaka: Tavana bakan lezyon

Bir stajyer öğrenci, beyin MR’ı çekilen bir hastanın notunu yazıyor. Hasta çekim sırasında cihazda sırtüstü yatıyordu. Öğrenci şöyle yazıyor: “Lezyon sol yarımkürenin üst yüzünde, tavana bakan tarafta; alın lobunun en uç kısmında.” Asistan hekim notu okuyunca yön sözcüklerinin düzeltilmesini istiyor.

Öğrencinin yön tarifinde yanlış olan nedir? Doğru tarifte hangi yön sözcüğü kullanılmalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Yön dili sayılarla

44
TA2’nin “genel terimler” başlığındaki terim sayısı. Çoğu zıt çiftler hâlinde düzenlenmiş sıfatlardır (García-Orozco ve ark., 2025).
4
TA2’de insan bedeninin duruşları için ayrılan terim sayısı: anatomik, karşılaştırmalı, yüzüstü, sırtüstü (FIPAT, 2019).
8
Barclay’in 1803’te saydığı yön adı: üst, alt, arka, ön, dış, iç, sağ, sol (Barclay, 1803).
~90°
İnsanda sinir ekseninin orta beyin hizasındaki bükülmesi. Dorsal ve rostral bu yüzden beyinde anlam değiştirir (Henley, 2021a).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Anatomik duruş TA2’de positio anatomica’dır. TA2’nin duruş başlığında dört terim vardır (FIPAT, 2019).
Yönler, hasta nasıl yatarsa yatsın anatomik duruşa göre söylenir (OpenStax 1.6).
Medialis = iç yan (orta hatta yakın). Internus = iç (boşluğun duvarına göre). Medianus = tam orta hat (FIPAT, 2019; Gray, 1918).
Intermedius iç yan ile dış yan arasıdır. Medius ön ile arka ya da iç ile dış arasıdır (FIPAT, 2019).
Gövdede ön = ventral, arka = dorsal. Beyinde değil: beyinde dorsal = yukarı, rostral = ön (Gray, 1918; Henley, 2021a).
İpsilateral, kontralateral ve bilateral, TA2’nin genel terimler listesinde yoktur.
Parezi kısmi, pleji tam güç kaybıdır. Hemi-, mono-, para-, kuadri- tutulan bölgeyi söyler (Knierim, 2026).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Yön dili nasıl kuruldu?

Barclay (1803). Barclay, anatomistlerin her organa sekiz yön yakıştırdığını yazdı: üst, alt, arka, ön, dış, iç, sağ, sol. Ona göre üst ve alt ancak beden hep aynı konumda varsayılırsa işe yarar. Anatomistlerin seçtiği konum da dik duruştur (Barclay, 1803). Barclay yeni sözcükler önerdi. Orta düzleme mesion dedi. Ona doğru yöne mesial, ondan uzağa lateral dedi. Üst ve alt yerine atlantal ve sacral, ön ve arka yerine sternal ve dorsal önerdi (Barclay, 1803). Bu önerilerin çoğu tutmadı. Ama dorsal ve lateral bugün de TA2’nin genel terimleri arasındadır. Barclay’in organlar için önerdiği central–peripheral çifti de öyledir (FIPAT, 2019; Barclay, 1803). Uzuvlar için önerdiği proximal ve distal de öyledir. Barclay bu iki sözcüğü gündelik dilde geçmedikleri için seçmişti (Barclay, 1803).

Henle ve Schulze. Barker’a göre sagittal, frontal, medial ve lateral gibi yön terimlerini getiren ve tutarlı kullanan Henle’dir (Barker, 1907). Oysa Barclay lateral sözcüğünü bu anlamda 1803’te önermişti (Barclay, 1803). 1893’te Schulze bütün hayvanlar için bir ek sistemi önerdi. -an çevredeki konumu, -ad yönü, -al genel bölgeyi bildiriyordu. Örneğin dorsan sırtta, dorsad sırta doğru, dorsal sırt bölgesinde demekti. BNA bunu benimsemedi. His’in itirazı pratikti: insanlar son heceyi yutar ve birbirine benzeyen -ad, -al, -an kolayca karışır (Eycleshymer, 1917).

1895 komisyonu. Kölliker, karşılaştırmalı anatomi gereken yerde ön ve arka yerine ventral ve dorsal demeyi önerdi. Gerekçesi şuydu: ön ve arka yalnızca dik duran insana uyar (Eycleshymer, 1917). Bu öneriye göre omurilik sinirlerinin “ön ve arka kökleri” yerine “ventral ve dorsal kökleri” denebilirdi. Beynin “ön ucu” ve “arka ucu” ise kalabilirdi, çünkü bu ifadeler dört ayaklıda da aynı anlamı taşır (Eycleshymer, 1917). Komisyon bu katı kullanımın değerini küçümsemedi, ama onu benimsemedi. Dik insan duruşuna bağlı geleneksel kullanımdan kesin olarak kopulup kopulmayacağının kararını zamana bıraktı (Eycleshymer, 1917). Kimura’ya göre 1977’deki 4. Nomina Anatomica baskısından sonra şu görülür: baş bölgesinde coronalis yer, frontalis ise yön bildirmek için kullanılır (Kimura, 2004).

Kaynaklar yön dilinde birkaç yerde birbirinden ayrılır. Bunları bilmek, eski bir metni ya da farklı ülkeden bir raporu doğru okumayı kolaylaştırır:

Proksimalin tanımı. Gray (1918) ve OpenStax’a göre proksimal, uzvun gövdeye ya da bağlandığı yere yakın olandır (OpenStax 1.6). Bir Türkçe ders notu ise “vücut merkezine yakın” der (Ankara Üniversitesi, 2017). İkinci anlatım daha belirsizdir.
Sefalik mi, kranial mi? Gray (1918) üst için cephalic sözcüğünü de kullanır. TA2’nin genel terimlerinde ise cranialis vardır (FIPAT, 2019).
Aynı kitapta iki tarif. OpenStax’ın 1.6 bölümü kolları iki yana açık çizer. Aynı kitabın 9.5 bölümü ise kolları gövdenin yanında tarif eder (OpenStax 1.6; OpenStax 9.5).
Ventral mi, ön mü? Gray (1918) ikisini eş anlamlı kullanır. Mori ve arkadaşları ise başka bir kurala dikkat çeker. Anatominin temel kurallarına göre kraniyal, kaudal, ventral ve dorsal yerine üst, alt, ön ve arka denmelidir (Mori ve ark., 2019). TA2’nin notuna göre ise ventralis ve dorsalis, yapı adlarının eş anlamlılarında kabul edilir (FIPAT, 2019).

Klinik vaka

Vaka: “Ön” örtü mü, “üst” örtü mü?

Bir patoloji raporu, dördüncü karıncığın çatısında küçük bir lezyon bildiriyor. Dördüncü karıncık, beyin sapı ile beyincik arasındaki sıvı dolu boşluktur. Raporda yerin adı “velum medullare anterius” (ön medüller örtü) diye geçiyor. Raporu okuyan iki asistan tartışıyor. Biri, lezyonun “arka” medüller örtünün önünde olduğunu söylüyor. Öbürü ise onun epey yukarısında olduğunu savunuyor.

Bu adın içindeki “anterius” neyi anlatır? TA2 bu yapıya bugün hangi adı verir ve neden?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

2.Beynin ekseni: rostral, kaudal, dorsal, ventral

İlk derste kısaca gördük: sinir sisteminde dört yön terimi çok sık geçer. Rostral ve kaudal, dorsal ve ventral. Bu dört terim bedene göre değil, bir çizgiye göre söylenir. O çizgi sinir sisteminin kendi eksenidir. Adı sinir ekseni ya da nöraksistir (neuraxis).

Bu eksen embriyoda kurulur. Nöral tüp, sinir sisteminin ön–arka boyutunu belirler. Bu boyutun adı nöraksistir (OpenStax 13.1). Köpek gibi dört ayaklı bir hayvanı düşün. Onun nöral tüpü, burundan kuyruğa uzanan bir eksen boyunca dizilir (OpenStax 13.1). Merkezî sinir sisteminin ortasından geçen hayalî çizgi orada düzdür. Bu yüzden dorsal ve ventral, beyinde de omurilikte de aynı yönü gösterir (Henley, 2021a).

Memelilerde embriyonun sinir sistemi standart bir düzene sahiptir. İnsan iki ayağı üstünde durarak bu düzeni karmaşıklaştırır (OpenStax 13.1). OpenStax bir benzetme önerir. Dört ayaklı bir hayvanı iki ayağı üstüne kaldırdığını düşün. Beyin sapında ve boynun üst ucunda bir bükülme olmasaydı, hayvan öne değil, dümdüz yukarı bakardı (OpenStax 13.1). İnsanda beyin sapı ile ara beyin arasında bir bükülme vardır. Boyunda da bir bükülme vardır. Böylece gözler ve yüz öne bakar (OpenStax 13.1). Henley bu bükülmeyi orta beyin hizasına koyar. Ona göre dik duruş, sinir eksenini orada yaklaşık 90 derece büker (Henley, 2021a).

Hareketli çizim

Pusulayı eksen boyunca kaydır

Beyinde (ön beyinde) rostral öne, burna doğru; kaudal arkaya; dorsal yukarıya, tepeye doğru; ventral aşağıya doğrudur.

Bedene göre yönler değişmez: üst (superior) başa, alt (inferior) ayaklara, ön (anterior) yüze, arka (posterior) sırta doğrudur.

Pusulayı beyinden omuriliğe taşı. Eksen orta beyin hizasında aşağı döner; pusula da onunla birlikte döner. Okların bedendeki yönü değişir, eksene göre yönü değişmez. Üçüncü düğme, önden bakınca iç (medial) ve dış (lateral) yönleri gösterir.

Henley’in sözlüğü dört terimi iki bölge için ayrı ayrı tanımlar (Henley, 2021a):

Dorsal: beynin üstüne ya da omuriliğin arkasına doğru.
Ventral: beynin altına ya da omuriliğin önüne doğru.
Rostral: beynin önüne ya da omuriliğin üstüne doğru.
Kaudal: beynin arkasına ya da omuriliğin altına doğru.

Ekseni bir yol gibi düşün. Yol omuriliğin ucunda, aşağıda başlar. Yukarı çıkar, sonra öne döner ve beynin önünde biter (OpenStax 13.1). Rostral, bu yolda hep beynin ön ucuna doğru gitmektir. Kaudal ise geri dönmektir. Dorsal hep yolun sırt tarafı, ventral hep karın tarafıdır. Yol döndüğü için bu yönlerin bedendeki karşılığı da döner.

Bazı terimler ise hiç dönmez. Üst (superior) ve alt (inferior) bütün bedende aynı anlamı taşır (Henley, 2021a). Ön (anterior) ve arka (posterior) da insanın anatomik duruşuna göre söylenir (FIPAT, 2019). Bunlar eksenle birlikte dönmez.

Üç boyutlu sahne

Eksenin büküldüğü yer

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beynin sağ yarısı kaldırıldı. Sol yarıya içeriden, orta hattan bakıyoruz; ön taraf ekranın sağında. Mavi: ön beyin (uç beyin ve ara beyin). Mor: beyin sapı (orta beyin, pons ve omurilik soğanı). Sarı: beyincik. Ön beyinde eksen önden arkaya, yani ekranda sağdan sola uzanır. Orta beyinde eksen aşağı döner ve beyin sapı boyunca omuriliğe iner. Bu yüzden rostral, ön beyinde ekranın sağını (önü), beyin sapında yukarıyı gösterir. Dorsal ise ön beyinde yukarıyı, beyin sapında ekranın solunu (arkayı) gösterir. Model eksen çizgisini çizmez; onu yapılar boyunca hayal et.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Eksene göre terimler, bedene göre terimler. Henley yön terimlerini iki gruba ayırır. Dorsal ve ventral gibi bazıları merkezî sinir sisteminin eksenine göredir. Bu terimler beyinde başka, bedenin geri kalanında başka yönü gösterir. Üst ve alt gibi ötekiler ise bütün bedende anlamını korur (Henley, 2021a). Dafny farkın kökenini hatırlatır. Bazı terimler dört ayaklıların sinir sistemini anlatmak için geliştirildi. Bunlar iki ayaklıda biraz farklı anlam kazanabilir. Örneğin dört ayaklının omuriliğindeki ventral yüz, insanın ön (anterior) yüzüne karşılık gelir (Dafny, 2020).

TA2 de bu ikiliği tanır ve iki ayrı başlangıç duruşu tanımlar. Birincisi insanın anatomik duruşudur (positio anatomica). TA2 onu iki ayak üstünde, dik duruşla ilişkilendirir. İkincisi karşılaştırmalı anatomik duruştur (positio anatomica comparativa). Bu da dört ayaklı duruşla ilişkilidir (FIPAT, 2019). Beyin üzerine yazılmış bir metinde iki tür terim yan yana kullanılır. Bu yüzden her terimin bedene mi, eksene mi göre söylendiğine bak.

Aynı terim, dört yerde

Terim	Dört ayaklıda	İnsan ön beyninde	İnsan beyin sapında	İnsan omuriliğinde
Rostral	Burna doğru	Öne, yüze doğru	Yukarı, ara beyne doğru	Yukarı, beyne doğru
Kaudal	Kuyruğa doğru	Beynin arkasına doğru	Aşağı, omuriliğe doğru	Aşağı
Dorsal	Sırta doğru; beyinde ve omurilikte aynı yön	Yukarı, beynin tepesine	Arkaya; ör. orta beynin tavanı (tektum)	Arkaya, sırta
Ventral	Karına doğru; beyinde ve omurilikte aynı yön	Aşağı, beynin alt yüzüne	Öne; ör. orta beynin tabanı	Öne, karına
Örnek	—	Korpus kallozumun genu’su en rostral, splenium’u en kaudal kısmıdır	Omurilik soğanı rostralde ponsla, kaudalde omurilikle komşudur	Arka (dorsal) boynuz, ön (ventral) boynuz

Kaynaklar: dört ayaklıda eksen burundan kuyruğa düz uzanır ve terimler her yerde aynı yönü gösterir (OpenStax 13.1; Henley, 2021a). Ön beyin ve omurilik sütunları Henley’in sözlüğündendir (Henley, 2021a). Beyin sapı: orta beyinde tektum arkada, taban öndedir. Orta beyin rostralde ara beyinle, kaudalde ponsla süreklidir (Dafny, 2020). TA2, üst vestibüler çekirdek için ilişkili ad olarak *cranialis* ve *rostralis*’i de verir (FIPAT, 2019). Yani beyin sapında “üst” ile “rostral” aynı yere bakar. Örnekler: korpus kallozum ve omurilik soğanı (Dafny, 2020). Boynuzların TA2’deki resmî adları *cornu posterius* ve *cornu anterius*’tur. İngilizce eş anlamlıları dorsal ve ventral boynuzdur (FIPAT, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Eksen terimlerinin tarihi. Bir önceki bölümde Gray’in ön ile ventrali eş tuttuğunu ve 1895 komisyonunun tartışmasını gördük. Bu eşleme gövde için doğrudur. Beyinde ise tutmaz, çünkü orada dorsal ve rostral eksenle birlikte döner (Henley, 2021a). TA2’nin notu, Kölliker’in önerisinin gerekçesini de verir: anterior ve posterior yalnızca insanın dik duruşuna uyar (FIPAT, 2019). Rostral ise başka bir yoldan geldi. Aynı notlara göre bu sözcük, gelişimle ilgili (ontogenetik) bir ifade olarak vazgeçilmez görüldü (FIPAT, 2019).

Ayrıntı

TA2’de eksen ile beden çatışınca

Bir önceki bölümde üst medüller velum örneğini gördük. Dördüncü karıncığın tavanındaki bu ince yaprağın eski adı velum medullare anterius’tu. TA2’nin notuna göre bu ad morfolojik gerekçeye dayanır, ama insanda yanıltıcıdır. Bu yüzden TA2 bugün velum medullare superius adını kullanır (FIPAT, 2019). Bu, eksene göre ad ile bedene göre ad arasındaki çatışmanın resmî bir örneğidir.

TA2 bazen eksen terimini tanımın içinde kullanır. Bir notu, orta beyin tegmentumunu beyin pedinküllerinin dorsal kısmı diye tanımlar. Tegmentum her yanda kara maddeden (substantia nigra) orta beyin su yolunun düzeyine uzanır (FIPAT, 2019). Buradaki “dorsal” bedene göre değil, eksene göredir. Orta beyinde dorsal taraf arkadır (Dafny, 2020).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Bükülme tam nerede ve kaç derece? Kaynaklar yeri biraz farklı söyler. Henley bükülmeyi orta beyin hizasına koyar ve açısını “kabaca 90 derece” diye verir (Henley, 2021a). OpenStax bükülmeyi beyin sapı ile ara beyin arasına yerleştirir. Erişkindeki bu büyük eğriliğe sefalik fleksura der (OpenStax 13.1). Puelles’in şemasında eksen, orta beynin altında, sefalik fleksurada karın tarafına (ventrale) bükülür. Eksen pons düzeyinde de daha hafif, sırta doğru (dorsale) bir bükülme gösterir (Puelles, 2024). Üç anlatım aynı bölgeden söz eder. Ama bükülmeyi biraz farklı yere koyar.

Açı için bu dersin taradığı açık kaynaklarda yalnızca Henley’in “kabaca 90 derece” ifadesi bulundu. Yetişkin beyninde ölçülmüş bir eksen açısı bulunamadı. Bu yüzden 90 dereceyi ölçülmüş bir değer gibi değil, kaynağın dediği gibi kaba bir değer olarak oku. İlk derste gördüğümüz gibi Gray aynı adı (sefalik fleksura) embriyodaki ilk bükülmeye verir. OpenStax ise erişkindeki eğriliğe verir.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Fetüste bir “beyin açısı”

Türkiye’den bir çalışma, fetüste ara beyin–orta beyin bölgesi ile beyin sapı arasında bir açı ölçtü. Yazarlar İstanbul ve Niğde’deki kurumlardandır. Çalışmaya gebeliğin 11+0 ile 13+6. haftaları arasındaki 560 fetüs katıldı. Bu fetüsler trizomi 21 (Down sendromu) açısından yüksek risk grubundaydı. Fetüslerin 45’inde (%8) trizomi 21 bulundu (Karslı ve ark., 2022). Açının bir kolu, talamus ile orta beynin üst (kranial) sınırına teğet geçen çizgidir. Öteki kolu, beyin sapının alt sınırından geçen çizgidir. Yazarlar buna “beyin açısı” dedi. Bu yüksek riskli grupta, açı 94 derece ya da daha büyükken trizomi 21 için duyarlılık %97,8, özgüllük %100 bulundu (Karslı ve ark., 2022). Duyarlılık, hastalığı olanları yakalama oranıdır. Özgüllük, olmayanları doğru ayırma oranıdır. Bu bilgiler yalnızca çalışmanın özetinden alındı.

Bir değil, iki eksen. Eksen büküldüğü için beyni tek bir düz çizgiyle anlatamayız. Ön beyinde eksen önden arkaya uzanır (Henley, 2021a). Beyin sapında ise aşağı, omuriliğe doğru iner (OpenStax 13.1). Bu yüzden uzmanlar iki ayrı eksen kullanır. Ön beynin eksenine Forel ekseni denir (Rusche ve ark., 2021). Beyin sapının uzun eksenine Meynert ekseni denir (Shi ve ark., 2024). Kesitlerin adları da bu eksenlere göre konabilir (Grinberg ve ark., 2011; Coulombe ve ark., 2021).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Forel ekseni: AC’den PC’ye. Bir lif yolu çalışması, yapıların üç boyutlu yönünü ön beyin eksenine göre verdi. Bu eksene Forel ekseni dedi ve onu Forel ile arkadaşlarının 1875 tarihli çalışmasına dayandırdı. Yönler için rostral–kaudal ve dorsal–ventral terimlerini kullandı (Rusche ve ark., 2021). Aynı çalışma koordinatları milimetre olarak verdi; sıfır noktası ön komissürdü (Rusche ve ark., 2021). Başka bir yazı bu ekseni “Forel’in interkomissural ekseni” diye anar (Grinberg ve ark., 2011). İnterkomissural, iki komissürün arası demektir. Komissür, beynin iki yarısını bağlayan lif demetidir. Burada kastedilen ikisi ön komissür (AC) ve arka komissürdür (PC). Yani Forel ekseni, AC ile PC’yi birleştiren çizginin doğrultusudur.

Meynert ekseni: beyin sapının boyu. Bir fetal MR çalışması Meynert eksenini “fetal beyin sapının uzun ekseni” diye tanımladı. Çalışmanın difüzyon tensör görüntüleme (DTI) çekimleri bu eksene dik, aksiyel kesitlerle alındı. Rutin T2 ağırlıklı baş çekimleri ise üç dik düzlemde yapıldı (Shi ve ark., 2024). Beyin sapı atlaslarının bazıları da bu eksene göre kesildi. Olszewski ve Baxter 1954’te insan beyin sapının hücre yapısını ilk kez kapsamlı biçimde anlattı. Kesitleri beyin sapının uzun eksenine enine alınmıştı (Coulombe ve ark., 2021).

Kısacası ön beyin (uç beyin ve ara beyin) Forel eksenine, beyin sapı Meynert eksenine göre tarif edilir. Stereotaksi üzerine bir çalışma da bunu önerdi. Ona göre ön beyin ve arka beyin eksen sistemleri birbirinden bağımsız kullanılmalıdır (Gerdes ve ark., 1975).

Üç boyutlu sahne

İki eksenin buluştuğu yer

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarım kaldırıldı. Derin yapılara ve beyin sapına içeriden bakıyoruz; ön taraf ekranın sağında. Sarı: ön komissür (AC) ve arka komissür (PC). İkisini birleştiren hayalî çizgi ön beyin eksenidir (Forel ekseni). Mor: beyin sapı. Onun uzun ekseni Meynert eksenidir; omuriliğe doğru aşağı iner. Mavi: karıncık sisteminin boşlukları (üçüncü karıncık, orta beyin su yolu, dördüncü karıncık). Pembe: talamus. Talamus ve korpus kallozum yer bulmaya yardım eder; öteki yapılar soluk. Model eksen çizgilerini çizmez. İki çizgiyi yapıların üstünde hayal et ve aralarındaki açıya bak.

Hangi bölge, hangi eksen, hangi kesit?

Bölge	Tarifte kullanılan eksen	Eksene dik kesitin adı	Kaynak
Uç beyin ve ara beyin	Ön beyin ekseni (Forel; AC–PC doğrultusu)	Frontal ya da koronal kesit	Grinberg ve ark., 2011; Dafny, 2020
Talamus	AC–PC çizgisi (interkomissural çizgi)	Koronal kesit; Mai ve Majtanik’in karşılaştırdığı atlasların dördü dışında hepsinde bu çizgiye aşağı yukarı dik	Mai ve Majtanik, 2019
Beyin sapı	Beyin sapının uzun ekseni (Meynert)	Transvers (enine) kesit	Coulombe ve ark., 2021; Shi ve ark., 2024
Omurilik	Omuriliğin uzun ekseni	Transvers kesit; başın horizontal düzlemine düşer	Dafny, 2020

UTHealth ders kitabının örnek kesitleri bu düzeni izler. Omurilikte ve beyin sapında transvers, uç beyin ve ara beyinde koronal kesitler kullanılır. Orta beyin ile ara beynin birleşiminden geçen kesitte kitap, kesit düzleminin öncekilerden farklı olduğunu ayrıca belirtir (Dafny, 2020). Forel eksenine dik bir frontal kesit, orta beynin rostral kısmını da gösterebilir (Grinberg ve ark., 2011).

Ayrıntı

Aynı kesite iki ad

Beyin sapı kesitlerinin adı kaynaktan kaynağa değişir. Gray ponsun üst kısmından geçen bir kesite “koronal kesit” der. Aynı kitap orta beyin pedinkülü için “transvers kesit” ifadesini kullanır (Gray, 1918). UTHealth’in nöroanatomi laboratuvarı sitesi, bütün beyin dilimi dizisinde pons ile omurilik soğanının birleşiminden geçen kesite de “koronal” der (Byrne ve Dafny, 2026). UTHealth ders kitabı ise beyin sapı kesitlerine “transvers” der (Dafny, 2020). Olszewski–Baxter geleneği de kesitleri beyin sapının uzun eksenine enine alır (Coulombe ve ark., 2021). Bu yüzden kesitin adına değil, hangi eksene dik alındığına bak. Bütün beyni koronal dilimleyen bir dizide “koronal” adlı kesit, beyin sapını kendi eksenine dik kesmeyebilir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Eponim eksenler ve tanım farkları. Forel ve Meynert eksenleri TA2’de yer almaz. Kişi adıyla anılan (eponim) kullanımlardır. Özgün tanımları veren eski metinler bu ders için açık erişimde bulunamadı. Bu eksenleri, onları kullanan güncel çalışmalardan tanıyoruz. Bu çalışmalar da ekseni farklı adlarla anar. Rusche ve arkadaşları “ön beyin ekseni” der (Rusche ve ark., 2021). Grinberg ve arkadaşları “interkomissural eksen” der (Grinberg ve ark., 2011). İki yazı da aynı kişinin adını kullanır. Ama ekseni belirleyen AC–PC çizgisinin bile atlastan atlasa farklı tanımları vardır. Bu farklar beyin cerrahisi ile beyin görüntüleme toplulukları arasında tutarsızlığa yol açar (Selvaraj ve ark., 2026). Tanımları bu dersin koordinat sistemleri bölümünde ayrıntılı göreceğiz.

Ön beynin içinde de her yapı aynı eksene uymaz. Talamusun ana ekseni güçlü biçimde kıvrıktır. Bu yüzden ana (kardinal) düzlemlerdeki kesitlerde komşu çekirdekler eğik kesilir. Yan çekirdekler üst üste biniyormuş gibi görünür (Mai ve Majtanik, 2019).

Mai ve Majtanik birçok talamus atlasının koronal kesitlerini yan yana koydu. Dördü dışında hepsinde kesitler AC–PC çizgisine aşağı yukarı diktir. O dört atlasta kesitler bu düzleme göre 22 dereceye kadar eğiktir: Hopf, Feremutsch–Simma, Hirai–Jones ve Ding (Mai ve Majtanik, 2019). Makaledeki Ding atlası, Ding ve arkadaşlarının 2016 tarihli atlasıdır (Mai ve Majtanik, 2019). Coulombe ve arkadaşları bu atlası Allen insan beyni atlası diye anar. Onlara göre bu atlasın kesitleri AC–PC düzlemine diktir (Coulombe ve ark., 2021). Yani iki kaynak bu atlasın kesit düzleminde ayrılır.

Forel ve Meynert adlarını karıştırma

Ad	Neyi anlatır?	Kaynak
Forel ekseni	Ön beyin ekseni; interkomissural (AC–PC) eksen	Rusche ve ark., 2021; Grinberg ve ark., 2011
Forel alanları (H, H1, H2)	Lif alanları. TA2 aralarındaki hücre gruplarına nuclei campi perizonalis der; “fields of Forel” ilişkili addır	FIPAT, 2019
Forel çaprazlaşması	Ön tegmental çaprazlaşma (decussatio tegmentalis anterior)	FIPAT, 2019
Forel’in “subthalamus”u, 1877	Bugünkü “hipotalamus” adının öncülü; hipotalamus adını His 1893’te getirdi	Puelles, 2019
Meynert ekseni	Beyin sapının uzun ekseni	Shi ve ark., 2024
Meynert çaprazlaşması	Arka tegmental çaprazlaşma (decussatio tegmentalis posterior)	FIPAT, 2019
Meynert çekirdeği	Bazal çekirdek (nucleus basalis); Ch4 kolinerjik hücre grubu	FIPAT, 2019

Forel ve Meynert eksenleri TA2’de ayrı birer terim değildir. Öteki kişi adları TA2’de eş anlamlı ya da ilişkili ad olarak geçer (FIPAT, 2019).

Beyin sapına kendi düzlemi: PMJ. Coulombe ve arkadaşları bir beyin sapı atlası hazırladı. Atlası, ponto-mezensefalik bileşke düzlemine (PMJ) göre kestiler. Bu düzlem, pons ile orta beynin birleştiği yerden geçer ve iki noktayı birleştirir. Arkadaki nokta, dört tepeciğin oluşturduğu plağın alt yüzüdür. Öndeki nokta, iki pedinkül arasındaki çukurda bulunan kör deliktir (foramen caecum) (Coulombe ve ark., 2021). Yazarlar açı farklarını da tahmin etti. PMJ düzlemi ile AC–PC düzlemi arasında yaklaşık 10 derece fark vardır. PMJ ile Paxinos ve arkadaşlarının 2020 tarihli atlasının düzlemi arasında ise 20 derece fark vardır (Coulombe ve ark., 2021). Kısacası beyin sapı ile ön beyin aynı düzleme göre kesilmez. Atlasların düzlemleri de birbirini tutmaz.

Bu atlas tek bir beyne dayanır: 61 yaşında bir kadının 1328 g’lık beyni. Beyin sapı orta hattın 1 mm yanından sagital olarak ayrıldı. Bloklar 50 mikrometre kalınlığında kesildi. Plaklar arasındaki ortalama aralık 1,1 mm’dir (Coulombe ve ark., 2021). Yazarlar doku büzülmesini yaklaşık %4 buldu. Bireyler arasındaki farkların dikkatle hesaba katılması gerektiğini de vurgular (Coulombe ve ark., 2021).

Eksenler ve düzlemler arasındaki açılar

~90derece
İnsanda sinir ekseninin orta beyin hizasındaki bükülmesi (kaba değer; Henley, 2021a)
~10derece
PMJ düzlemi ile AC–PC düzlemi arasındaki fark (tahmin; Coulombe ve ark., 2021)
~20derece
PMJ düzlemi ile Paxinos ve arkadaşlarının 2020 atlasının düzlemi arasındaki fark (tahmin; Coulombe ve ark., 2021)
22dereceye kadar
Dört talamus atlasında kesitlerin interkomissural düzleme eğimi (Mai ve Majtanik, 2019)

Kolumnar ve prozomerik modeller de ön beynin rostral kısmında ekseni kabaca 90 derece farkla tanımlar (Puelles, 2019).

Hareketli çizim

Eksenler ve kesit düzlemleri şemada

İki eksen: Forel ve Meynert

Forel ekseni ön beynin eksenidir: ön komissür (AC) ile arka komissürü (PC) birleştiren çizginin doğrultusundadır. Meynert ekseni beyin sapının uzun eksenidir. Henley’e göre sinir ekseni orta beyin hizasında kabaca 90° bükülür. OpenStax bükülmeyi beyin sapı ile ara beyin arasına koyar. Bu dersin taradığı kaynaklarda yetişkin beyninde ölçülmüş bir eksen açısı bulunamadı.

Forel ve Meynert eksenlerini, bunlara dik kesitleri, PMJ ile AC–PC düzlemi arasındaki açıyı ve embriyodaki üç bükülmeyi şemada gör.

Atlaslar hangi eksene göre kesildi?

Atlas	Kesit düzlemi	Not	Kaynak
Olszewski–Baxter atlası, 1954	Beyin sapının uzun eksenine enine	Stereotaksik koordinat yok; bu yüzden birçok cerrah Schaltenbrand atlasına dayandı	Coulombe ve ark., 2021
Paxinos–Huang atlası, 1995	Beyin sapının uzun eksenine dik	Stereotaksik atlas; 64 histolojik kesit. 2020’deki gözden geçirilmiş baskısında 159 plaka vardır	Coulombe ve ark., 2021
Afshar ve arkadaşları, 1978	Dördüncü karıncığın tabanı, orta hat ve fastigium (karıncık tavanının tepesi) hizasında tabana dik bir düzlem	Beyin sapı ve beyincik çekirdekleri için stereotaksik başvuru	Coulombe ve ark., 2021
Schaltenbrand–Bailey atlası, 1959	Koronal, sagital ve horizontal kesitler	Gerdes ve arkadaşları atlasın sagital şemalarını inceledi; şemalar Meynert ekseninin konumunda uç bir çeşitlemeyi gösterir	Antonios ve ark., 2026; Gerdes ve ark., 1975
Coulombe ve arkadaşları, 2021	PMJ düzlemi	Tek beyin; AC–PC’den ~10°, Paxinos ve arkadaşlarının 2020 atlasının düzleminden ~20° farklı	Coulombe ve ark., 2021
Mai ve Majtanik’in karşılaştırdığı talamus atlasları	AC–PC çizgisine aşağı yukarı dik koronal	Dört atlas dışında böyle; o dördünde 22°’ye kadar eğik. Coulombe ve arkadaşları bunlardan Ding’in Allen atlasını AC–PC düzlemine dik sayar	Mai ve Majtanik, 2019; Coulombe ve ark., 2021

Schaltenbrand atlasları için 111 beyin incelendi (Selvaraj ve ark., 2026; Antonios ve ark., 2026). Ama 1977 tarihli Schaltenbrand–Wahren atlasının kesitleri yalnızca iki beyinden yapıldı (Conti ve ark., 2023; Antonios ve ark., 2026). Beyin görüntüleme topluluğu büyük ölçüde MNI uzayına geçti. Beyin cerrahları ise büyük ölçüde Schaltenbrand uzayına dayanmayı sürdürüyor (Selvaraj ve ark., 2026). Gerdes ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Stereotakside iki eksen sistemi

Gerdes ve arkadaşlarının 1975 tarihli çalışması, beynin röntgen incelemelerini stereotaksiye temel yapmayı amaçladı. Yazarlar Schaltenbrand–Bailey atlasının sagital şemalarını inceledi. Bu şemaların, Meynert ekseninin konumunda uç bir çeşitlemeyi temsil ettiğini buldular. Arka beyin için ayrı bir eksen sistemi seçtiler. Dördüncü karıncığın yapıları için de bağımsız bir eksen sistemi kurdular. Bu sistem iki çizgiden oluşur: dördüncü karıncığın tabanı ve ponsun üst kenarına teğet bir çizgi. Önerileri açıktı: stereotaksik işlemlerde ön beyin ve arka beyin eksen sistemleri birbirinden bağımsız kullanılmalıdır (Gerdes ve ark., 1975).

Aynı çalışma bir hata kaynağı da bildirdi. Hava girdiğinde, sırtüstü yatan hastada bütün yapılar birkaç milimetre art kafaya (oksipitale) doğru kayabilir (Gerdes ve ark., 1975). Bu bilgiler çalışmanın yalnızca özetinden alındı.

Klinik vaka

Atlas plakası MR’a oturmuyor

Beyin cerrahisi asistanı Kerem, beyin sapında küçük bir hedefe ulaşmayı planlıyor. Hastanın MR’ı, AC–PC çizgisine hizalanmış aksiyel kesitlerden oluşuyor. Kerem, ponto-mezensefalik bileşke (PMJ) düzlemine göre kesilmiş bir beyin sapı atlasını açıyor. Atlas plakasını MR kesitinin üstüne koyunca çekirdeklerin sınırları kayıyor. Plakadaki bir çekirdek, MR’da iki komşu kesite dağılmış görünüyor.

Uyuşmazlığın en olası nedeni nedir ve Kerem ne yapmalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Beyin sapında yön. Yukarıdaki “Aynı terim, dört yerde” tablosunda beyin sapının parçalarının eksen boyunca sıralandığını gördük. Orta beyin rostralde ara beyinle, kaudalde ponsla süreklidir. Yaklaşık 2 cm uzunluğundadır ve beyin sapının en küçük parçasıdır (Dafny, 2020). Dorsal–ventral doğrultuda beyin sapı üç kata ayrılır. En dorsalde, karıncık sisteminin dorsalinde bir tavan vardır: tektum. Onun altında merkezî bir öz bulunur: tegmentum. En ventralde büyük bir lif kütlesi uzanır (Coulombe ve ark., 2021). Orta beyinde tektum arkada, taban öndedir (Dafny, 2020). Yani beyin sapında dorsal arkaya, ventral öne bakar. Bunun nedeni eksenin kendisidir. Beyin sapının uzun ekseni aşağı, omuriliğe doğru iner (OpenStax 13.1). Ona dik olan dorsal–ventral doğrultu da bedende arka–ön doğrultusuna düşer.

Ara beyinde yön. Ara beyin hangi eksene uyar? Bu soru, ara beynin nereye sayıldığına da bağlıdır. UTHealth ders kitabına göre ara beyin, beyin sapının en rostral yapısıdır. Büyük beynin alt yüzüne gömülüdür. Arka komissür, ara beyin ile orta beyin arasındaki sınır işaretidir (Dafny, 2020). TA2 ise ara beyni beyin sapına koymaz. TA2’de beyin sapı (truncus encephali) omurilik soğanı, pons ve orta beyinden oluşur. Ara beyin büyük beynin (cerebrum) parçasıdır (FIPAT, 2019). Bu ders TA2’yi izler. Ara beyin kesitleri de genellikle ön beyin eksenine göre alınır. Mai ve Majtanik’in karşılaştırdığı talamus atlaslarında da koronal kesitler, dördü dışında, AC–PC çizgisine aşağı yukarı diktir (Mai ve Majtanik, 2019).

C biçimli yapılar. Bazı yapılarda “rostral” yerel olarak yön değiştirir. Kaudat çekirdek, ara beynin rostral ucundan kaudal ucuna bir yay çizer. Kuyruğu önce aşağı, sonra yeniden rostrale döner (Byrne ve Dafny, 2026). Kuyruğun ucundaki “rostral”, başındaki “rostral” ile bedende aynı yöne bakmaz.

Üç boyutlu sahne

Beyin sapında dorsal arkadır

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Büyük beyin ve beyincik kaldırıldı. Beyin sapına soldan bakıyoruz; ön taraf ekranın solunda. Pembe: orta beynin tavanı (tektum), yani üst ve alt tepecikler. Yeşil: beyin ayakları; modelin listesi bunlara serebral pedinkül der. Tavan arkada, ayaklar öndedir. Yani beyin sapında dorsal arkaya, ventral öne bakar. Eksen yukarıdan aşağı uzanır: rostral uçta talamus (ara beyin), kaudal uçta omurilik soğanı vardır. Mavi: orta beyin su yolu ve dördüncü karıncık. Pembe ve yeşil, yön pusulasındaki dorsal ve ventral oklarının renkleridir.

Klinik vaka

Orta beynin dorsali nerede?

Tıp fakültesi öğrencisi Elif, nöroloji stajında bir MR raporu okuyor. Raporda “orta beynin dorsalinde küçük bir odak” yazıyor. Elif, ön beyinde dorsalin yukarı demek olduğunu hatırlıyor. Bu yüzden odağı orta beynin en üst ucunda, ara beyne yakın yerde arıyor.

Elif odağı nerede aramalıydı?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Bükülmeler embriyoda başlar. İlk derste üç bükülmeyi adlarıyla gördük. Burada eksene ne yaptıklarına bakalım. Gray’e göre beyin, nöral tüpün ön ucundan gelişir. Bu uç erken dönemde üç birincil kesecik hâlinde genişler. Bölümler eşit hızda büyümez. Bu yüzden üç bükülme oluşur ve embriyonun beyni kendi üstüne zikzak çizerek kıvrılır (Gray, 1918). İlk iki bükülme karın tarafına (ventrale) içbükeydir. Bütün başın benzer bükülmeleriyle birlikte oluşur (Gray, 1918).

İlk bükülme orta beyin bölgesinde belirir. Gray buna ventral sefalik fleksura der. Bu bükülmede ön beyin, notokordun ön ucunun ve ön bağırsağın çevresinde karın tarafına kıvrılır. Notokord, embriyonun sırt boyunca uzanan destek çubuğudur. Sonunda ön beynin tabanı, arka beynin tabanına neredeyse paralel olur (Gray, 1918). Bu bükülme bir süre orta beyni beynin en çıkıntılı parçası yapar. Çünkü orta beynin dorsal yüzü eğrinin dış (dışbükey) yüzüne denk gelir (Gray, 1918).

İkinci bükülme arka beyin ile omuriliğin birleştiği yerdedir: servikal fleksura. Gray’e göre beşinci haftadan sonra baş dikleşir. Bu bükülme de azalır ve kaybolur (Gray, 1918). Üçüncüsü gelecekteki pons bölgesindeki pontin fleksuradır. Ötekilerden iki yönden ayrılır: dışbükeyliği öne bakar ve başı etkilemez (Gray, 1918). Puelles’in şemasında da eksen pons düzeyinde hafifçe dorsale bükülür (Puelles, 2024).

Yetişkinde ne kalır? Henley’e göre erişkin insanda eksen orta beyin hizasında kabaca 90 derece kırılır (Henley, 2021a). OpenStax da insanda boyunda bir bükülme anlatır (OpenStax 13.1). Gray’in kaybolduğunu söylediği servikal fleksura ise embriyodaki arka beyin–omurilik açısıdır. İki kaynak farklı dönemleri anlatır.

Üç bükülme ve eksen

Bükülme	Yeri	Yönü	Sonrası	Kaynak
Sefalik (Gray’de ventral sefalik)	Orta beyin bölgesi	Ventrale içbükey; ön beyin notokordun ucunun çevresinde aşağı kıvrılır	Bir süre orta beyin en çıkıntılı kısımdır; ön ve arka beynin tabanları neredeyse paraleldir	Gray, 1918
Servikal	Arka beyin ile omuriliğin birleşimi	Ventrale içbükey; 5. haftanın sonunda neredeyse dik açı	Baş dikleşince azalır ve kaybolur	Gray, 1918
Pontin	Gelecekteki pons bölgesi	Dışbükeyliği öne bakar	Başın biçimini etkilemez	Gray, 1918

Haftalar Gray’in dönemindeki yaşlandırmaya dayanır. Erişkinde eksen orta beyin hizasında kabaca 90 derece kırılır (Henley, 2021a). OpenStax bu erişkin kırılmasına da sefalik fleksura der (OpenStax 13.1). Puelles’e göre sefalik fleksura bütün omurgalı beyinlerinin değişmez bir özelliğidir (Puelles, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Eksen bükülür, harita bozulmaz. His’in klasik şemasında belirgin bir sefalik fleksura vardır. Nöral tüpün uzun şeritleri, yani taban, bazal, alar ve tavan plakları, bu bükülmenin çevresinde kıvrılır. Bu, beynin uzun ekseninin de büküldüğünü gösterir (Puelles, 2019). Moleküler işaretler de aynı şeyi söyler. Nkx2.2 genini ifade eden bir şerit, nöral plak evresinde belirir. Bu, nöral tüpün ekseni bükülmeye başlamadan öncedir. Sefalik fleksura oluşurken şeridin komşuluk düzeni (topolojisi) değişmez (Puelles ve Rubenstein, 2015). Yani bükülme biçimi değiştirir, komşulukları değiştirmez.

Puelles’e göre sefalik fleksura bütün omurgalı beyinlerinin değişmez bir özelliğidir (Puelles, 2019). Bu, “dört ayaklıda eksen düzdür” anlatımıyla ilk bakışta çelişir (Henley, 2021a). Farkın bir nedeni, eksenin nasıl tanımlandığıdır. Henley merkezî sinir sisteminin ortasından geçen hayalî bir çizgiyi anlatır. Prozomerik model ise uzun eksenini orta hattaki taban plağına dayandırır. Taban plağının oluşmasını erken dönemde notokord tetikler (Puelles, 2024). Herrick’in 1910’da önerdiği kolumnar modelde de eksen düz varsayılmıştı. Puelles’e göre bu varsayım sefalik fleksurayla açıkça çelişir. Üstelik o eksen, görünür bir işarete dayanmayan kuramsal bir yapıydı (Puelles, 2019).

Bilimin bugün tartıştıkları

Embriyoda büyümeyi ölçmek

Gray bükülmeleri bölümlerin eşit olmayan büyümesine bağlar (Gray, 1918). Bugün insan embriyoları MR ile ölçülebiliyor. Kyoto Koleksiyonu’ndaki embriyolardan alınan 177 MR verisi incelendi. Carnegie evresi 17 ile 23 arasında beyin keseciklerinin uzunluğu ölçüldü. Carnegie evreleri, embriyoyu görünüşüne göre basamaklara ayıran bir sıralamadır. Uzunluk evre 17’de 29,83 ± 2,52 mm, evre 23’te 49,31 ± 6,66 mm idi. Uzama hızı sırt (dorsal) yüzde, karın (ventral) yüzdekinden yaklaşık 4,2 kat yüksekti (Nakashima ve ark., 2012). Başka bir çalışma, evre 13 ile 23 arasındaki 101 embriyoda beyin dokusunun hacmini ölçtü. Hacim evre 13’te 1,15 ± 0,43 mm³ idi. Evre 23’te 189,10 ± 36,91 mm³ oldu; bu, 164,4 katlık bir artıştır. Evre 23’te ön beynin ve arka beynin taban (bazal) bölgeleri, sırt bölgelerinden kalındı (Shiraishi ve ark., 2015). İki çalışmanın yalnızca özetleri okundu. Özetler, ölçülen büyüme farkını bükülmelere bağlamaz.

Bir bükülme daha: uç beyin. González-López ve arkadaşları bir bükülme daha anlatır: yarımkürelerin bükülmesi, yani telensefalik fleksura. Erken embriyoda yarımküreler arkada önce aşağıya (ventrale), sonra öne (rostrale) bükülür. Böylece “C” biçimini alır. Temporal lob, ilkel uç beynin arka kutbundan gelişir (González-López ve ark., 2022). Bu kıvrılma operkulumu (Latince “kapak”) ve ileride oluşacak Sylvius yarığını yapar (González-López ve ark., 2022). Sonunda yarımkürelerin iç ve alt bölgeleri, ara beyni ve beyin sapının üst kısımlarını örter (González-López ve ark., 2022).

C biçimli yapılarda eksen dili de zorlaşır. Bu yapılarda “rostral” yerel olarak döner. Kaudat çekirdeğin kuyruğu buna örnektir (Byrne ve Dafny, 2026).

Türler arasında başka bir ad farkı da var. Hipokampusun uzun eksenine kemirgende genellikle ventral–dorsal eksen denir. İnsanda buna karşılık gelen değişimin ön–arka eksen boyunca olduğu düşünülür (Vogel ve ark., 2020). Kemirgen beyniyle karşılaştırmayı bu dersin ilerleyen bir bölümünde göreceğiz.

Üç boyutlu sahne

Uç beynin C biçimli yapıları

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sol yarımküreye soldan bakıyoruz; ön taraf ekranın solunda. Kabuk gizlendi; derin yapılar görünüyor. Turuncu: kaudat çekirdek. Başı önde durur, gövdesi arkaya uzanır, kuyruğu aşağı ve yeniden öne döner. Mavi: yan karıncık. Turkuaz: hipokampus; uzun ekseni önden arkaya uzanır. Soluk yapılar yer bulmak için gösterildi. Kaudat çekirdeğin yayını baştan kuyruğa izle: kuyruğun ucundaki “rostral”, başındakiyle bedende aynı yöne bakmaz.

Bu sahnedeki yapılar:

Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Dorsal ve ventral nereden gelir? Nöral tüpün yalnızca ön–arka boyutu yoktur. Bir de sırt–karın, yani dorsal–ventral boyutu vardır. Tüp yüzeydeki ektodermden ayrılırken yüzeye yakın tarafı dorsal olur. Derindeki tarafı ventral olur (OpenStax 13.1). Yani dorsal ve ventral, en baştan tüpün kendi yüzlerine verilmiş adlardır. Tüp büküldükçe bu yüzler de onunla birlikte bükülür (Puelles, 2019). Ad değişmez, bedendeki yönü değişir. Ön beyinde dorsal yüz yukarı, omurilikte arkaya bakar (Henley, 2021a).

Bükülme de embriyoda başlar. Gelişen beynin bölümleri eşit hızda büyümez. Bu yüzden embriyonun beyni, ilk haftalarda kendi üstüne zikzak çizerek kıvrılır (Gray, 1918). Bükülmelerin adlarını ilk derste görmüştük.

İlk derste gördüğümüz gibi bu iki yüzün işi de farklıdır. Omurilik gelişirken dorsal dokular duyuyla, ventral dokular hareketle ilişkili olur (OpenStax 13.1).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sınır oluğu: dorsal ile ventralin sınırı. Gray’e göre nöral tüpün yan duvarları kalınlaşır. Sırt ve karın bölümleri ince kalır; bunlara tavan ve taban plağı denir (Gray, 1918). Kanalın en geniş yeri, yan duvarı ikiye ayırır: dorsalde alar, ventralde bazal lamina (Gray, 1918). His’in modelinde bu dört şerit, yani taban, bazal, alar ve tavan plakları, bütün nöral tüp boyunca paralel uzanır. Eksenin bükülmelerine de uyar (Puelles, 2024).

TA2’de aktarılan bir His notu bu sınırı çekirdeklerle ilişkilendirir. Sınır oluğu (sulcus limitans), tüpün ventral ve dorsal yarısını ayırır. Bütün hareket (motor) çekirdekleri bu oluğun ventralinde ya da iç (medial) yanındadır. Duyu yapıları ise dorsalinde ya da dış (lateral) yanındadır (FIPAT, 2019). Notun iki yönü birlikte andığına dikkat et: ventral ile iç, dorsal ile dış. TA2 sınır oluğunu bugün dördüncü karıncığın tabanındaki eşkenar dörtgen çukurun (fossa rhomboidea) bir yapısı olarak listeler (FIPAT, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Dorsal–ventral örüntü: karşıt kutuplardan gelen sinyaller. Omurgalı nöral tüpünde örüntü, karşıt kutuplardan yayılan molekül eğimlerine (gradyan) dayanır. Meyve sineğinin (Drosophila) erken embriyosunda da durum aynıdır (Briscoe ve Small, 2015). Nöral tüpte öncül hücre alanları dorsal–ventral eksen boyunca sıralanır: p0–p3, pMN ve pd1–pd6 (Briscoe ve Small, 2015). Shh adlı sinyal, hücrelerde bir Gli etkinlik eğimi oluşturur. Bu eğime yanıt olarak ventral transkripsiyon etkenleri açılır: Nkx6.1, Olig2, Nkx2.2. Dorsal olanlar ise baskılanır: Pax3, Pax7, Pax6, Msx1, Irx3 (Briscoe ve Small, 2015). Transkripsiyon etkeni, genleri açıp kapatan proteindir. Notokord, taban ve bazal plağın oluşmasını tetikleyen (indükleyen) bilinen etkendir. Böylece nöral duvarın ventral kısmı ventralleşir (Puelles ve Rubenstein, 2015).

Rostral–kaudal örüntü: nöromerler. Merkezî sinir sisteminin gelişiminde kritik bir olay, nöral tüpün ön–arka ekseni boyunca nöromerlere bölünmesidir. Nöromerler, enine daralmalarla birbirinden ayrılan biçim birimleridir (Hidalgo-Sánchez ve ark., 2022). Otx2 geni gelişen sinir sistemine ön konum kimliği verir (Hidalgo-Sánchez ve ark., 2022). Prozomerik modelde ön beyin alanları Otx2’nin denetimindedir. İstmus (r0) ve r1, FGF8 ile Gbx2’nin etkisindedir. Pontin, retropontin ve medüller rombomerler ile omurilik ise Hox genlerinin sinyallerine uyar (Puelles, 2024). Fgf8 başlangıçta yalnızca istmik rombomerde (r0) ifade edilir. Bu, arka beynin en rostral birimidir ve orta beyinle sınır yapar (Puelles, 2024). İstmik nöromer, beyinciğin orta hattaki bölümünü, yani vermisi de oluşturur (Puelles, 2024).

Eksen boyunca kimlik veren sinyaller

Eksen	Bölge	Sinyal ya da gen	Kaynak
Rostral–kaudal	Ön beyin alanları	Otx2 (ön konum kimliği)	Puelles, 2024; Hidalgo-Sánchez ve ark., 2022
Rostral–kaudal	İstmus (r0) ve r1	FGF8 ve Gbx2; Fgf8 başlangıçta yalnızca r0’da	Puelles, 2024
Rostral–kaudal	Pontin (r2–r4), retropontin (r5, r6), medüller (r7–r11) rombomerler ve omurilik	Hox genleri	Puelles, 2024
Dorsal–ventral	Ventral (taban ve bazal plak)	Notokordun etkisi; Shh’nin Gli eğimiyle Nkx6.1, Olig2, Nkx2.2 açılır	Puelles ve Rubenstein, 2015; Briscoe ve Small, 2015
Dorsal–ventral	Dorsal	Pax3, Pax7, Pax6, Msx1, Irx3; Gli eğimine yanıt olarak baskılanır	Briscoe ve Small, 2015

Gen adlarının yazımı kaynaklardaki gibidir. Prozomerik modelde temel gelişim birimleri, ön–arka nöromer dizisi ile dorsal–ventral şeritlerin dama tahtası gibi kesişimleridir (Puelles, 2024).

Eksen nerede biter? Kolumnar ve prozomerik model. Beyin uzun bir yapıdır. Bu yüzden konum tariflerini ve kesit düzlemlerini yönlendiren bir uzun eksen tanımlanmalı ve gerekçelendirilmelidir (Puelles, 2024). İki model bu ekseni farklı çizer. Herrick 1910’da amfibi ve sürüngenler için kolumnar modeli önerdi. Kuhlenbeck modeli genişletti (Puelles, 2019). Herrick’e göre beynin uzun ekseni ve onun işareti olan sınır oluğu, preoptik girintide değil, uç beyinde biter (Puelles, 2019). Preoptik girinti, üçüncü karıncığın önündeki küçük bir ceptir.

Prozomerik model ise eksen için molekülce tanımlanmış taban plağını ve alar–bazal sınırını kullanır (Puelles, 2019). Puelles ve Rubenstein’a göre kolumnar model ön beyne uygulandığında yanlıştır. Çünkü eksenin uç beyinde bittiği varsayımı keyfidir (Puelles ve Rubenstein, 2015). İki model yan yana konunca, ön beynin rostral kısmında eksen tanımları kabaca 90 derece ayrılır. Orta beynin sınırları da farklı çizilir (Puelles, 2019).

Bu fark yön terimlerini doğrudan etkiler. Puelles’e göre ön beyindeki dorsal, ventral, rostral, kaudal, ön ve arka gibi tanımlayıcılar farklı eksene göre yeniden ayarlanmalıdır (Puelles, 2019). Prozomerik modelde ara beyin tümüyle hipotalamusun kaudalindedir. Bazal plak da uç beyne uzanmaz (Puelles, 2019). Örneğin subtalamik çekirdek bu modelde bazal hipotalamusta yer alır. Mamiller cisimlerin kaudalindeki (retromamiller) bölgeden gelir. Klasik anlatım ise onu ara beyne koyar (Puelles, 2019). Adlar bile eski bakışı taşır. “Hipotalamus” sözcüğünü His 1893’te getirdi. Daha önce Forel’in 1877’de kullandığı “subthalamus” adı geçerliydi (Puelles, 2019). İki ad da bölgeyi talamusun “altına” koyar.

Model, birimleri bir dama tahtası gibi tanımlar. Ön–arka nöromer dizisi ile dorsal–ventral şeritler kesişir. Her kesişim temel bir gelişim birimidir (Puelles, 2024). Her nöromerin kendi tavan, alar, bazal ve taban şeridi vardır (Puelles ve Rubenstein, 2015). Bu kesişim en az 4 × 20 = 80 temel birim verir. Omuriliğin nöromerleri bu sayıya dahil değildir. Puelles bunların insanda 30’dan fazla olduğunu yazar (Puelles, 2024).

Beyin sapına yeni bakış. Beyin sapı geleneksel olarak üçe bölünür: orta beyin, pons ve omurilik soğanı. Watson ve arkadaşlarına göre bu bölme yalnızca insan beyin sapının dış görünüşüne dayanır. Yazarlar en önemli hataları şöyle sıralar (Watson ve ark., 2019):

ponsun arka beynin üst yarısını kapladığı inancı,
istmusun arka beynin ilk segmenti olarak tanınmaması,
ara beyin yapılarının orta beyne katılması.

Onlara göre beyin sapının doğal anatomisini anlamanın yolu, rostral–kaudal segment düzenini kavramaktır. Dorsal–ventral farklılaşma da unutulmamalıdır (Watson ve ark., 2019).

Bu bakışta beyin sapı iki mezomer, istmus ve 11 rombomerden oluşur. Bu segmentlerin sınırları, farklı kesit düzlemlerinde ilk kez kapsamlı olarak Puelles ve arkadaşlarının 2007 tarihli civciv atlasında gösterildi (Watson ve ark., 2019). Bazı segmentler “imza” çekirdekleriyle tanınır. Örneğin istmusta troklear çekirdek, r5’te abdusens çekirdeği bulunur (Watson ve ark., 2019).

Bilimin bugün tartıştıkları

Prozomer modeline itirazlar

Prozomerik model tek görüş değildir. Manning ve arkadaşlarına göre ön beynin gelişimsel düzeni tartışmalıdır. Bulguları, yaygın kabul gören prozomer modeline meydan okur. Ön beynin ön kısmının segmentlere ayrıldığını da desteklemez (Manning ve ark., 2025). Yazarlara göre model büyük ölçüde fare embriyosundaki gen ifade örüntülerine dayanır. Gerçek segment sınırlarının klasik bir özelliği soy kısıtlamasıdır. Bu, sınırın iki yanındaki hücre soylarının birbirine karışmaması demektir. Talamus içi sınır bölgesinin (zona limitans intrathalamica, ZLI) önündeki varsayılan prozomer sınırlarında böyle bir kısıtlama gösterilmemiştir (Manning ve ark., 2025). Yazarlar ekseni de farklı tanımladı. Ön–arka ekseni hipotalamustaki NKX2-2 ifade alanına paralel, dorsal–ventral ekseni ona dik aldılar (Manning ve ark., 2025).

Aynı ekibin bir derlemesi de benzer şeyi söyler. Moleküler genetik ve görüntülemedeki ilerlemeler, açık segment sınırlarının varlığını ve ön beyin eksenlerinin konumunu sorgulatmıştır. Yazarlar yerine “üç parçalı hipotalamus” modelini önerir (Place ve ark., 2026). Bu derlemenin yalnızca özeti okundu.

Puelles de terimlerin kalıcı olmadığını kabul eder. Ona göre terimler kuram, varsayım ve kabuller taşır. Veri tabanları tanımlayıcıların anlamını sonsuza dek sabitlememelidir (Puelles, 2019). Bu ders anatomi kitaplarının klasik yön dilini kullanır. Gelişim biyolojisinde ise eksenin ön beyinde nasıl uzandığı hâlâ tartışılıyor.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kaynaklar nerede ayrılıyor?

Konu	Bir kaynak	Öteki kaynak	Nasıl okumalı?
Ara beyin beyin sapında mı?	UTHealth: beyin sapının en rostral yapısı (Dafny, 2020)	TA2: büyük beynin parçası; beyin sapı orta beyin, pons ve omurilik soğanıdır (FIPAT, 2019)	Bu ders TA2’yi izler
Ön = ventral mi?	Gray: eş anlamlı (Gray, 1918)	Beyinde ventral aşağıyı gösterir (Henley, 2021a)	Gövde için doğru, beyin için değil
Rostral = ön mü?	UTHealth: rostral ve ön, yüze ve buruna doğrudur (Dafny, 2020)	Omurilikte rostral yukarı, başa doğrudur (Henley, 2021a)	Beyin için doğru, omurilik için değil
“Sefalik fleksura” neyin adı?	Gray: embriyoda orta beyin bölgesindeki ilk bükülme (Gray, 1918)	OpenStax: erişkinde beyin sapı ile ön beyin arasındaki eğrilik (OpenStax 13.1)	Hangi dönemden söz edildiğine bak
Bükülme nerede?	Henley: orta beyin hizasında (Henley, 2021a)	OpenStax: beyin sapı ile ara beyin arasında (OpenStax 13.1); Puelles: orta beynin altında (Puelles, 2024)	Aynı bölge, biraz farklı sınır
Beyin sapı kesitinin adı	Gray: hem koronal hem transvers (Gray, 1918); UTHealth laboratuvar sitesi: koronal (Byrne ve Dafny, 2026)	UTHealth ders kitabı: transvers (Dafny, 2020)	Kesitin hangi eksene dik olduğuna bak

Bir kaynağı okurken önce şunu sor: bu kaynak bedene mi, eksene mi göre konuşuyor? Hangi dönemi, embriyoyu mu erişkini mi anlatıyor?

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Resmî listenin içinde bile. TA2 beyin sapı için truncus encephali terimini kullanır. TA2 bu terimin notunu 1977 tarihli eski bir listeden aktarır: Nomina Anatomica’nın 4. baskısından (NA4). Nota göre terim, “beyin sapı” kavramı için o baskıda yeni getirilmişti. Terim omurilik soğanını, ponsu ve orta beyni kapsar (FIPAT, 2019). Ama TA2’nin bir başka notu yetişkin beynini cerebrum, truncus cerebri ve cerebellum diye böler (FIPAT, 2019). Yani aynı kavram için iki Latince ad geçer. Resmî listede bile durum buysa, her metinde hangi bölgenin, hangi eksenin ve hangi tanımın kullanıldığını ayrıca kontrol etmek gerekir.

3.Düzlemler ve kesitler

Beynin içini görmek için onu ince dilimlere ayırırız. Dilimin kesilen yüzüne kesit denir. Kesit, üç boyutlu bir yapının iki boyutlu bir yüzüdür (OpenStax 1.6). Bugün beyni kesmeden de kesit alabiliyoruz. Manyetik rezonans (MR) ve bilgisayarlı tomografi (BT) cihazları canlı bedenden “sanal kesitler” üretir (OpenStax 1.6).

Kesiti hayalî, dümdüz bir yüzey belirler. Bu yüzeye düzlem denir. Bir kesit görüntüsü ancak hangi düzlemde alındığı bilinirse doğru okunur (OpenStax 1.6). Bir yapıyı farklı düzlemlerde bulabilmek, onun devrelere nasıl bağlandığını anlamanın da ilk adımıdır (Henley, 2021b).

Anatomide üç ana düzlem vardır:

Sagital düzlem dikeydir. Beyni sağ ve sol parçalara ayırır (OpenStax 1.6).
Koronal düzlem de dikeydir, ama beyni ön ve arka parçalara ayırır. Ona frontal düzlem de denir (OpenStax 1.6). İki göze ya da iki kulağa paralel uzanır (Henley, 2021a).
Transvers düzlem beyni üst ve alt parçalara ayırır (OpenStax 1.6). Yere paralel uzandığı için ona horizontal, yani yatay düzlem de denir (Henley, 2021a). Bu düzlemdeki kesitlere enine kesit de denir (OpenStax 1.6).

Sagital düzlem tam ortadan geçerse adı orta sagital düzlem ya da median düzlem olur (OpenStax 1.6). Bu düzlem iki yarımküre arasındaki derin yarıktan geçer. Beyni sağ ve sol yarıma ayırır (Henley, 2021b). Aşağıda aynı beyni üç düzlemde kestik.

Üç boyutlu sahne

Koronal kesit: önden bakış

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyin, ön komissür hizasından koronal düzlemle kesildi. Ön parça kaldırıldı ve kesite önden bakıyoruz. Bu yüzden hastanın sağı ekranın solunda kalır. Renkler doğala yakındır: kesilen yüzeyde gri cevher koyu, beyaz cevher açık görünür. Ortada iki yan karıncığın ön bölümü, çevrelerinde derin çekirdekler kesilmiştir. Kaydırıcıyla kesiti öne ya da arkaya taşıyabilir, düzlemi değiştirebilirsin.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Üç boyutlu sahne

Transvers (aksiyel) kesit: üstten bakış

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Aynı beyin bu kez yatay düzlemle kesildi. Kesit talamus ve bazal çekirdekler hizasından geçer. Üst parça kaldırıldı ve kesite yukarıdan bakıyoruz. Ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağındadır. Ortada iki talamus görünür. Onların önünde ve yanında kaudat çekirdek, putamen ve iç kapsül kesilmiştir. Renkler doğala yakındır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Üç boyutlu sahne

Sagital kesit: median düzlem

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Bu kez beyin tam orta hattan, median düzlemle kesildi. Sol yarımküre kaldırıldı ve kesite soldan bakıyoruz: ön taraf ekranın solunda. Gördüğün, sağ yarımkürenin iç yüzüdür. Orta hatta tek olan yapılar ise ortadan ikiye kesilmiştir: korpus kallozum, üçüncü karıncık, beyin sapı ve beyinciğin orta kısmı (vermis). Kaydırıcıyla kesiti orta hattın yanına taşıyabilirsin. O zaman sagital kesit bir yarımkürenin içinden geçer.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Üç kesite birlikte bak. Aynı yapı her düzlemde başka bir biçimde görünür. Örneğin karıncıklar hem sagital hem koronal kesitlerde görülür (Henley, 2021b). Ama biçimleri her kesitte farklıdır. Bu yüzden bir yapıyı iyi tanımak için onu birkaç düzlemde izlemek gerekir. Bir nöroanatomi laboratuvarı da talamusun bazal çekirdeklerle komşuluğunu hem yatay hem koronal dilimlerde izletir (Byrne ve Dafny, 2026).

Üç ana düzlemin dışında da düzlem vardır. Bir açıyla kesen, ana düzlemlerin hiçbirine paralel ya da dik olmayan düzleme eğik düzlem denir (OpenStax 1.6). Bazı yapılar en iyi böyle bir düzlemde görünür. Hipokampus örneğini görüntülerde yön bulmayı anlatan bölümde göreceğiz.

Bir kesite iki yandan bakılabilir. Koronal bir dilime önden bakarsan hastanın sağı senin solunda kalır. Arkadan bakarsan hastanın sağı senin sağında olur. Yani bir kesit görüntüsünü okumak için iki şeyi bilmek gerekir: düzlemi ve bakış yönünü. Bu dersteki sahnelerin açıklamaları ikisini de söyler. MR ve BT ekranlarında sağın ve solun nasıl gösterildiği ayrı bir kuraldır. Onu da görüntülerde yön bulmayı anlatan bölümde işleyeceğiz.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Düzlemlerin resmî adları. Uluslararası anatomi terimlerinin listesi Terminologia Anatomica’dır. Bugünkü 2. baskısına kısaca TA2 denir. TA2 düzlemleri “başvuru düzlemleri” (plana referentiae) başlığında toplar. Bu başlıkta iki aile vardır. Boylamsal düzlemler (plana longitudinalia) dikey düzlemlerdir. Sagital ve koronal düzlemler bu ailededir. Öteki aile yatay transvers düzlemlerdir (plana transversa) (FIPAT, 2019).

TA2 sagital düzlemleri ikiye ayırır. Tam ortadakinin adı median düzlemdir (planum medianum). Ona paralel öteki düzlemlerin adı paramedian düzlemdir (planum paramedianum). TA2’nin notuna göre median düzleme paralel sınırsız sayıda düzlem vardır (FIPAT, 2019). Ders kitapları bunlara çoğu zaman parasagital düzlem der. OpenStax, beyni eşit olmayan sağ ve sol parçalara ayıran düzleme parasagital düzlem der (OpenStax 1.6). TA2’de ise “parasagital” yalnızca ilişkili bir addır (FIPAT, 2019).

İki kaynak bir sözcükte daha ayrılır. OpenStax’e göre parasagital kesite seyrek olarak “boylamsal kesit” de denir (OpenStax 1.6). TA2’de “boylamsal” ise hem sagital hem koronal düzlemleri kapsayan üst başlıktır (FIPAT, 2019). “Koronal mı, frontal mi?” sorusunun cevabı da kaynağa göre değişir. TA2 koronal düzlemi ana ad, frontal düzlemi eş anlamlı olarak verir (FIPAT, 2019). Gray’in kitabı ise önce “frontal” der, “bazen koronal” diye ekler (Gray, 1918). İkisi aynı düzlemdir.

TA2’deki başvuru düzlemleri

Türkçe	TA2 adı (kimlik)	Eş anlamlı ya da ilişkili adlar	Neyi ayırır?
Boylamsal (dikey) düzlemler	plana longitudinalia (47)	Eş anlamlı: plana verticales	Üst başlık: sagital ve koronal düzlemler
Koronal düzlemler	plana coronalia (48)	Eş anlamlı: plana frontalia (frontal düzlemler)	Ön ve arka
Sagital düzlemler	plana sagittalia (49)	—	Sağ ve sol
Median düzlem	planum medianum (50)	Eş anlamlı: median sagittal plane; ilişkili: midsagittal plane	Tam ortadan: iki yarım
Paramedian düzlem	planum paramedianum (51)	Eş anlamlı: paramedian sagittal plane; ilişkili: parasagittal plane	Ortanın yanından: eşit olmayan sağ ve sol
Transvers düzlemler	plana transversa (52)	Eş anlamlı: plana horizontalia; ilişkili: plana transversalia, axial planes	Üst ve alt

Kaynak: (FIPAT, 2019). TA2 bu düzlemleri “başvuru düzlemleri” (plana referentiae, 46) başlığında toplar. TA2’de genel sıfatlar da ayrı kimlik taşır: coronalis (5), sagittalis (6), horizontalis (3), verticalis (2), axialis (28). “Neyi ayırır?” sütunu OpenStax 1.6’ya göredir.

Adlar kafatasından gelir. Gray’in 1918 baskısı düzlem adlarının kökenini kafatasıyla açıklar. Median düzlem, gövdenin ortasından geçen, dikey ve önden arkaya uzanan düzlemdir. Bu düzlem kabaca kafatasının sagital dikişinden geçer. Bu yüzden ona paralel her düzleme sagital düzlem denir (Gray, 1918). Median düzleme dik dikey bir düzlem ise kabaca koronal dikişin orta kısmından geçer. Gray buna frontal ya da bazen koronal düzlem der (Gray, 1918). Median ve frontal düzlemlerin ikisine de dik olan düzlem transvers düzlemdir (Gray, 1918).

Dikiş, kafatası kemiklerinin birleştiği çizgidir. Kafatasının kendisi bu dersin konusu değildir. Burada onu yalnızca adların kökeni için anıyoruz.

Bir Kore çalışması kesit anatomisini dört hayalî düzleme dayandırır: aksiyel (horizontal), median (orta sagital), sagital ve koronal. Sagital düzlem median düzleme paraleldir. Koronal düzlem sagital düzleme dik, dikey bir düzlemdir. Aksiyel düzlem ise hem sagital hem koronal düzleme diktir (Park ve ark., 2010).

Dört sözcük, iki dil. Anatomi ve görüntüleme aynı düzlemlere farklı adlar verir. UTHealth’in ders kitabı başa göre konuşur. Koronal kesit dikey düzleme paraleldir. Ortadan geçen bir koronal kesit başı ön ve arka yarıya ayırır. Horizontal kesite aksiyel de denir. Ortadan geçen bir horizontal kesit başı üst ve alt yarıya ayırır (Dafny, 2020). Elektromanyetik görüntüleme yöntemlerinin çoğu beyni bu üç düzlemde gösterir: koronal, horizontal (aksiyel) ve sagital (Dafny, 2020).

TA2’de “aksiyel” ayrı bir genel sıfattır (axialis). Ama “aksiyel düzlemler”, transvers düzlemlerin yalnızca ilişkili adıdır (FIPAT, 2019). Yani radyolojideki “aksiyel kesit”, anatomideki transvers düzlemin günlük adıdır.

“Transvers” sözcüğü ise bölgeye göre başka bir eksene dik demektir. Omurilikte enine kesit dikey eksene dik alınır; bu, başın horizontal düzlemidir (Dafny, 2020). Beyin sapında enine kesit, beyin sapının uzun eksenine dik alınır (Coulombe ve ark., 2021). UTHealth de örnek kesitlerini bu mantıkla seçer. Omurilik ve beyin sapından transvers, uç beyin (telensefalon) ve ara beyinden (diensefalon) koronal kesitler gösterir (Dafny, 2020). Ön beyin ve beyin sapı eksenlerini (Forel ve Meynert eksenleri) bir önceki bölümde ayrıntılı gördük.

Her yapının en iyi göründüğü düzlem. Bazı yapılar bir düzlemde ötekilerden daha iyi okunur. İç kapsül, derin çekirdeklerin arasından geçen kalın bir beyaz cevher bandıdır. Kabuktan aşağı inen lifler bu banttan geçer (Byrne ve Dafny, 2026). Üç parçası vardır: ön bacak, dirsek (genu) ve arka bacak. Bu üç parça en iyi horizontal kesitlerde görülür (Byrne ve Dafny, 2026). Koronal kesitlerde de dirsek kolayca tanınır, çünkü iç kapsülün orta hatta en yakın parçasıdır (Byrne ve Dafny, 2026). Aşağıdaki sahnede bu üç parçayı yatay bir kesitte bul.

Üç boyutlu sahne

İç kapsülün üç parçası

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Yalnızca derin yapılar gösteriliyor. Talamus ve bazal çekirdekler hizasından yatay bir kesit alındı. Kesite yukarıdan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağında. Beyaz: iç kapsül. Mavi: kaudat çekirdek. Turuncu: putamen. Sarı: globus pallidus. Pembe: talamus. İç kapsül iki yanda birer açık V harfi çizer. Ön bacak kaudat çekirdek ile putamen arasında uzanır. Arka bacak ise talamus ile globus pallidus ve putamen arasındadır. İkisinin birleştiği köşe dirsektir.

Seriler ve şekil açıklamaları. Kesitler çoğu zaman sırayla, seri hâlinde gösterilir. Sıranın da bir kuralı vardır. UTHealth’in nöroanatomi laboratuvarında koronal serilerin ilk görüntüsü en rostral, yani en öndeki kesittir. Horizontal serilerin ilk görüntüsü ise en alttaki kesittir (Byrne ve Dafny, 2026). Allen insan beyni atlası da plakalarını önden arkaya sıralar (Ding ve ark., 2016). Şekil açıklamaları da yönü söylemelidir. Örneğin bir derleme, yandan görünen beyin için “rostral uç solda, kaudal uç sağda” diye yazar (Stiles ve Jernigan, 2010).

Anatomik kesit fotoğrafları da bir gösterim kuralına uydurulabilir. Visible Korean projesinin seri kesit görüntüleri ters çevrildi. Böylece başın sağ yanı görüntünün soluna geldi ve radyolojideki kurala uyuldu (Park ve ark., 2010). Bu kuralı görüntülerde yön bulmayı anlatan bölümde işleyeceğiz.

Omuriliğin enine kesiti. Omurilik alışkanlıkla bir dizi transvers kesitle incelenir (FIPAT, 2019). Bu kesitte dışta beyaz cevher, içte gri cevher bulunur. Ortada beyin-omurilik sıvısıyla (BOS) dolu çok küçük bir kanal vardır (Dafny, 2026). Gri cevher “H” harfine ya da bir kelebeğe benzer (Dafny, 2026). Gray her yarıdaki gri cevheri virgüle ya da hilale benzetir. Hilalin çukur yüzü yana bakar (Gray, 1918). Merkez kanaldan geçen hayalî bir koronal düzlem, her hilali bir ön (ventral) ve bir arka (dorsal) sütuna ayırır (Gray, 1918). Görüyorsun: düzlem fikri bir organın içinde de işe yarar.

Gri sütunlar omuriliğin uzun ekseni boyunca uzanır. Bu yüzden ancak boylamsal kesitlerde bir bütün olarak görülür. Transvers kesitte ise her sütun bir boynuz (cornu) gibi görünür (FIPAT, 2019). Yani “ön boynuz” ve “arka boynuz” adları, kesitin düzleminden doğmuştur.

Beyin sapının enine kesitleri. UTHealth ders kitabı beyin sapını transvers kesitlerle tanıtır (Dafny, 2020). Her düzeyin kendine özgü işaret yapıları vardır.

Üst omurilik soğanından geçen kesitin işaret yapıları şunlardır (Dafny, 2020):

dördüncü karıncık,
dil altı sinirinin çekirdeği (hipoglossal çekirdek),
alt beyincik sapı,
alt zeytin çekirdek kümesi,
piramitler.

Ponsun ortasından geçen kesitte ise dördüncü karıncık, ponsun tegmentumu, ponsun tabanı ve orta beyincik sapları görülür. Tegmentum, beyin sapının ortadaki çekirdekli bölümüdür (Coulombe ve ark., 2021). Bu düzeyde abdusens sinirinin çekirdeklerini içerir (Dafny, 2020). Ponsun tabanında enine kesilmiş görünen boylamsal lifler, kabuktan aşağı inen liflerdir. Bunlara kortikofugal lifler denir (Byrne ve Dafny, 2026).

Kesitten düzeyi tanımak

Kesit	Düzlem	İşaret yapıları
Omurilik	Transvers	Dışta beyaz, içte H ya da kelebek biçimli gri cevher; ortada küçük merkez kanal (Dafny, 2026)
Omurilik, göğüs ve bel düzeyleri	Transvers	Yan boynuz yalnızca bu düzeylerde bulunur (Byrne ve Dafny, 2026)
Omurilik, T6’nın üstü	Transvers	Arka ara oluk yalnızca bu düzeyde bulunur ve arka beyaz sütunu ikiye böler (Byrne ve Dafny, 2026)
Üst omurilik soğanı	Transvers	Dördüncü karıncık, hipoglossal çekirdek, alt beyincik sapı, alt zeytin çekirdek kümesi, piramitler (Dafny, 2020)
Ponsun ortası	Transvers	Dördüncü karıncık, abdusens çekirdeklerini içeren tegmentum, pons tabanı, orta beyincik sapları (Dafny, 2020)
Orta beyin ile ara beynin birleşimi	Koronal	Kitaba göre bu kesitin düzlemi, kitaptaki önceki örnek kesitlerinkinden farklıdır (Dafny, 2020)
Uç beyin ve ara beyin	Koronal	Ders kitabının örnek kesitleri bu düzlemdedir (Dafny, 2020)

Omurilik ve beyin sapı kesitleri yapının kendi uzun eksenine dik alınır. Bu yüzden ikisinde de transvers kesit adı kullanılır (Dafny, 2020; Coulombe ve ark., 2021).

Klinik vaka

Kesitte hangi düzey?

Nöroanatomi laboratuvarında bir öğrenciye boyanmış bir beyin sapı kesiti veriliyor. Kesitin arka yüzünde geniş, sığ bir boşluk var. Ön yüzde, orta hattın iki yanında iki kalın lif demeti uzanıyor. Bu demetlerin hemen yanında büyük bir çekirdek kümesi görülüyor. Sınav kâğıdında kesitin düzeyi ve düzlemi soruluyor.

Bu kesit büyük olasılıkla hangi düzeyden geçer ve düzlemi nasıl adlandırılır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Adı kesitten gelen terimler

Sütun mu, boynuz mu? TA2’nin notuna göre gri sütunlar (columnae griseae) ile boynuzlar (cornua) aslında eş anlamlıdır. “Boynuz” sözü genellikle omuriliğin transvers kesitindeki görünüm için kullanılır. Notun yazarı “sütun” sözünü her durumda belki daha uygun bulur (FIPAT, 2019).

Kesitin çarpıcı özelliği. Piramit lifleri, kabuktan inen hareket yolunun lifleridir. Bu yola kortikospinal yol da denir (Knierim, t.y.). TA2’nin bir notuna göre bu liflerin çaprazlaşmasının çoğu omurilik soğanının içinde olur. Bu yüzden çaprazlaşma, piramidin altından alınan transvers kesitlerin çarpıcı bir özelliğidir (FIPAT, 2019).

Kaç lif karşıya geçer? TA2 bu notu 1955 tarihli eski bir listeden (PNA) aktarır. Nota göre inen piramit liflerinin yaklaşık üçte ikisi karşı tarafa geçer (FIPAT, 2019). Bu, tarihsel bir değerdir. Güncel bir ders kitabına göre ise liflerin yaklaşık %90’ı piramit çaprazlaşmasında karşı tarafa geçer (Knierim, t.y.).

İki “enine”. 1895 tarihli Basel terim listesinde (BNA) iki ayrı sözcük vardı. Transversalis “vücut eksenine enine”, transversus “ilgili organın eksenine enine” demekti. Bugün bu ayrım gözetilmez. Bu yüzden transversalis genel terim olarak listeden çıkarıldı (FIPAT, 2019). Bugün beyin sapında ve omurilikte “transvers kesit”, organın kendi eksenine dik kesittir (Dafny, 2020; Coulombe ve ark., 2021). Bu kullanım, BNA’daki transversus tanımına uyar.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Seri kesitler. Atlasların çoğu bir beyni art arda ince dilimlere keser. Sonra dilimleri boyar, fotoğraflar ve sırayla dizer. Bu dilimlere seri kesit denir. Kesit düzlemi, dilim kalınlığı ve dilimler arasındaki aralık, atlasın neyi gösterebileceğini belirler.

BigBrain 65 yaşında bir erkeğin beyninden hazırlandı. Beyin 20 µm kalınlıkta 7404 kesite ayrıldı. Kesitler hücre gövdesi boyasıyla boyandı ve sayısallaştırıldı (Paquola ve ark., 2021). Özgün kesit düzlemi koronaldir (Wagstyl ve ark., 2020). Üç boyutlu yeniden kurulumu 40 µm ile 1000 µm arasında çeşitli çözünürlüklerde çevrimiçi sunulur (Paquola ve ark., 2021). µm, mikrometre demektir: milimetrenin binde biri.

Allen insan beyni atlası 34 yaşında, nörolojik hastalık öyküsü olmayan bir kadının beynine dayanır (Ding ve ark., 2016). Beyin orta hattan ikiye ayrıldı. Her yarımküre önden arkaya kesildi; sonuçta 2 cm kalınlığında sekiz dilim elde edildi. Her blok koronal düzlemde 50 µm kalınlıkta kesildi. Hiçbir kesit atılmadan hepsi sırayla toplandı (Ding ve ark., 2016).

Visible Korean projesi bir kadavra başını tepeden çeneye 0,1 mm aralıkla kesti. Böylece 2.343 seri kesit görüntüsü elde edildi (Park ve ark., 2010). Her görüntünün bir pikseli 0,1 mm’dir (Park ve ark., 2010).

Olszewski–Baxter atlası gibi beyin sapı atlaslarının kesit düzlemini bir önceki bölümde gördük.

Üç büyük seri kesit kaynağı

Kaynak	Kimden?	Kesit düzlemi	Kalınlık ya da aralık	Kesit sayısı
BigBrain	65 yaşında bir erkek	Koronal (Wagstyl ve ark., 2020)	20 µm	7404 (Paquola ve ark., 2021)
Allen insan beyni atlası	34 yaşında bir kadın	Koronal	50 µm; Nissl boyası için her dördüncü kesit (200 µm aralık)	1.356 kesit sayısallaştırıldı; 106 atlas plakası (Ding ve ark., 2016)
Visible Korean (baş)	Bir kadavra başı	Aksiyel; sagital ve koronal görüntüler bilgisayarda kuruldu	0,1 mm aralık	2.343 görüntü (Park ve ark., 2010)

Allen atlasında sol yarımküre, bağlı beyin sapı ve beyinciğiyle birlikte koronal 2 cm’lik dilimlere ayrıldı. Kesitler bilgisayara piksel başına 1 µm çözünürlükte aktarıldı (Ding ve ark., 2016).

Ayrıntı

Türkiye’den: kesit okumayı öğrenmek

Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesinde kesitsel anatomi için özel çalışma modülleri düzenlendi. 2018–2022 yılları arasında bu modüllere katılan 100 öğrencinin geri bildirimleri 11 soruluk bir anketle toplandı (Ogut ve ark., 2025). Öğrenciler modülleri değerli buldu. Öğrencilere göre modüller, kesit görüntülerinde yapıları tanımalarını kolaylaştırdı. Farklı düzey ve bölgelerden alınmış kesitleri ayırt etmelerine de yardım etti (Ogut ve ark., 2025). Öğrencilerin yaklaşık %74’ü modülün en önemli yararı olarak bilgilerin klinik uygulamayla bütünleşmesini gösterdi (Ogut ve ark., 2025). Bunlar öğrencilerin kendi görüşleridir. Yazarlar da çalışmada karşılaştırma için bir kontrol grubu olmadığını belirtir (Ogut ve ark., 2025).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

TA2: koronal düzlem plana coronalia (eş: plana frontalia); median düzlem planum medianum; parasagital düzlemin resmî adı planum paramedianum; transvers düzlem plana transversa (eş: plana horizontalia) (FIPAT, 2019).
Gray 1918: sagital düzlem adını sagital dikişten, koronal düzlem adını koronal dikişten alır (Gray, 1918).
Radyolojide aksiyel = horizontal (Dafny, 2020). TA2’de “axial planes”, transvers düzlemlerin ilişkili adıdır (FIPAT, 2019).
Omurilikte transvers kesit başın horizontal düzlemindedir. Beyin sapında transvers kesit uzun eksene diktir (Dafny, 2020; Coulombe ve ark., 2021).
İç kapsülün üç parçası en iyi horizontal kesitte görülür. Dirsek, orta hatta en yakın parçadır (Byrne ve Dafny, 2026).
Omuriliğin transvers kesitinde gri cevher H ya da kelebek biçimlidir. Sütunlar bu kesitte boynuz adını alır (Dafny, 2026; FIPAT, 2019).
UTHealth laboratuvarında koronal seriler en öndeki, horizontal seriler en alttaki kesitle başlar (Byrne ve Dafny, 2026).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kesit atlaslarının sınırları

Doku değişir: Allen atlasında beyni sabitleyen hazırlık, beyinde hafif bir uzamaya yol açtı (Ding ve ark., 2016).
Her kesit çizilmez: Allen atlasında ayrıntılı çizim için 679 Nissl kesitinden 106’sı seçildi. Örnekleme aralığı 0,4 mm ile 3,4 mm arasında değişti (Ding ve ark., 2016). Atlas plakaları arasındaki aralık bu yüzden her yerde aynı değildir.
Tek kesit yetmez: BigBrain’de kabuğun altı katmanı, yapay bir sinir ağıyla bölütlendi. Ağ, üç boyutlu histoloji hacminden çıkarılan yoğunluk profillerine uygulandı. Profiller kabuğun dış yüzeyi ile beyaz cevher arasında çizildi. Kesit düzlemine göre eğiktiler, ama kabuğun sütunlarına yakın bir doğrultudaydılar (Wagstyl ve ark., 2020). Özgün koronal kesitte kabuk bir kıvrımı eğik kesebilir. O zaman kıvrımın yalnızca bir parçası görünür ve katmanların çoğu seçilemez (Wagstyl ve ark., 2020).
Bir beyin, birçok beyin: Julich-Brain’in üç boyutlu olasılık atlası, BigBrain dahil 23 ölüm sonrası beyinden üretildi (Paquola ve ark., 2021). Allen’ın gen ifadesi atlası ise iki kişide yaklaşık 900 alt bölümün profilini çıkardı (Hawrylycz ve ark., 2012).

Klinik vaka

Koronal kesitte kaybolan katmanlar

Bir doktora öğrencisi BigBrain’in özgün koronal kesitlerinde kabuğun altı katmanını elle ölçmek istiyor. Bazı kıvrımlarda katmanları rahatça seçiyor. Ama başka yerlerde kabuk kesitte geniş ve bulanık görünüyor; katmanların sınırları kayboluyor. Öğrenci, bu bölgelerde kabuğun gerçekten daha kalın olduğunu düşünmeye başlıyor.

Öğrencinin gözlemi neden yanıltıcı olabilir ve kalınlığı nasıl ölçmek gerekir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

4.İki yarım, birçok ölçek

Beyne yukarıdan bakınca ilk gördüğün şey iki yarımdır. Derin bir yarık beyni sağ ve sol yarımküreye ayırır. Bu yarığın adı boylamsal yarıktır (fissura longitudinalis cerebri) (FIPAT, 2019). İnsan başı kabaca iki yanlı simetriktir: sağ yarı, sol yarının ayna görüntüsüne benzer. Yarımküreler arasında işlev farkları vardır, ama kaba biçim bu kurala uyar (Liao ve ark., 2018). Büyük beyinde ve beyincikte loblar, karıncıklar ve derin çekirdekler iki yanda benzer boyut ve biçimdedir (Liao ve ark., 2018).

İki yarım birbirinden kopuk değildir. Onları komissür denen lif köprüleri bağlar. Korpus kallozum ile ön komissür, iki yarımküreyi birbirine bağlayan beyaz cevher yollarıdır (Henley, 2021b). Korpus kallozum yarımküreler arasındaki ana köprüdür ve 200 milyondan fazla lif taşır (Arda ve Akay, 2019).

Beyindeki yapıların çoğu çifttir: her yanda bir tane bulunur. Talamus, putamen, kaudat çekirdek, hipokampus ve amigdala böyledir. Hatta bunların sol ve sağ hacimleri ayrı ayrı ölçülür (Kong ve ark., 2022). Bazı yapılar ise tektir ve orta hatta durur. Epifiz bezi, üçüncü karıncık ve septum pellucidum bunlardandır. Septum pellucidum, iki yan karıncığın ön boynuzları arasındaki ince bir zardır (Liao ve ark., 2018).

Orta hattaki tek yapılar, beyin görüntülerinde bir cetvel gibi kullanılır. Bu yapılar ideal orta hattan saparsa buna orta hat kayması denir (Liao ve ark., 2018). Aşağıdaki sahnede tek ve çift yapıları ayrı renklerle görüyorsun.

Üç boyutlu sahne

Orta hatta tek, iki yanda çift

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Kabuk ve beyaz cevher kaldırıldı. Derin yapılara önden bakıyoruz, bu yüzden hastanın sağı ekranın solunda. Sarı: orta hatta duran tek yapılar. Korpus kallozum, üçüncü karıncık, optik kiazma, hipofiz ve beyin sapı bunlardandır. Mavi: her yanda bir tane bulunan çift yapılar. Kaudat çekirdek, putamen, globus pallidus, amigdala, hipokampus, talamus ve beyin ayakları bunlardandır. Sarılar ortadan bir eksen gibi geçer, maviler bu eksenin iki yanında ayna gibi dizilir. Bu model tek bir kişiden türetildi. Bu yüzden iki yan arasındaki küçük farkları modelden okumaya çalışma.

Bu sahnedeki yapılar:

Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.

Yine de iki yarım tıpatıp aynı değildir. En bilinen fark dildedir. İşlevsel MR çalışmalarına göre insanların en az %85’inde dil sol yarımkürede baskındır. Aşağı yukarı aynı oranda insan sağ ellidir (Kong ve ark., 2022). Nüfusun kabaca %1’inde ise dil sağ yarımkürede baskındır (Kong ve ark., 2022).

Biçimde de küçük farklar vardır. Dünyanın dört bir yanından 17.141 sağlıklı kişinin MR’ı incelendi. Sol yarımkürede kabuk genel olarak daha kalın bulundu. Ama soldaki kabuğun yüzey alanı daha küçüktü (Kong ve ark., 2018). Bunlar çok sayıda kişinin ortalamasında görülen, nüfus düzeyindeki farklardır (Kong ve ark., 2022). Klinikte tanı amaçlı beyin görüntülemede ise ince yapısal asimetrilerin bir rolü yoktur (Liao ve ark., 2018).

Beyni anlatırken çok farklı büyüklüklerle karşılaşırız. Bir milimetre (mm), cetveldeki en küçük aralıktır. Bir mikrometre (µm), milimetrenin binde biridir (OpenStax 12.2). Bir nanometre (nm) de mikrometrenin binde biridir. Şimdi bu merdivenden aşağı inelim:

Erişkin beyni 1200 ile 1500 g arasında gelir ve yaklaşık 1400 cm³ yer kaplar (Dafny, 2020).
Kabuğun en kalın yeri, hareket kabuğunu taşıyan presantral kıvrımdır. BigBrain’de, dokudaki büzülme düzeltilince burada kalınlık 4,5 mm’yi geçer (Wagstyl ve ark., 2020).
Kabuktan kabuğa giden aksonların ortalama çapı çoğunlukla 1 µm’nin altındadır (Liewald ve ark., 2014).
Dendritlerin üstündeki küçük çıkıntılara dendritik diken denir. Dikenin başı genellikle 1 µm’den küçüktür. Boynu yaklaşık 100 nm genişliğindedir (Adrian ve ark., 2014).
İki nöronun buluştuğu yerde, aralarında dar bir boşluk kalır: sinaptik aralık. Kuramsal bir hesaba göre bu aralığın en uygun yüksekliği yaklaşık 12–20 nm’dir (Savtchenko ve Rusakov, 2007).

Beyinden sinaptik aralığa inerken boyut milyonlarca kat küçülür. Aşağıdaki çizimde merdiveni basamak basamak in. Lisans düzeyinde bu merdivenin ayrıntılı bir tablosu da var.

Hareketli çizim

Ölçek merdiveni: beyinden sinaptik aralığa

Basamak 1: bütün beyin

Büyüklük

Önden arkaya 152 mm. Bu ölçü tek bir beyinde alındı.

Bir önceki basamağa göre

İlk basamak.

Nasıl görülür?

Doğrudan bakınca da, MR görüntüsünde de görülür.

Merdivenin en üstünde bütün beyin var. Erişkin beyni 1200 ile 1500 g arasında gelir ve yaklaşık 1400 cm³ yer kaplar. Küçük kare, kabuğun en kalın yerini gösteriyor: hareket kabuğunu taşıyan presantral kıvrım.

Basamakları sırayla seç. Her basamakta neye baktığını, büyüklüğünü, bir önceki basamağın kaçta biri olduğunu ve nasıl görüldüğünü okursun.

Bir milimetreküp kabukta neler var?

57.000
hücre (yaklaşık)
230mm
kan damarı (yaklaşık)
150 milyon
sinaps (yaklaşık)
1,4petabayt
bu küçük parçanın görüntü verisi

Bir epilepsi ameliyatında çıkarılan bir milimetreküp şakak kabuğu, hücrelerin ince yapısını gösterecek çözünürlükte yeniden kuruldu (Shapson-Coe ve ark., 2024). Bir milimetreküp, kenarı 1 mm olan küçük bir küptür.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Orta hat bir ölçüdür. Orta hat kaymasını ölçmek için epifiz bezi, üçüncü karıncık ya da septum pellucidum kullanılabilir. Bunlardan hangisi kullanılırsa kullanılsın, yapının ideal orta hattan sapmasına orta hat kayması denir (Liao ve ark., 2018). Çoğu yazar bilgisayarlı tomografide (BT) septum pellucidumun yer değiştirmesini ölçer (Liao ve ark., 2018).

Orta hattaki yapılar en iyi median (orta sagital) düzlemde görülür. Ankara’daki Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesinde 436 ardışık sağlıklı kişinin MR’ı geriye dönük incelendi (Arda ve Akay, 2019). Korpus kallozumun ölçüleri orta sagital düzlemdeki T1 ağırlıklı kesitlerde alındı (Arda ve Akay, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Tek yapılar, adlar ve simetri varsayımı

Tek yapıların adları: TA2’nin notuna göre üst medüller velum (velum medullare superius) orta hatta tek, çift olmayan bir yapıdır (FIPAT, 2019). Epifiz ise birçok adla bilinir: epiphysis cerebri, corpus pineale, conarium gibi. TA2 glandula pinealis adını yeğler (FIPAT, 2019).
Simetri bir varsayım olduğunda: Talairach atlası tek bir kadavra beyninden hazırlandı. Yönelimi yalnızca sagital ve koronal kesitlerle sınırlıydı. Ayrıca yarımkürelerin simetrik olduğunu varsayıyordu (Selvaraj ve ark., 2026). Gerçek beyinlerdeki asimetriler bu varsayıma uymayabilir.
Korpus kallozum ne kadar uzun? Gray 1918’e göre median kesitte korpus kallozum yaklaşık 10 cm uzunluğunda, kemerli bir yapıdır. Ön ucu ön kutuptan yaklaşık 4 cm, arka ucu art kafa kutbundan yaklaşık 6 cm uzaktadır (Gray, 1918). Ankara’daki MR çalışmasında ise uzunluk erkeklerde 68,56 ± 4,98 mm, kadınlarda 67,53 ± 4,9 mm bulundu. Fark anlamlıydı (P = 0,029) (Arda ve Akay, 2019). Grupta 204 erkek ve 232 kadın vardı; yaş ortalaması 47,05 ± 19,8 idi (Arda ve Akay, 2019). İki kaynak aynı şeyi ölçmüyor olabilir: kemerin boyu mu, önden arkaya düz uzunluk mu, açık değildir. Makale ayrıca bu uzunluk için bir yerde “yükseklik” (height) sözcüğünü kullanır (Arda ve Akay, 2019).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Nüfustaki asimetriler. ENIGMA, beyin görüntülerini dünyanın her yerinden toplayan bir araştırma ortaklığıdır. Ortaklığın bir çalışması 99 veri setinden 17.141 sağlıklı kişinin MR’ını inceledi. Ölçülenler kabuğun kalınlığı ve yüzey alanıydı (Kong ve ark., 2018). Asimetriler hem yarımküre düzeyinde hem bölge düzeyinde yaygındı. Bölgesel asimetriler dört yerde öne çıktı: alt frontal kıvrım, transvers temporal kıvrım, parahipokampal kıvrım ve entorinal kabuk (Kong ve ark., 2018). Asimetrilerle el tercihi arasında anlamlı bir ilişki bulunmadı (Kong ve ark., 2018).

Planum temporale. Sylvius yarığının arka ucunda bir kabuk alanı vardır: planum temporale. Nüfusun %11’e varan bir bölümünde bu alan sağda soldakinden büyüktür (Kong ve ark., 2022). Kaynak bu bulgu için Geschwind ve Levitsky’nin 1968 tarihli çalışmasını anar. TA2’de planum temporale, üst temporal kıvrımın bir parçasıdır. Heschl’in transvers temporal kıvrımları ise TA2’de gyri temporales transversi adıyla geçer (FIPAT, 2019).

Beynin iki yanı arasındaki bazı farklar

Ne ölçüldü?	Bulgu	Kimlerde?
Dil baskınlığı	En az %85’inde sol; kabaca %1’inde sağ (Kong ve ark., 2022)	İşlevsel MR çalışmaları
El tercihi	Aşağı yukarı aynı oranda sağ el (Kong ve ark., 2022)	—
Kabuk kalınlığı ve yüzey alanı	Solda kabuk genel olarak daha kalın, yüzey alanı daha küçük (Kong ve ark., 2018)	17.141 sağlıklı kişi, 99 veri seti
Bölgesel asimetriler	Alt frontal, transvers temporal ve parahipokampal kıvrımlar; entorinal kabuk (Kong ve ark., 2018)	Aynı ENIGMA grubu
Planum temporale	Nüfusun %11’e varan kısmında sağdaki daha büyük (Kong ve ark., 2022)	—
Yan karıncıklar	Asimetrik yan karıncık sıklığı %6,1; ölçüm ön boynuz düzeyinde (Kiroğlu ve ark., 2008)	BT; Pamukkale Üniversitesi, Denizli

ENIGMA bulguları nüfus ortalamalarıdır; tek bir kişide aynı yönde olmayabilir. Kong ve arkadaşlarının 2018 çalışması ve Kiroğlu ve arkadaşlarının çalışması yalnızca özetinden okundu.

Klinik vaka

Küçük karıncık mı, kayan orta hat mı?

Yetmiş yaşında bir kadın evde düşüyor ve başını çarpıyor. Bilinci açık, konuşması akıcı. Acil serviste beyin BT’si çekiliyor. Görüntüde sağ yan karıncığın ön boynuzu soldakinden biraz küçük. Kanama ya da kitle görülmüyor. Septum pellucidum, epifiz ve üçüncü karıncık orta hatta duruyor. Stajyer öğrenci bulguyu “orta hat kayması” diye not etmek istiyor.

Karıncıklar arasındaki bu fark tek başına orta hat kayması mıdır, ve neye bakmak gerekir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Tork: beynin hafif burulması. İnsan beyninde en belirgin yapısal asimetri serebral torktur. Torkta sağ frontal kutup ile sol oksipital kutup, karşı taraftakilerden daha çok taşar. Bu taşmaya petalya denir. Ayrıca sol oksipital kutup sağdakine göre aşağı kayar ve sağa doğru bükülür (Xiang ve ark., 2019). Xiang ve arkadaşları torku üç özellikle ölçtü: petalya, kayma ve iki yarımküre arasındaki yarığın bükülmesi. Çalışmada 91 insanın ve bir grup şempanzenin MR’ı kullanıldı (Xiang ve ark., 2019). Sağ frontal ile sol oksipital petalyanın birlikte görülmesi insanlarda en tipik örüntüydü (%60). Şempanzelerde ise petalyaların düzeni rastgele dağılıyordu (%31) (Xiang ve ark., 2019). Yazarlara göre tork insana özgüdür ve beyin büyüklüğüyle ilişkisizdir (Xiang ve ark., 2019).

Türkiye’den çalışmalar. Hacettepe Üniversitesinde (Ankara) yapılan bir MR çalışması oksipital petalyayı inceledi. Oksipital petalya, bir oksipital lobun karşı tarafa doğru çıkıntı yapmasıdır (Arsava ve ark., 2019). Nörolojik yakınması olmayan 264 kişide sağa bükülme %27, sola bükülme %4 oranında görüldü. Bükülmenin varlığı da yönü de el ya da göz baskınlığıyla ilişkili bulunmadı (Arsava ve ark., 2019). Bükülmenin yönü, aynı taraftaki enine toplardamar sinüsünün (sinus transversus) baskın olacağını öngördü. Sağa bükülmede bu öngörünün doğru çıkma oranı %72’ydi (Arsava ve ark., 2019).

Atatürk Üniversitesinde (Erzurum) normal MR’ı olan 105 kişinin MR venografisi incelendi. Sol enine sinüs kişilerin %20’sinde yoktu (aplazi), %39’unda dardı (hipoplazi). Sağ sinüs %6’sında dar, %4’ünde yoktu. Sinüsler yalnızca %31’inde simetrikti (Alper ve ark., 2004).

Kabuk altı yapılar ve asimetrinin kökeni. ENIGMA’nın kabuk altı ölçümlerinde bütün yapılarda nüfus düzeyinde bir hacim asimetrisi vardır. Talamus, putamen ve pallidum ortalama olarak solda daha büyüktür. Hipokampus, amigdala, nükleus akumbens ve kaudat çekirdek ise sağda daha büyüktür (Kong ve ark., 2022). Bu çok büyük örneklemde bile el tercihi kabuk altı asimetrilerle ilişkili bulunmadı (Kong ve ark., 2022). Kabuk asimetrisinin el tercihiyle karşılaştırıldığı analizde 555–608 solak ile 6.222–7.243 sağlak vardı. Yazarlara göre bu, yapısal ve işlevsel yan farklarının birbirinden büyük ölçüde bağımsız değişebildiğini gösterir (Kong ve ark., 2022).

Ortalama asimetri örüntüsü doğumdan önce kurulur (Kong ve ark., 2022). Birçok türde yan farkı, Nodal adlı bir sinyal zincirindeki genlerin iki yanda farklı çalışmasıyla başlar (Güntürkün ve ark., 2020). Asimetri hücrelerin ölçeğine de iner. Elektron mikroskobuyla yapılan bir çalışma, kabuktan kabuğa giden akson çaplarında bir insan beyninde sol-sağ farkı buldu (Liewald ve ark., 2014).

Bilimin bugün tartıştıkları

Saat yönünde mi, tersine mi?

Kong ve arkadaşları torku “alttan bakıldığında saat yönünde bir burulma” diye tanımlar (Kong ve ark., 2022). Xiang ve arkadaşları aynı asimetriyi “saat yönünün tersine tork” diye anar ve bakış yönünü belirtmez (Xiang ve ark., 2019). İki tanım çelişmez. Bir dönmeye alttan bakınca saat yönünde görünen hareket, üstten bakınca saatin tersine görünür. Bakış yönü yazılmazsa aynı asimetri zıt adlarla okunur. Bu, önceki bölümlerde gördüğümüz kuralın bir örneğidir: yön, ancak bakış yönüyle birlikte anlam taşır.

Klinik ve araştırma bakışını da ayırmak gerekir. Klinik tanı amaçlı nöroradyolojide ince yapısal asimetrinin bir rolü yoktur (Liao ve ark., 2018). ENIGMA ise binlerce kişide nüfus düzeyindeki asimetrileri gösterir (Kong ve ark., 2022). İki görüş çelişmez; bağlamları farklıdır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Ölçek merdiveni: beyinden sinaptik aralığa

Basamak	Boyut	Bir önceki basamağın kabaca kaçta biri?
Beynin önden arkaya çapı	152 mm; tek bir beyinde ölçüldü (Park ve ark., 2010)	—
Kabuğun en kalın yeri (presantral kıvrım)	4,5 mm’nin üstü (Wagstyl ve ark., 2020)	Yaklaşık 34’te biri
Kabuktan kabuğa giden akson	Ortalama çap çoğunlukla 1 µm’nin altında (Liewald ve ark., 2014)	Kabaca 4500’de biri (4,5 mm = 4500 µm; akson 1 µm alınırsa)
Dendritik diken boynu	Yaklaşık 100 nm genişlik (Adrian ve ark., 2014)	Yaklaşık 10’da biri
Sinaptik aralık	Kuramsal en uygun yükseklik 12–20 nm (Savtchenko ve Rusakov, 2007)	Yaklaşık 5’te biri (20 nm alınırsa)

Oranlar yuvarlak değerlerle hesaplandı: 152 mm, 4,5 mm, 1 µm, 100 nm ve 20 nm. Aksonların ortalama çapı çoğunlukla 1 µm’nin altındadır (Liewald ve ark., 2014). Tabloda akson basamağı yuvarlak bir sayıyla 1 µm alındı. Daha ince bir akson için oran daha da büyür. 152 mm’lik bir beyinden 20 nm’lik bir aralığa inerken boyut yaklaşık 7,6 milyon kat küçülür. Aynı beynin yüksekliği beyin sapıyla birlikte 134 mm, sağ-sol çapı 138 mm’dir (Park ve ark., 2010).

Ölçek dili ve eski sayılar. Gray 1918 mikrometreyi yalnızca “µ” harfiyle yazar. Kitap, kabuktaki hücreleri Cajal’a dayanan eski bir şemayla dört katmanda anlatır (Gray, 1918). Bugün kabuk altı katmanlı anlatılır (Wagstyl ve ark., 2020). Gray’in şemasına göre küçük piramit hücrelerinin ortalama uzunluğu 10–15 µ, büyüklerinki 20–30 µ’dur (Gray, 1918). Bu ders bu hücre boylarını güncel bir ölçüyle karşılaştıramadı. Onları Gray’in 1918’deki ölçüsü olarak oku. Bu yüzden yukarıdaki ölçek merdiveninde piramit hücresine ayrı bir basamak ayrılmadı.

Gray’de miyelin kılıflı sinir liflerinin çapı 2–16 µ arasındadır. Miyelin kılıf, aksonu saran yağlı örtüdür. Gray lif çapındaki farkı esas olarak bu kılıfın kalınlığına bağlar (Gray, 1918). Liewald ve arkadaşları ise elektron mikroskobuyla kılıfın içindeki aksonun çapını ölçtü. Örnekler, kabuğun uzak bölgelerini birbirine bağlayan beyaz cevher liflerindendi. İnsan beyninde bu aksonların iç çapı 0,16 ile 9 µm arasındaydı. Ortalama değerlerin çoğu 1 µm’nin altındaydı (Liewald ve ark., 2014). İki sayı aynı şeyi ölçmez. Gray kılıfıyla birlikte bütün lifi, Liewald ve arkadaşları kılıfın içindeki aksonu ölçer. Bu yüzden Gray’in alt sınırı bugünkü ölçülerle doğrudan karşılaştırılamaz. Memeli sinir sisteminde akson çapı 100 kattan fazla değişebilir. Büyük beyin ve beyincik kabuğunda 0,1 µm kadar ince aksonlar vardır (Liewald ve ark., 2014).

Ders kitabında abartılı sayılar. Ders kitapları da bazen sayıyı yuvarlar ya da abartır. OpenStax akson çaplarını “1 ile 20 mikrometre kadar küçük” diye verir (OpenStax 12.2). Oysa beyaz cevherde kabuktan kabuğa giden aksonların ortalama çapları çoğunlukla 1 µm’nin altındadır (Liewald ve ark., 2014). OpenStax, omurilikten çok uzağa uzanan bir hareket nöronu için şunu da yazar: aksonu bir metreyi bulabilir, gövdesi “belki birkaç yüz mikrometre” çapında olabilir (OpenStax 13.2). UTHealth ise omuriliğin ön boynuzundaki bu hareket nöronlarının gövdesini “25 µm’yi aşan” diye tanımlar (Dafny, 2026). UTHealth’in sayısı açık bir alt sınırdır. OpenStax’inki ise “belki” diye verilmiş bir tahmindir. Bir sayıyı okurken üç soru sor: Ölçüldü mü, tahmin mi? Hangi yöntemle? Hangi yapıda?

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

1 mm = 1000 µm; 1 µm = 1000 nm (OpenStax 12.2).
Erişkin beyni 1200–1500 g, yaklaşık 1400 cm³ (Dafny, 2020).
Kabuğun en kalın yeri presantral kıvrımdır: büzülme düzeltilince BigBrain’de 4,5 mm’nin üstü, von Economo’da 3,5–4,5 mm (Wagstyl ve ark., 2020).
Kabuktan kabuğa giden miyelinli aksonların iç çapı 0,16–9 µm; ortalamaların çoğu 1 µm’nin altında (Liewald ve ark., 2014).
Diken başı 1 µm’den küçük; boynu yaklaşık 100 nm genişlikte, yaklaşık 1 µm uzunlukta (Adrian ve ark., 2014).
Sinaptik aralığın kuramsal en uygun yüksekliği yaklaşık 12–20 nm (Savtchenko ve Rusakov, 2007).
ENIGMA: solda kabuk daha kalın, yüzey alanı daha küçük; el tercihiyle ilişki yok (Kong ve ark., 2018).
Orta hat kayması: epifiz, üçüncü karıncık ya da septum pellucidumun ideal orta hattan sapması (Liao ve ark., 2018).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Kabuk kalınlığını ölçmek

MR ölçümleri hareket kabuğunun kalınlığını sık sık olduğundan düşük gösterir (Wagstyl ve ark., 2020).
Kabuğun yüzeyi ana eksenlerden hiçbirine dik değilse, elle yapılan kalınlık ölçümü hatalı olur (Fischl ve Dale, 2000). Yani düzlem seçimi ölçümün kendisini etkiler.
Otomatik bir MR yöntemiyle ölçülen kabuk kalınlığında kişiler arası standart sapma 0,5 mm’nin altındadır (Fischl ve Dale, 2000).
İstanbul Üniversitesi Aziz Sancar Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsünde 417 sağlıklı kişinin kabuk kalınlığı iki yazılımla ölçüldü: FreeSurfer ve CAT12. İki yöntemin sonuçları ilişkiliydi. Ama 68 bölgenin 32’sinde FreeSurfer, 31’inde CAT12 daha yüksek değer verdi (Ay ve ark., 2022). Yazarlar, iki yöntemin aynı çalışmada birbirine karıştırılmaması gerektiğini vurgular (Ay ve ark., 2022).

Fischl ve Dale ile Ay ve arkadaşlarının çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

Bilimin bugün tartıştıkları

Nanometre ölçeğinde görmek

Işığın sınırı: Dendritik diken boynu 50–400 nm inceliğinde bir zar tüpüdür (Adrian ve ark., 2014). İki foton mikroskobunun çözünürlüğü ise ışığın kırınımı yüzünden 400–500 nm ile sınırlıdır (Adrian ve ark., 2014). Diken boynu bu sınırın altında kalır.
Bir milimetreküpün içi: Yeniden kurulan bir milimetreküp şakak kabuğunda glia hücreleri nöronlardan iki kat fazlaydı. En sık hücre oligodendrositti (Shapson-Coe ve ark., 2024).
Kuramdan gelen sayı: Sinaptik aralığın 12–20 nm’lik “en uygun” yüksekliği bir kuramsal hesaptan gelir. Yazarlara göre bu aralık, elektron mikroskobunda görülen merkezî sinaps yapısıyla uyumludur (Savtchenko ve Rusakov, 2007).

Shapson-Coe ve arkadaşları ile Savtchenko ve Rusakov’un çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kemirgen ve insan. Dört ayaklı hayvanlarda merkezî sinir sisteminin ekseni düz bir çizgide uzanır. Bu yüzden yön terimleri bütün sinir sisteminde aynı yönü gösterir (Henley, 2021a). Kemirgen atlas geleneğinde frontal kesitler beyin sapı eksenine diktir (Radtke-Schuller ve ark., 2016). Swanson’ın sıçan atlasındaki beyin de Paxinos ve Watson’ın stereotaktik sıçan atlasıyla neredeyse aynı transvers düzlemde kesildi (Swanson, 2018). Kemirgen atlaslarında “frontal” ve “transvers” bu yüzden aynı tür dilimi anlatabilir. İnsanda ise ön beyin ile beyin sapı farklı eksenlere göre kesilir. Bunu eksenleri anlatan bölümde gördük.

Hipokampus örneği. Yukarıdaki “Fare deneyini okurken” kutusunda gördüğümüz gibi kemirgende hipokampusun uzun eksenine genellikle ventral–dorsal eksen denir. İnsanda benzer değişimin ön–arka eksen boyunca olduğu düşünülür (Vogel ve ark., 2020). Kemirgende ventral hipokampus prefrontal kabuk, bazolateral amigdala ve hipotalamusla bağlantılıdır (Vogel ve ark., 2020). Kemirgen hipokampusunda yer hücrelerinin tepki verdiği alan (yer alanı) dorsalden ventrale doğru büyür (Collin ve ark., 2015).

Kemirgen makalesi okurken

Konu	Kemirgende	İnsanda
Sinir sisteminin ekseni	Düz bir çizgi; yön terimleri her yerde aynı yönü gösterir (Henley, 2021a)	Orta beyin hizasında bükülür (Henley, 2021a)
Frontal kesit	Beyin sapı eksenine dik (Radtke-Schuller ve ark., 2016)	Ön beyin ve beyin sapı için ayrı eksenler (Grinberg ve ark., 2011; Coulombe ve ark., 2021)
Hipokampusun uzun ekseni	Ventral–dorsal (Vogel ve ark., 2020)	Ön–arka; benzer değişimin bu eksende olduğu düşünülür (Vogel ve ark., 2020)
Sağ–sol koordinatı	Bir gerbil atlasında: orta hatta sıfır, sağa eksi, sola artı (Radtke-Schuller ve ark., 2016)	Talairach, Schaltenbrand ve MNI uzaylarında +x sağdır (Selvaraj ve ark., 2026)
Ön–arka koordinatının başlangıcı	Bregma, lambda, iki kulak çizgisi ya da art kafa kabarıklığı (Radtke-Schuller ve ark., 2016)	AC–PC çizgisi y eksenidir (Selvaraj ve ark., 2026)
“Prefrontal kabuk”	Ad ve sınırlar araştırmacıya göre değişir (Laubach ve ark., 2018)	Kemirgen alanları primatların ön kuşak kabuğu çerçevesiyle karşılaştırılabilir (Laubach ve ark., 2018)

Her satırdaki bilgi, hücredeki kaynaktan alındı. Bregma ve lambda kafatasının üstündeki işaretlerdir; gerbil atlası onları kemik dikişlerinin kesiştiği noktalarla tanımlar (Radtke-Schuller ve ark., 2016). Bir kemirgen bulgusunu insana aktarırken eksenin, kesit düzleminin, koordinat başlangıcının ve işaretin hangisi olduğunu ayrı ayrı denetle.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Koordinat ve ad tuzakları

Başlangıç noktaları: Bir gerbil atlası ön–arka koordinatları birkaç başlangıç noktasına göre verir: bregma, lambda, iki kulak çizgisi ve art kafa kabarıklığı (Radtke-Schuller ve ark., 2016). Gerbilde lambda ile bregmayı birleştiren çizgi, lambdadan art kafa kabarıklığına giden çizgiden sapar. Bu yüzden yatay kılavuz olarak kullanılmamalıdır (Radtke-Schuller ve ark., 2016). Geleneksel kafatası işaretleri çoğu zaman zor seçilir ve bireyden bireye değişir (Radtke-Schuller ve ark., 2016).
İşaretin yönü: Aynı gerbil atlasında sağ–sol koordinatı orta sagital düzlemde sıfırdır. Sağa doğru eksi, sola doğru artı değer alır (Radtke-Schuller ve ark., 2016). Talairach, Schaltenbrand ve MNI uzaylarında ise +x sağdır (Selvaraj ve ark., 2026). İki sistemden gelen sayıları karıştırmak sağı ve solu ters çevirir.
Şablonlar: Waxholm sıçan atlası iki şablon kullanır: 39 µm’lik eş kenarlı (izotropik) hacim birimli bir MR şablonu ve 78 µm’lik bir difüzyon şablonu. Beynin iç işaretlerine dayanan bu uzay, kafatası dikişleri ve stereotaktik işaretler aracılığıyla yaygın stereotaktik koordinat sistemine bağlandı (Papp ve ark., 2014). Allen fare ortak koordinat çerçevesi 10 µm’lik hacim birimli bir ortalama şablondur. Şablon 1.675 genç erişkin fareden üretildi (Wang ve ark., 2020).
Adlar: “Prefrontal kabuk” farklı araştırmacılar için farklı anlamlar taşır. Ad ve sınır tutarsızlıkları türler arası karşılaştırmayı zorlaştırır (Laubach ve ark., 2018). Laubach ve arkadaşları kemirgen alanlarını primatların ön kuşak kabuğu çerçevesinde üç bölge olarak okumayı önerir: dorsal, genu önü (pregenual) ve genu altı (subgenual). Kafa karıştıran “dmPFC” ve “vmPFC” adları yerine deneyin tam olarak nerede yapıldığının yazılmasını isterler (Laubach ve ark., 2018).
Genler: Fare ve insan yaklaşık 80 milyon yıl önce ortak bir atadan ayrıldı. Bu yüzden bulguları bir türden ötekine çevirmek kolay değildir (Beauchamp ve ark., 2022). 2835 ortak (homolog) genin ifadesine göre 67 fare ve 88 insan bölgesi karşılaştırıldı. Gen ifadesi bakımından fare izokorteksi genel olarak insan beyin kabuğuna benzedi. Hipokampal oluşum bunun dışında kaldı (Beauchamp ve ark., 2022).

Papp ve arkadaşları ile Wang ve arkadaşlarının çalışmaları yalnızca özetinden okundu.

Klinik vaka

Farenin dorsal hipokampusu, insanın hangi hipokampusu?

Bir nörobilim araştırmacısı bir fare çalışması okuyor. Çalışmada hayvanların “dorsal hipokampusuna” ilaç verilmiş ve davranış değişmiş. Koordinatlar bregmaya göre milimetre olarak yazılmış: ön–arka, sağ–sol ve derinlik. Araştırmacı bulguyu insanla karşılaştırmak ve koordinatları bir insan beyni şablonuyla yan yana koymak istiyor.

Araştırmacı insanda hipokampusun hangi bölgesine bakmalı, ve koordinatları aktarırken nelere dikkat etmelidir?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

5.MR ve BT görüntüsünde yön

Bilgisayarlı tomografi (BT) ve manyetik rezonans (MR) beynin içini kesit kesit gösterir. Tomografi zaten “kesitlerle görüntüleme” demektir (OpenStax 1.7). Düz bir röntgen filmi bedeni yalnızca tek bir açıdan ve iki boyutlu gösterir (OpenStax 1.7). BT’de ise hasta motorlu bir masada yatar. Tarayıcı onun çevresinde 360 derece döner ve X-ışını görüntüleri toplar (OpenStax 1.7). Bilgisayar bu görüntüleri iki boyutlu kesitlere dönüştürür (OpenStax 1.7). Kafa BT’si art arda dizilmiş enine kesitler olarak gösterilir (OpenStax 1.7). BT’nin bedeli ışındır: hasta düz röntgenden kat kat fazla doz alır (OpenStax 1.7). MR ise manyetik alan ve radyo dalgalarıyla çalışır. Bedene girmeden görüntü alır (OpenStax 1.7).

Her kesit iki yönü birlikte taşır (Becq ve ark., 2026):

Aksiyel kesitte sağ-sol ve ön-arka vardır.
Koronal kesitte sağ-sol ve alt-üst vardır.
Sagital kesitte ön-arka ve alt-üst vardır. Bu kesitte sağ-sol yoktur.

Ekranda bir aksiyel kesit gördüğünü düşün. Ekranın bir sağı, bir solu vardır. Peki hastanın sağı hangi yanda? Bunu iki ayrı alışkanlık belirler:

Radyolojik gösterim: Radyologlar hastanın solunu ekranın sağında görmeyi sever. Kesite sanki hastanın ayak ucundan bakarlar (NiBabel, t.y.-c).
Nörolojik gösterim: Nörologlar hastanın sağını ekranın sağında görmeyi sever. Kesite sanki başın tepesinden bakarlar (NiBabel, t.y.-c).

İki gösterimde de görüntünün kendisi aynıdır. Değişen, ekrana nasıl konduğudur. Biri ötekinin aynadaki görüntüsüdür. Adlar, bu iki meslekten insanların alışkanlığından gelir (NiBabel, t.y.-c).

Hareketli çizim

Ayak ucundan mı, baş tarafından mı?

Radyolojik gösterim: hastaya ayak ucundan bakılıyormuş gibi; hastanın sağı ekranın solundadır. Kırmızı işaret hastanın sağ yarımküresinde olduğu hâlde ekranın sol yanında görünür. Radyologlar görüntüye böyle bakar.

Yatan hastanın aksiyel kesitine iki yerden bakılabilir. Radyolojik gösterimde göz ayak ucundadır; hastanın sağı ekranın solunda görünür. Düğmeyle nörolojik gösterime geç: göz baş tarafına geçer ve kesit aynalanır. Kırmızı işaret hep hastanın sağ yarımküresindedir.

Aynı kural öteki kesitlere de uzanır. Radyolojik gösterimde kesite, ilgilenilen düzlemin önünden bakılır. Nörolojik gösterimde ise arkasından bakılır (Becq ve ark., 2026). Bu ne demek?

Koronal kesit: Radyolojik gösterimde kesite hastanın önünden bakılır (Becq ve ark., 2026). Karşında duran birine bakar gibisin. Onun sağı senin solunda kalır.
Sagital kesit: Radyolojik gösterimde kesite hastanın sol yanından bakılır (Becq ve ark., 2026). Bu kesitte sağ-sol yoktur; ön ve arka vardır.
Nörolojik gösterim hepsini tersinden gösterir. Koronal kesite arkadan, sagitale sağdan, aksiyele baş tarafından bakılır (Becq ve ark., 2026).

Aşağıdaki sahne, radyolojik gösterimdeki bir koronal kesiti üç boyutta kurar.

Üç boyutlu sahne

Koronal kesite önden bakmak

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyni koronal bir kesitle ikiye böldük ve ön yarısını kaldırdık. Kesite önden bakıyoruz, radyolojik gösterimdeki gibi. Hastanın sağı ekranın solunda, solu ekranın sağında. Etiketlere bak: sağ talamus ve sağ hipokampus ekranın sol yanında. Renkler doğala yakındır. Kesitin yerini kaydırıcıyla değiştirebilirsin.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Üç kesit, iki gösterim

Kesit	Radyolojik: nereden bakılır?	Radyolojik: ekranın sağında	Nörolojik: nereden bakılır?	Nörolojik: ekranın sağında
Aksiyel	Ayak ucundan	Hastanın solu	Başın tepesinden	Hastanın sağı
Koronal	Önden	Hastanın solu	Arkadan	Hastanın sağı
Sagital	Sol yandan	Sağ-sol yok; ön ve arka var	Sağ yandan	Sağ-sol yok; ön ve arka var

Kaynaklar: NiBabel (t.y.-c); Becq ve ark. (2026). “Ekranın sağında” sütunları bakış yönünden çıkarıldı. Bu dersin kaynakları arasında sagital kesitin hangi yandan gösterildiğini açıkça yazan yalnızca Becq ve arkadaşlarıdır.

Hangi ortam hangi gösterimi kullanır?

Ortam	Gösterim	Kaynak
Radyologlar	Radyolojik: hastanın solu ekranın sağında	NiBabel (t.y.-c)
Nörologlar	Nörolojik: hastanın sağı ekranın sağında	NiBabel (t.y.-c)
Hastanenin görüntü arşivi (PACS)	Hep aynı yönde, sağ ve sol işaretli	Nishimaki ve ark. (2025)
İki MR tarayıcısının kendi yazılımı (bir deneyde)	Radyolojik	Becq ve ark. (2026)
ILAE görüntüleme yazısındaki şekiller	Radyolojik	Cohen ve ark. (2025)
MNI beyin atlası sayfası	Nörolojik (“sol soldur”)	MNI (t.y.)
FSLeyes adlı araştırma görüntüleyicisi	Varsayılan: tarayıcının çektiği yön	FSL (t.y.)
NIfTI dosyası açan programlar	Program seçer; iki yön de geçerli	FSL (t.y.)

Tablo kaynaklardan derlendi. Hangi ortamda olursan ol, taraf yine görüntüdeki R ve L işaretlerinden okunur.

Aynı sözcük, iki anlam. “Radyolojik” ve “nörolojik” sözcükleri dosyanın içi için de kullanılır. Bu kullanım kafa karıştırır. Görüntü dosyası beyni küçük hacim birimleri hâlinde saklar. Bunlara voksel denir. Vokseller dosyada belli bir sırayla dizilir. Sıranın adı, ilerlediği yönlerin baş harfleridir: R sağ, L sol, A ön, S üst.

Bazıları vokselleri RAS sırasında dizilmiş dosyaya “nörolojik düzen” der (NiBabel, t.y.-c). LAS sırasındaki dosyaya da aynı nedenle “radyolojik düzen” denir (NiBabel, t.y.-c). Oysa ekran kuralı, dosyanın diskte nasıl saklandığından bağımsızdır (NiBabel, t.y.-c). FSL belgesi bunu açıkça söyler: saklama düzenine radyolojik ya da nörolojik demek, ekrandaki yön hakkında hiçbir şey söylemez (FSL, t.y.). Geçerli bir NIfTI dosyası, programın seçtiği her iki yönde de gösterilebilir (FSL, t.y.).

NiBabel geliştiricileri bu iki sözcüğü dosya düzeni için kullanmaktan kaçınır. Çünkü sözcükler, voksel düzeni ile başvuru uzayını birbirine karıştırır (NiBabel, t.y.-c). Dosya düzenlerini ve koordinat sistemlerini bir sonraki bölümde ayrıntılı göreceğiz.

R ve L işaretleri nereden gelir? Hastane görüntüleri DICOM adlı ortak bir biçimde saklanır. DICOM, çekimle ilgili bilgileri görüntünün başlığına yazar. Hastanın cihaza nasıl girdiği bunlardan biridir:

Baş önde (Head First): hastanın başı cihaza önce girer (NEMA, 2026a).
Sağ dekübitus: hastanın sağ yanı aşağıdadır (NEMA, 2026a).
Taraf (Laterality): çift organlar için ayrı bir alandır. İncelenen bölümün hangi yanda olduğunu söyler (NEMA, 2026a).

DICOM insan için altı yön harfi kullanır: A (ön), P (arka), R (sağ), L (sol), H (baş) ve F (ayak) (NEMA, 2026b). Görüntünün satırlarının ve sütunlarının hangi yöne ilerlediği de bu harflerle bildirilir (NEMA, 2026b).

Başlıktaki yön bilgisi sağ ile solu ayırmanın asıl yoludur. Çünkü beyne bakarak bu ayrım çoğu zaman yapılamaz (FSL, t.y.). Bilgi yanlışsa sağ ve sol yanlış atanır. O zaman bütün analiz sonuçları yanlış tarafta çıkar (FSL, t.y.). FSL belgesinin kuralı açıktır: görüntüleyicideki yön etiketleri yanlış ya da eksikse hiçbir analiz yapılmamalıdır (FSL, t.y.).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Açık veri depolarında çevrilmiş beyinler

Ön-arka ya da alt-üst ekseninde bir hata kolayca görülür. Sağ-sol çevrilmesi ise MR analizinde “ne yazık ki fazlasıyla sık” görülen bir hatadır (Becq ve ark., 2026). Glen ve arkadaşları baktıkları her büyük açık veri deposunda sistematik sağ-sol çevrilmeleri buldu: FCP, OpenFMRI ve ABIDE (Glen ve ark., 2020). Çevrilme, aynı kişinin işlevsel (EPI) görüntüleri ile anatomik görüntüleri arasındaydı. Nedeni eksik ya da yanlış başlık bilgisiydi (Glen ve ark., 2020).

Nereden kaynaklanır?

Siemens’in mozaik biçiminde kesitler ters sırada istiflenebilir. Bu bilgi başlığın standart dışı bir yerindedir; dönüştürmede okunmayabilir (Glen ve ark., 2020).
Eski Analyze-7.5 dosyalarında doğru yön bilgisi yoktur (Glen ve ark., 2020).
NIfTI’de yön tanımı daha sıkıdır. Ama başlıktaki iki yön matrisi, sform ve qform, birbiriyle çelişebilir (Glen ve ark., 2020).
Görüntüler araştırma için kimliksizleştirilirken yön bilgisi kaybolabilir (Nishimaki ve ark., 2025).
Hastanın tarayıcıda sırtüstü mü yüzüstü mü yattığı çekimde doğru kaydedilmelidir (Glen ve ark., 2020).
Elle düzeltmek de risklidir. FSL’nin yön araçlarında yapılan bir hata sağ-sol değişimine yol açabilir (FSL, t.y.).

Olasılık uzayı geniştir. Üç eksenin çevrilme ve yer değiştirme birleşimleri 8 × 6 = 48 olası yön düzeni verir (Becq ve ark., 2026; Rorden, t.y.-a).

Yalnızca anatomiden sağı bulmak. Glen ve arkadaşlarının AFNI denetimi, 178 insan katılımcının hepsinde doğru öneri verdi. Çevrilmiş 90 kişinin de, çevrilmemiş 88 kişinin de hepsi doğru sınıflandı (Glen ve ark., 2020). Daha simetrik makak beyninde başarı düştü: 19 olgunun 17’si doğruydu, yani %89 (Glen ve ark., 2020). Yöntemin bir sınırı var. İki görüntü arasındaki göreli çevrilmeyi bulur, ama hangisinin başlığının yanlış olduğunu söyleyemez (Glen ve ark., 2020).

Nishimaki ve arkadaşlarının derin öğrenme modeli sağ-solu %99,8 doğrulukla buldu (Nishimaki ve ark., 2025). Model en çok sağdaki planum temporale’ye (“şakak düzlüğü”) baktı. Bu bölge dil işlevleriyle ilişkili olarak genellikle solda daha büyüktür (Nishimaki ve ark., 2025). İnsan beyninde sık görülen bir başka asimetri petaliadır. Sağ yarımküre önde, sol yarımküre arkada daha çok çıkıntı yapar (Glen ve ark., 2020).

Doğruluk kusursuz değildir. Bu yüzden çevrildiğinden kuşkulanılan görüntüde özgün DICOM başlıkları da denetlenmelidir (Nishimaki ve ark., 2025). Görüntüde sağı soldan ayıracak bir işaret yoksa, elle düzeltme kolayca yanlış etikete varır (FSL, t.y.). En sağlam yol çekimde fiziksel bir işaret kullanmaktır. Örneğin hangi yana konduğu kaydedilmiş bir E vitamini kapsülü (Glen ve ark., 2020).

Klinik vaka

Vaka: Sağa kaymış dil alanları

Bir yüksek lisans öğrencisi, açık bir veri deposundan işlevsel MR verileri indiriyor. Dil görevinde etkinlik çoğu katılımcıda sol yarımkürede çıkıyor. Ama bir merkezden gelen 20 katılımcıda etkinlik düzenli olarak sağda. Bu kişilerin anatomik T1 görüntüleri öteki merkezlerinkine benziyor. Merkezin dosyaları önce Analyze biçiminde paylaşılmış, sonra NIfTI’ye çevrilmiş. Başlıktaki iki yön matrisi birbirini tutmuyor.

Bu bulgu gerçek bir beyin farkı mı, yoksa bir yön hatası mı olabilir? Nasıl denetlersin?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Bir soru daha var: aksiyel kesit hangi açıyla alınır? Aksiyel, koronal ve sagital beyin kesitlerinin yönü için evrensel bir standart yoktur. Yönü çoğu zaman radyolog ya da tetkiki isteyen hekim belirler (Park ve ark., 2010).

Uygulamada iki tür başvuru çizgisi kullanılır:

Kafanın dışındaki çizgiler. Göz çukurunun kenarı ile dış kulak yolu gibi noktalardan geçer. BT ve MR’da aksiyel kesitler için bu çizgiler kullanılmıştır (Park ve ark., 2010).
Beynin içindeki çizgi. Ön komissür (AC) ile arka komissürü (PC) birleştirir. Komissür, beynin iki yanını birbirine bağlayan lif demetidir. Bu AC–PC çizgisidir (Selvaraj ve ark., 2026).

Bazen kesit, incelenecek bir yapıya göre bilerek eğik alınır. Eğik düzlem, üç ana düzlemin hiçbirine paralel ya da dik değildir (OpenStax 1.6). Örneğin epilepside hipokampusa dik kesitler alınır.

BT’de açının bir görevi daha vardır: gözü korumak. Gözün merceği, ışından korunmak istenen bir dokudur (Abay ve ark., 2023). Tarayıcının halka biçimli gövdesine gantri denir. Gantri biraz yatırılınca göz, ışının doğrudan yolundan çıkabilir (Katsunuma ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kafanın dışındaki çizgiler. Aksiyel kesitin açısı uzun süre kafatasının birkaç noktasından geçen çizgilerle ayarlandı. Burada bu çizgileri yalnızca beyni görüntülemek için birer başvuru olarak anıyoruz.

Reid taban çizgisi: Göz çukurunun (orbita) alt kenarından ve kulak noktasından geçer (Gray, 1918). Kulak noktası, dış kulak yolu ağzının merkezidir (Gray, 1918).
Frankfurt yatay düzlemi: Üç noktadan geçer: soldaki orbitale ve iki yandaki porion (Park ve ark., 2020). Başka bir kaynağa göre göz çukurunun alt kenarından ve dış kulak yolunun üst kenarından geçer (Park ve ark., 2010). Düzlem 1884’te bir antropoloji toplantısında kabul edildi (Park ve ark., 2020).
Orbitomeatal çizgi: Adı, göz çukuru ile dış kulak yolunu birleştirmesinden gelir. Bazı yazarlar onu Frankfurt çizgisiyle bir tutar (Park ve ark., 2020). Bu dersin taradığı BT gantri çalışmaları ise onu ayrı bir taban çizgisi olarak kullanır. Metinlerinde hangi iki noktadan geçtiğini yazmazlar (Katsunuma ve ark., 2026; Abay ve ark., 2023).
Kantomeatal çizgi: Göz köşesi ile dış kulak yolunun ortası arasında uzanır. Radyologlar bu çizgiyi BT ile birlikte geliştirdi (Park ve ark., 2010). Radyolojik uygulamada daha sık kullanılmıştır (Choi ve ark., 2013).

Beyin travması için yapılmış bir öneride aksiyel dilimler orbitomeatal çizgiye paralel alınır. Kafatası tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) Türk eyerine (sella) kadar 5 mm’lik dilimler önerilir. Eyerin üstünde dilimler 10 mm’dir (Liao ve ark., 2018).

Bu çizgilerin ortak bir sorunu var. Reid ve kantomeatal çizgiler beynin üzerinde çizilemez, özellikle beyin kafatasından ayrılmışsa. Bu yüzden beynin içinde başvuru noktaları gerekir (Park ve ark., 2010).

Aksiyel kesit için başvuru çizgileri

Çizgi	Nereden nereye?	Nerede kullanılır?
Reid taban çizgisi	Göz çukurunun alt kenarı → kulak noktası (dış kulak yolu ağzının merkezi) (Gray, 1918)	Klasik yüzey anatomisi
Frankfurt yatay düzlemi	Sol orbitale ve iki porion (Park ve ark., 2020); bir kaynakta göz çukurunun alt kenarı → dış kulak yolunun üst kenarı (Park ve ark., 2010)	Antropoloji; 1884’te kabul edildi (Park ve ark., 2020)
Orbitomeatal çizgi	Tanım kaynağa göre değişir; Frankfurt çizgisiyle bir tutulabilir (Park ve ark., 2020)	BT’de aksiyel dilimler ve gantri açısı (Liao ve ark., 2018; Katsunuma ve ark., 2026)
Kantomeatal çizgi	Göz köşesi → dış kulak yolunun ortası (Park ve ark., 2010)	BT ve MR’da aksiyel kesit (Park ve ark., 2010; Choi ve ark., 2013)
AC–PC çizgisi	Ön komissür → arka komissür; beynin içinde	MR’da aksiyel kesit (Selvaraj ve ark., 2026; Wattjes ve ark., 2026)

İlk dört çizgi kafatası noktalarına dayanır; burada yalnızca beyni görüntülemek için başvuru olarak verildi. Aynı ad kaynaktan kaynağa farklı noktaları anlatabilir. Bir yazıda çizginin adını görünce hangi iki noktadan geçtiğine bak.

AC–PC’ye hizalı MR. MR’da beynin kendisi görünür. Bu yüzden kesitler çoğu zaman beynin içindeki AC–PC çizgisine göre hizalanır (Selvaraj ve ark., 2026). Hizalamanın nasıl yapıldığını ve bu çizginin farklı tanımlarını bir sonraki bölümde göreceğiz.

Hastalığa göre düzlem. Kesitin yönü, sorulan soruya göre de seçilir:

Multipl skleroz (MS): Alman Nöroradyoloji Derneği’nin kılavuzunda aksiyel kesitler iki çizgiden birine göre alınır. Biri korpus kallozumun altından geçen subkallozal düzlem, öteki AC–PC çizgisidir. Kılavuz sagital kesitleri de ister (Wattjes ve ark., 2026).
Epilepsi: Kesitler hipokampusa göre eğik alınır. Bunu hemen aşağıda görüyoruz.

Epilepside hipokampusa dik kesitler. Epilepside kesitin açısı daha da önemlidir. ILAE’nin görüntüleme çalışma grubu HARNESS-MRI adlı bir protokol tanımladı. Protokolün merkezinde üç boyutlu çekimler vardır (Bernasconi ve ark., 2019). Bu çekimler çoğu MR cihazında bulunur. Bu yüzden protokol her ortamda ve her ülkede uygulanabilir (Bernasconi ve ark., 2019).

HARNESS üç çekimden oluşur (Cohen ve ark., 2025):

vokseli 1 mm³ ya da daha küçük, üç boyutlu T1 ağırlıklı çekim,
yüksek çözünürlüklü, üç boyutlu FLAIR,
hipokampusun uzun eksenine dik, iki boyutlu koronal T2 çekimi.

Son çekim eğik bir koronal kesittir. İnsanda hipokampusun uzun ekseni önden arkaya uzanır (Vogel ve ark., 2020). Kesitler bu eksene dik olunca hipokampus, ekmeği dilimler gibi enine kesilir.

Neden bu kadar uğraşılır? MR’da bir hasar (lezyon) görülmesi önemlidir. Lezyon görülen MR, ameliyattan sonra nöbetsiz kalma olasılığının 2,5 kat yüksek olmasıyla ilişkilidir (Cohen ve ark., 2025).

Üç boyutlu sahne

Hipokampusun uzun ekseni

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sol yarımküreyi hipokampustan geçen bir sagital kesitle açtık. Soldan bakıyoruz; ön taraf ekranın solunda. Radyolojik gösterimde sagital kesite de soldan bakılır. Pembe: hipokampus. Turuncu: hemen önündeki amigdala. Hipokampus kesitte önden arkaya uzanan bir şerit gibi görünür. Epilepsi çekiminde koronal kesitler bu şeride dik olarak planlanır. Modelin kesit aracı yalnızca üç ana düzlemi keser; eğik kesiti hayalinde çiz.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sol): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Yarımkürenin beyaz cevheri (sağ): Kabuğun altında kalan, miyelinle kaplı aksonlardan oluşan beyaz bölge. Beynin bölgelerini birbirine bağlayan yolları taşır.
Kaudat çekirdek (sol): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Kaudat çekirdek (sağ): Yan karıncığın duvarında C harfi gibi kıvrılan çekirdek. Putamenle birlikte striatumu oluşturur; bazal çekirdeklerin bir parçası olarak hareketin başlatılmasını düzenler.
Putamen (sol): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Putamen (sağ): Bazal çekirdeklerin en dıştakisi. Kaudat çekirdekle birlikte striatumu oluşturur ve hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sol): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Globus pallidus (sağ): Putamenin iç yanında duran bazal çekirdek; hareketin düzenlenmesinde rol alır.
Hipokampus (sol): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Hipokampus (sağ): Temporal lobun derininde, yan karıncığın alt boynuzunun tabanında uzanan yapı. Yeni bilgilerin uzun süreli belleğe kaydedilmesi için gereklidir.
Amigdala (sol): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Amigdala (sağ): Hipokampusun önünde, temporal lobun derinindeki badem biçimli çekirdek kümesi. Duygusal tepkilerde, korkunun öğrenilmesinde ve duygusal anılarda rol alır.
Forniks (sol): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks (sağ): Hipokampustan çıkıp kemer gibi kıvrılarak talamusa ve mamiller cisimlere uzanan beyaz cevher demeti; anıları hatırlamada rol alan bir devrenin parçasıdır.
Forniks komissürü: İki yandaki forniks arasında karşıya geçen lifler.
Korpus kallozum: İki yarımküreyi birbirine bağlayan en büyük lif köprüsü; yaklaşık 200 milyon sinir lifi içerir ve yarımküreler arasındaki ana iletişim yoludur.
Ön komissür: İki yarımküreyi, özellikle temporal lobları ve koku bölgelerini birbirine bağlayan küçük lif demeti.
İç kapsül (sol): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
İç kapsül (sağ): Kaudat çekirdek ile putamen arasından geçen kalın beyaz cevher bandı. Kabuktan beyin sapına ve omuriliğe inen ana hareket yolu buradan geçer.
Talamus (sol): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Talamus (sağ): Ara beynin büyük bölümünü oluşturan çekirdek kümesi. Koku dışındaki bütün duyusal bilgiler, kabuğa ulaşmadan önce talamustan geçer.
Hipotalamus: Talamusun altındaki küçük bölge. Vücudun iç dengesini (homeostaz) korur; otonom sinir sistemini ve hipofiz bezi aracılığıyla hormon sistemini yönetir.
Mamiller cisimler: Hipotalamusun arka-alt yüzündeki iki küçük yuvarlak çıkıntı; forniks yoluyla hipokampustan bilgi alan bellek devresinin bir durağıdır.
Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
Epifiz bezi: Ara beynin arka-üst yüzündeki küçük bez. Akşam ışık azalınca daha çok melatonin hormonu salgılar; bu da uyku hâlini getirir.
Habenula: Epifiz bezinin hemen önünde duran, epitalamusa ait küçük yapı.
Arka komissür: Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde iki yanı birbirine bağlayan küçük lif demeti; göz bebeğinin ışık refleksi ve yukarı-aşağı bakış yollarıyla ilişkilidir.
Lateral genikulat cisim (sol): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Lateral genikulat cisim (sağ): Talamusun görme istasyonu: görme yolundan gelen bilgiyi alır ve oksipital lobdaki görme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sol): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Medial genikulat cisim (sağ): Talamusun işitme istasyonu: işitme bilgisini alır ve temporal lobdaki işitme kabuğuna iletir.
Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
Optik traktus (sol): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Optik traktus (sağ): Optik kiazmadan sonra görme liflerinin aldığı ad; talamustaki lateral genikulat cisme uzanır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Yan karıncık (sağ): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.

Klinik vaka

Vaka: “Normal” çıkan MR

19 yaşında bir genç iki yıldır nöbet geçiriyor. Nöbetler hep aynı biçimde başlıyor: önce midede yükselen garip bir his, sonra dalgınlık. İlaçlara rağmen nöbetler sürüyor. Bir ilçe hastanesinde çekilen beyin MR’ı “normal” diye raporlanmış. Çekimde yalnızca 5 mm kalınlığında aksiyel T1 ve T2 kesitler var. Hasta, ameliyat şansı değerlendirilsin diye bir epilepsi merkezine gönderiliyor.

Merkez yeni bir MR isteyecek. Kesitlerin yönü ve kalınlığı nasıl planlanmalı? Neden?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Çizgiler arasındaki açılar. Başvuru çizgileri birbirine paralel değildir. Bu yüzden aynı beynin aksiyel kesitleri, merkezden merkeze farklı açılarda alınabilir.

Kantomeatal çizgi, Reid çizgisine göre yaklaşık 10 derece “burun yukarı”dır (Park ve ark., 2010).
Tek bir kadavra başında AC–PC çizgisi kantomeatal çizgiye neredeyse paraleldi. Reid çizgisiyle ise yaklaşık 15 derece açı yapıyordu (Park ve ark., 2010).
Kore’de 7 tesla MR ile 34 gönüllü incelendi. AC ve PC merkezlerini birleştiren çizgi ile kantomeatal çizgi arasında 10,1 derece ölçüldü (Choi ve ark., 2013).
MR’da standart düzlemlerde kurulan aksiyel görüntüler, orbitomeatal çizgiye paralel BT görüntülerinden biraz farklı açılıdır (Liao ve ark., 2018).

İkinci ve üçüncü bulgu birbirini tutmaz gibi görünür. Fark tanımdan ve örneklemden gelebilir. Park ve arkadaşları tek bir kadavraya baktı. Choi ve arkadaşları canlı gönüllülerde, AC ve PC’nin merkezlerinden geçen çizgiyi ölçtü.

Kaynaklar adlarda da ayrılır. Gray, kulak noktasını dış kulak yolu ağzının merkezi sayar (Gray, 1918). Park ve arkadaşları (2010) ise Reid çizgisini Frankfurt düzlemiyle bir tutar. Çizgiyi dış kulak yolunun üst kenarından geçirir. Aynı yazı, 1884’te Reid çizgisinin kabul edildiğini söyler (Park ve ark., 2010). Oysa 1884’teki Frankfurt Anlaşması’yla kabul edilen Frankfurt düzlemidir (Park ve ark., 2020).

BT ve MR okuma

Gantri açısının sayıları

Uluslararası Radyolojik Korunma Komisyonu (ICRP), 2011’de göz merceği için eşik dozu 0,5 Gy’e düşürdü. Bu, kesin (deterministik) etkilerin eşiğidir (Katsunuma ve ark., 2026).
Uygun gantri açısı mercek dozunu %87’ye kadar azaltabilir. Ama bir ankette merkezlerin yalnızca %32’si gözü koruyan teknikleri düzenli kullanıyordu (Katsunuma ve ark., 2026).
Harbron ve arkadaşları 668 kafa BT’sine baktı. Göz küreleri olguların %88’inde, mercekler %57’sinde tarama alanındaydı (Katsunuma ve ark., 2026).
Çoğu BT tarayıcısı yaklaşık ±30 derece fiziksel açı verebilir. Boynu bükmek ya da germek daha büyük bir etkin açı sağlar (Katsunuma ve ark., 2026).
Gantrisi eğilemeyen bir cihazda çocuk kafası modeliyle (fantom) çalışıldı. Tarama çizgisi, göz çukurunun üst kenarını büyük deliğin arka kenarına bağlayan çizgiye paralel tutuldu. Hizalama başın konumuyla sağlandı (Xu ve ark., 2025).
Bu çalışmada baş eğimini −10 ile 0 derece arasında tutmak tarama uzunluğunu ve dozu azalttı. Görüntü kalitesi korundu (Xu ve ark., 2025).
Çocuklarda başı standart konuma getirmek çoğu zaman zordur. Huzursuzluk, uyutma (sedasyon), ameliyat sonrası durum ya da solunum tüpü buna engel olabilir (Xu ve ark., 2025).
Birleşik Krallık’ta Newham Üniversite Hastanesi’nde, kontrastsız kafa BT’lerinde merceği dışarıda bırakma oranı %0’dan %14,5’e çıktı (Abay ve ark., 2023). İyileşme belirgindi, ama denetim standardına ulaşmadı (Abay ve ark., 2023).
Merceği içeren beş ya da daha fazla BT’si olanlarda, katarakt için düzeltilmiş tehlike oranı 2,12 bulundu (Abay ve ark., 2023). Tehlike oranı, olayın görülme hızını iki grup arasında karşılaştırır.

Hastalığa göre düzlem: ayrıntılar.

MS izlemi: Alman kılavuzu izlem çekimlerinin özdeş yapılmasını güçlü biçimde önerir. Başın aynı biçimde yeniden konumlandırılması da buna dahildir (Wattjes ve ark., 2026). Duyarlılık ağırlıklı görüntülemede (SWI) ise açı, mıknatısın koordinat sistemine göre tam aksiyel tutulur (Wattjes ve ark., 2026).
Ataksi: Uzlaşı önerilerinde kesit bloğu, beyinciğin tamamını almak için AC–PC çizgisine göre tipik olarak 10–20 derece eğilir (Öz ve ark., 2024). Yapısal üç boyutlu T1 ve T2 görüntüler sagital yönde alınır (Öz ve ark., 2024).
Epilepsi: Wellmer’in “temel 6” protokolüne göre T2 ve FLAIR, en az iki yönde ve hipokampal açıyla alınmalıdır (Wellmer ve ark., 2013). T1 ise 1 mm izotropik vokselli, üç boyutlu teknikle alınmalıdır (Wellmer ve ark., 2013).
Avrupa’daki uygulama: EpiCARE ağındaki merkezlerin %79’u HARNESS-MRI’yı bütün epilepsi hastalarında uyguluyor (Adler ve ark., 2025). Önerilere uyum 2016’daki %50’den %79’a çıktı. Merkezlerin %87’si yüksek çözünürlüklü iki boyutlu koronal T2 çekiyor (Adler ve ark., 2025).
Hipokampusun alt alanları: 7 tesla çalışmalarında eğik koronal dilimler hipokampusun uzun eksenine dik yönlendirilir. Düzlem içi çözünürlük 0,44 × 0,44 mm², dilim kalınlığı 1,0 mm’dir (Berron ve ark., 2017).
Doku atlaslarıyla eşleştirme: Histoloji atlaslarının çoğu koronal düzlemde kesilmiştir. Hipokampus dışındaki bölgeler için uzun eksene dik kesilmiş histoloji verisi yoktur (Berron ve ark., 2017). MR’ı doku kesitiyle eşleştirirken bu düzlem farkı bir sorundur.
Yazılım: FLAIR hipokampus eksenine göre eğik, T1 başka bir yönde alınmış olabilir. Yön bilgisini okuyan bir program ikisini doğru biçimde üst üste gösterir (Rorden, t.y.-a).

6.Beynin adresi: koordinat sistemleri

Bir yerin adresini nasıl söylersin? Önce bir başlangıç noktası seçersin, örneğin bir meydan. Sonra yönü ve uzaklığı söylersin: “Meydandan 300 adım kuzeye, 200 adım doğuya.” Beyindeki bir nokta için de aynısı yapılır. Ama beynin içinde sokak tabelası yoktur. Adres üç sayıyla söylenir: sağ–sol, ön–arka ve alt–üst.

Bu üç sayının bir anlam taşıması için üç şeyi bilmek gerekir (BIDS, t.y.):

Başlangıç noktası: Sayılar hangi noktadan ölçülüyor? Bu noktanın adresi (0, 0, 0)’dır.
Eksenlerin anlamı: Her sayı hangi yönü gösteriyor? Büyüyünce nereye gidiyor?
Birim: Sayılar milimetre mi, yoksa başka bir ölçü mü?

Biri eksikse aynı üç sayı farklı yerleri gösterebilir. Yönler hep hastaya göre söylenir. Örneğin yaygın bir kuralda hastanın solundaki bir nokta eksi bir x değeri alır (BIDS, t.y.).

Manyetik rezonans (MR) ve bilgisayarlı tomografi (BT) görüntüleri küçük küplerden oluşur. Her küpe voksel denir: hacmi olan bir piksel (NiBabel, t.y.-a). Dosya, her vokselin parlaklığını bir sıra içinde saklar. Ama bir vokselin sıra numarası, beynin neresinde olduğunu tek başına söylemez (NiBabel, t.y.-a). Aşağıdaki çizimde iki yaygın kuralı ve voksel sırasını karşılaştırabilirsin.

Hareketli çizim

Aynı nokta, iki kural

RAS+: nörogörüntülemenin yaygın kuralı

x ekseni hastanın sağına, y ekseni önüne, z ekseni başına doğru büyür. Nörogörüntülemede en yaygın kural budur; MNI ve Talairach uzaylarındaki koordinatlar da bu yönle yazılır. Yönler hastaya göredir: hastanın solundaki bir nokta eksi x değeri alır.

Başa yukarıdan bakıyoruz: burun yukarıda, hastanın sağı ekranın sağında. Sarı nokta hastanın 30 mm solunda, 20 mm önünde ve 10 mm yukarısında. RAS+ kuralında x sağa, y öne doğru büyür. LPS+ kuralında x sola, y arkaya doğru büyür. Bu yüzden aynı noktanın x ve y sayılarının işareti iki kuralda terstir. Üçüncü düğme dosyanın içindeki voksel sırasını gösterir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Görüntülemede üç koordinat sistemi birbirinden ayrılır: dünya, anatomik ve görüntü koordinat sistemi (3D Slicer, t.y.).

Görüntü (voksel) koordinatı vokselin dizideki sırasıdır: (i, j, k). Bu sıra, verinin tarayıcının neresinden geldiğini neredeyse hiç söylemez. Ek bilgi olmadan vokselin beynin solunda mı sağında mı olduğu bilinemez (NiBabel, t.y.-a).
Dünya (tarayıcı) koordinatı cihazın kendi eksenleridir. Başlangıç noktası mıknatısın tam ortasıdır; buna izomerkez denir. Üç eksen de bu noktadan geçer ve birim milimetredir (NiBabel, t.y.-a).
Anatomik koordinat eksenleri hastanın yönlerine bağlar. Hasta yüzü yukarı, başı önde yatıyorsa tarayıcının sağ–sol ekseni, hastanın başının sağ–sol eksenidir. Nörogörüntülemede en yaygın hasta merkezli sistem “tarayıcı RAS”tır: sağ, ön, üst (NiBabel, t.y.-a).

Voksel sırasını milimetrelik bir adrese çeviren bilgiye afin matris (affine) denir. Afin matris, dizideki voksel koordinatları ile başvuru uzayındaki koordinatlar arasındaki ilişkiyi saklar (NiBabel, t.y.-a). Onu bir çeviri tablosu gibi düşünebilirsin: “Dizideki şu küp, hastanın şu milimetresindedir.”

Bir noktanın üç adresi

Koordinat	Başlangıç (0, 0, 0)	Birim	Ne söyler?
Voksel sırası (i, j, k)	Dizideki ilk vokselin merkezi	Voksel	Dosyadaki sırayı; tek başına sağı solu söylemez
Dünya (tarayıcı) koordinatı	Mıknatısın izomerkezi	mm	Noktanın cihazın içindeki yerini
Standart uzay (Talairach, MNI)	Talairach’ta ön komissür; MNI’de şablonun başlangıcı	mm	Farklı beyinleri ortak bir haritada karşılaştırmayı

Kaynaklar: NiBabel (t.y.-a); BIDS (t.y.); Selvaraj ve ark. (2026). Standart uzaylar bu bölümün ilerisinde anlatılıyor.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Voksel uzayında (0, 0, 0), dizideki ilk vokselin merkezidir; eksenlerin birimi de voksellerdir (NiBabel, t.y.-a). Afin matrisin tersi öbür yönde çalışır: tarayıcı RAS+ koordinatını voksel koordinatına çevirir (NiBabel, t.y.-a).

DICOM (tıbbi görüntülerin standart dosya biçimi) dosyasında bu çeviri iki alandan kurulur. Görüntü Konumu (0020,0032), görüntünün sol üst köşesinin x, y, z koordinatıdır. Bu nokta, ilk gönderilen vokselin merkezidir (NEMA, 2026c). Görüntü Yönü (0020,0037), ilk satırın ve ilk sütunun hastaya göre doğrultu kosinüslerini verir (NEMA, 2026c). Doğrultu kosinüsü, bir doğrunun eksenlere göre yönünü sayıyla söyler. İki alan ise konum için güvenilir değildir. Kesit Konumu (0020,1041), belirtilmemiş ve üreticiye özgü bir noktaya göre verilir (NEMA, 2026c). Hasta Konumu (0018,5100) yalnızca açıklama içindir. Hasta ile cihaz arasında kesin bir matematiksel ilişki vermez (NEMA, 2026a).

İki küçük tuzak daha var. DICOM formülündeki (i, j) vokseli, piksel dizisinde [j, i] konumundadır; satır ile sütun yer değiştirir (NiBabel, t.y.-b). Çoğu biçim veriyi sol üst köşeden başlayarak saklar. Eski Analyze biçimi ise sağ alt köşeden başlar (Rorden, t.y.-b). Sonuçta üç uzaysal boyut 48 farklı dik yönde saklanabilir (Rorden, t.y.-a). Sayı şuradan gelir: eksenlerin 6 farklı dizilişi ve 8 farklı çevrilme birleşimi vardır. Bu da 8 × 6 = 48 düzen eder (Becq ve ark., 2026).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Görüntü dosyaları iki büyük kurala göre yazılır. İlk derste ikisini kısaca gördük; burada nasıl kurulduklarına bakalım.

DICOM, tıbbi görüntüler için kullanılan standart dosya biçimidir. DICOM’un hasta koordinat sisteminde x ekseni hastanın soluna, y ekseni arkasına, z ekseni başına doğru artar (NEMA, 2026c). Kısa adı bu yüzden LPS’dir: sol (left), arka (posterior), üst (superior). DICOM insan için şu yön harflerini kullanır: A (ön), P (arka), R (sağ), L (sol), H (baş), F (ayak) (NEMA, 2026b).

Bu eksenleri akılda tutmanın bir yolu var. Hekim, yatağın ayak ucundan hastaya bakar ve sağ elini Örümcek Adam gibi tutar. Başparmağı kendi sağını, yani hastanın solunu gösterir. İşaret parmağı aşağıyı, orta parmağı hastayı gösterir (NiBabel, t.y.-b). NiBabel bu yüzden DICOM sistemine “doktor temelli koordinat sistemi” demeyi daha uygun bulur (NiBabel, t.y.-b).

NIfTI 2000’lerin başında doğdu. O yıllarda bütün büyük yazılımların okuyup yazabileceği tek bir MR biçimine gerek duyuldu (AFNI, t.y.-b). NIfTI’de eksenler şöyledir: +x sağ, +y ön, +z üst (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.). Kısa adı RAS+’tır. Buradaki “+”, sağın, önün ve üstün artı değer aldığını söyler (NiBabel, t.y.-a). NiBabel aynı yazımla DICOM’un sistemine de LPS+ der (NiBabel, t.y.-a). İki kural arasındaki tek fark ilk iki koordinatın işaretidir (3D Slicer, t.y.). İkisi de eşit derecede mantıklıdır; önemli olan görüntünün hangisine göre yazıldığını bilmektir (3D Slicer, t.y.). NIfTI’nin yön kuralı bilerek MNI152 ve Talairach uzaylarınınkiyle aynı seçildi (FSL, t.y.).

Koordinat kuralları yan yana

Kural	x büyüyünce	y büyüyünce	z büyüyünce	Not
DICOM hasta sistemi (LPS)	sola	arkaya	başa	Tarayıcıdan çıkan dosyalar; çoğu tıbbi yazılım veriyi böyle saklar
NIfTI (RAS+)	sağa	öne	yukarı	Nörogörüntüleme yazılımlarının ortak biçimi
Talairach ve MNI uzayları	sağa	öne	yukarı	Atlas koordinatları bu yönle yazılır
BIDS “ACPC”	sağa	öne	yukarı	Başlangıç ön komissür; eksi y ekseni arka komissürden geçer
3D Slicer	sağa	öne	yukarı	Program içinde RAS; dosyaları, aksi yazmadıkça, LPS sayar
AFNI “RAI”	sola	arkaya	yukarı	Harfler eksenin başladığı yönü söyler; yön DICOM’unkiyle aynıdır
Eski ANALYZE 7.5	sola	öne	yukarı	Sol el sistemi; bu dosyalarda doğru yön bilgisi yoktur

Tablo, kaynaklardaki tanımlardan bizim derlememizdir; kaynaklar bu kuralları kendi aralarında karşılaştırmaz. BIDS, beyin görüntüleme verilerini düzenleme standardıdır; AFNI ve 3D Slicer görüntü analiz yazılımlarıdır. Kaynaklar: NEMA (2026c); NIfTI Çalışma Grubu (t.y.); Selvaraj ve ark. (2026); BIDS (t.y.); 3D Slicer (t.y.); AFNI (t.y.-a); Glen ve ark. (2020).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Aynı harfler, zıt anlamlar

“RAS” adı bile tek anlamlı değildir. NiBabel harfleri eksenin bittiği yön olarak okur. Bazıları ise eksenin başladığı yön olarak okur. Bu okumayla “RAS” denen sistem, NiBabel’in “LPI” dediği sistemdir. NiBabel karışıklığı önlemek için “RAS+” yazar (NiBabel, t.y.-a). Kimileri “sağ” sözcüğünü de başka anlamda kullanır: tarayıcının ayak ucunda duran gözlemcinin sağı (NiBabel, t.y.-a).

AFNI’nin yeğlediği kural **“RAI”**dir: X sağdan sola, Y önden arkaya, Z aşağıdan yukarı büyür (AFNI, t.y.-a). Ad “nereden” yönüyle konmuştur. Yani AFNI’nin “RAI”si, NIfTI okunuşuyla LPS’dir; DICOM’un yönüdür. Bir yazılımdan ötekine koordinat taşırken harflere değil, eksenin hangi yöne büyüdüğüne bak.

Bu çeşitliliğin bir tarihi var. Tarihsel olarak GE cihazları RAS, Siemens ve öteki üreticiler LPS kullanıyordu (3D Slicer, t.y.). 3D Slicer program içinde RAS kullanır, çünkü ilk katkıcıları arasında GE araştırmacıları vardı (3D Slicer, t.y.). DICOM’un öncüsü ACR/NEMA 2.0’ın standart başvuru uzayı “tarayıcı XYZ” idi (NiBabel, t.y.-a). 1985 ve 1988 sürümlerinde konum ve yön cihaza bağlı bir sisteme göre verilirdi. O sistem tam tanımlı değildi ve belirsizlikler taşıyordu. Yerini hasta temelli sisteme bıraktı (NEMA, 2026c).

BIDS üç düzeyi birbirinden ayırır. Cihaz koordinatları, dosya biçimi koordinatları (DICOM) ve “baş” koordinatları (NIfTI) aynı olmak zorunda değildir (BIDS, t.y.). Beynin manyetik alanını ölçen MEG cihazlarında başka düzenler de vardır. Örneğin CTF sisteminde yön ALS’dir ve başlangıç iki kulağın arasındadır (BIDS, t.y.).

NIfTI, nörogörüntüleme yazılımlarının birlikte çalışması için kurulmuş bir çalışma grubunun adıdır. Grubu ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) destekledi (AFNI, t.y.-b). Biçimin baş mimarı ve ilk yazarı, AFNI yazılımını başlatan Bob Cox’tur (AFNI, t.y.-b). Amaç, çok daha eski ANALYZE 7.5 biçimini güncellemek ve belirsizliği gidermekti (AFNI, t.y.-c). NIfTI-1 başlığı toplam 348 bayttır (AFNI, t.y.-c). 2011’de NIfTI-2 geldi. Boyutlar artık 16 bitlik değil, 64 bitlik tamsayılarla yazıldı; böylece daha büyük veriler saklanabildi. NIfTI-2 başlığı 540 bayttır (AFNI, t.y.-c).

ANALYZE 7.5’te +x sol, +y ön, +z üsttü; bu bir sol el sistemiydi. NIfTI-1 bu “tersliği” kabul etmedi ve fonksiyonel nörogörüntülemede en yaygın düzeni seçti (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.). NIfTI’nin sistemi de DICOM’unki gibi bir sağ el sistemidir (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.; NEMA, 2026c). NIfTI’de (x, y, z) koordinatı vokselin merkezini gösterir (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.).

NIfTI, vokselleri uzaya yerleştirmenin üç yolunu tanımlar:

Yöntem 1 yalnızca ANALYZE 7.5 dosyalarıyla uyum içindir ve önerilmez (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.).
Yöntem 2 (qform) tarayıcının bildirdiği konumları taşır. Bilgisini DICOM başlığındaki konum, yön, piksel aralığı ve kesit kalınlığı alanlarından alır. MR’da başlangıç noktası genellikle gradyan bobininin, yani cihazın içindeki bobinlerden birinin merkezidir (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.).
Yöntem 3 (sform) vokselleri bir standart uzayda konumlandırır. Örneğin Talairach koordinat sisteminde (0, 0, 0) ön komissürdür (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.).

qform ve sform

	qform (yöntem 2)	sform (yöntem 3)
Ne taşır?	Tarayıcının bildirdiği voksel konumları	Vokselin bir standart uzaydaki yeri
Bilgi nereden gelir?	DICOM başlığındaki konum, yön, piksel aralığı ve kesit kalınlığı	Görüntüyü standart uzaya taşıyan dönüşüm
Başlangıç (0, 0, 0)	Tarayıcınınki; MR’da genellikle gradyan bobininin merkezi	Uzaya göre; Talairach’ta ön komissür
Dönüşüm	Döndürme ve kaydırma; kayma (shear: eksenlerin birbirine göre eğilmesi) saklayamaz	Ölçekleme ve kayma da içerebilir; keyfi afin dönüşüm buraya yazılır
NiBabel hangisini okur?	sform kodu 0 ise bunu	Kodu 0 değilse önce bunu

Kaynaklar: NIfTI Çalışma Grubu (t.y.); FSL (t.y.); NiBabel (t.y.-d).

Başlıktaki matrislerin ne anlattığını bir kod söyler. sform kodu 3 ise koordinatlar Talairach atlas uzayında, 4 ise MNI atlas uzayında RAS+’tır (NiBabel, t.y.-d). AFNI’ye göre kod 3, başlangıcı ön komissür olan Talairach–Tournoux atlasına hizalı koordinatlardır (AFNI, t.y.-d). Kod 5 her türlü standart şablon uzayı içindir ve 8 Mart 2019’da eklendi. Kod 2 (“hizalı”) ise belirsizdir: verinin standart uzayda olup olmadığını söylemez. AFNI bunu bir sorun sayar (AFNI, t.y.-d). AFNI’deki “+tlrc” eki de tarihsel bir kalıntıdır; yalnızca Talairach uzayını göstermez (AFNI, t.y.-d).

Analiz yazılımı FSL’nin belgesine göre iki matrisin amacı farklıydı. Biri tarayıcının içindeki gerçek uzayı, öbürü MNI152 gibi standart uzayın koordinatlarını izleyecekti (FSL, t.y.). Tarayıcı uzayına geçiş yalnızca döndürme ve kaydırmadır. Standart uzaya geçiş ise ölçekleme ve kayma da içerir; amaç beyni şablona “sığdırmaktır” (FSL, t.y.).

İki matris birbiriyle çelişebilir. NiBabel önce sform’a bakar. sform kodu 0 ise qform’u, o da 0 ise yedek bir matrisi kullanır (NiBabel, t.y.-d). Yedek matriste NiBabel, SPM adlı analiz programı gibi, LAS+ voksel yönünü varsayar (NiBabel, t.y.-d). qform’daki qfac sayısı yalnızca 1 ya da −1 olabilir; sol el düzenindeki voksel ızgarasını karşılamak içindir (NIfTI Çalışma Grubu, t.y.). Çelişen sform ve qform bilgisi yanlış dönüştürmeye yol açabilir (Glen ve ark., 2020).

Her beynin boyu ve biçimi biraz farklıdır. Bir beyindeki noktayı ötekinde bulmak için ortak bir harita gerekir. Bu haritanın başvuru noktaları beynin derinindeki iki küçük yapıdır: ön komissür (commissura anterior, AC) ve arka komissür (commissura posterior, PC). Komissür, beynin iki yanını birbirine bağlayan lif demetidir. İkisi de beyni tam ortadan bölen orta sagital düzlemde durur (Conti ve ark., 2023).

Jean Talairach ve arkadaşları 1957’de bu iki yapıyı beyin içi işaret olarak kullanan bir koordinat sistemi getirdi (Antonios ve ark., 2026). İki komissürü birleştiren çizgiye AC–PC çizgisi ya da komissürler arası çizgi denir. Talairach’ın çalışmasıyla stereotaksinin standart başvuru sistemi bu çizgiye dayanır hâle geldi (Conti ve ark., 2023). Stereotaksi, beynin derinindeki bir noktaya üç boyutlu koordinatla ulaşma yöntemidir (Antonios ve ark., 2026). Bölümün sonunda ayrıca anlatılıyor.

Talairach’ın en önemli fikri orantıdır. Milimetre gibi mutlak ölçüler yerine beynin kendi uzunluklarının oranları kullanılır (Conti ve ark., 2023). Bunu bir lastik harita gibi düşünebilirsin: büyük bir beyinde gerilir, küçük bir beyinde büzülür. Talairach, derindeki çekirdeklerin AC–PC çizgisiyle genellikle tutarlı bir ilişki koruduğunu gösterdi (Conti ve ark., 2023). Talairach uzayında başlangıç noktası (0, 0, 0) ön komissürdür (BIDS, t.y.).

Üç boyutlu sahne

Başvuru noktaları: ön ve arka komissür

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarım kaldırıldı; sol yarıma orta hattan, içeriden bakıyoruz. Ön taraf ekranın sağında. Sarı: ön komissür (AC) ve arka komissür (PC). AC–PC çizgisi ikisini birleştirir; Talairach uzayının başlangıcı AC’dir. Mavi ve yarı saydam: üçüncü karıncık. Pembe: talamus. Öteki yapılar yer bulmaya yardım etsin diye soluk gösterildi.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

İlk derste Horsley–Clarke aygıtını ve Spiegel ile Wycis’i kısaca gördük. İnsanda stereotaksi 20. yüzyılın ortasında, 1947’de Spiegel ve arkadaşlarıyla başladı (Antonios ve ark., 2026). Horsley ile Clarke’ın 1908 çalışmasına dayanıyordu (Antonios ve ark., 2026). Erken yöntemler dolaylı hedeflemeye dayanıyordu, çünkü derin yapılar o günün görüntülerinde görünmüyordu (Antonios ve ark., 2026). MR ve BT’den önce AC ile PC, ventrikülografiyle gösteriliyordu. Bu yöntemde karıncıklara kontrast madde ya da hava verilip film çekilir (Antonios ve ark., 2026).

Talairach önemli bir şey gösterdi. İşlevsel cerrahide hedeflenen derin çekirdekler, AC–PC çizgisiyle ve ondan türeyen düzlemlerle genellikle tutarlı bir ilişki korur (Conti ve ark., 2023). Talairach ile Tournoux’nun 1988 atlası tek bir kadavra beyninden hazırlandı (Selvaraj ve ark., 2026). Atlas iki yarımkürenin simetrik olduğunu da varsaydı (Selvaraj ve ark., 2026). Talairach–Tournoux uzayı, bir kişinin beyni bu 1988 atlasına parça parça doğrusal ölçeklenerek kurulur; başlangıç AC’dir (BIDS, t.y.). Yani beyin AC ve PC’den geçen düzlemlerle bölümlere ayrılır ve her bölüm kendi oranıyla gerilir. Atlası hastaya uydurmak için çoğunlukla AC–PC uzunluğuna ve üçüncü karıncığın genişliğine dayanan doğrusal ölçekleme kullanılır (Conti ve ark., 2023).

Conti ve arkadaşlarına göre Talairach atlası, nörogörüntülemede koordinat bildirmenin en yaygın sistemi olmayı sürdürür. Ama atlasın yapıldığı özgün beynin üç boyutlu bir görüntüsü yoktur (Conti ve ark., 2023). Selvaraj ve arkadaşlarının anlatımı farklıdır: nörogörüntüleme araştırmacılarının çoğu MNI uzayına geçti. Beyin cerrahları ise büyük ölçüde Schaltenbrand’ın stereotaksik atlasına dayanan uzayı kullanmayı sürdürür. Bu uzayda başlangıç noktası AC–PC çizgisinin ortasıdır (Selvaraj ve ark., 2026). İki kaynak farklı toplulukları anlatıyor olabilir. Güvenli özet şudur: araştırmada MNI, cerrahide AC–PC’ye dayalı Schaltenbrand uzayı yaygındır.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Talairach dönüşümü sekiz noktaya dayanır. İkisi orta sagital düzlemdeki AC ve PC’dir. Altısı beynin ön, arka, sol, sağ, üst ve alt uçlarını belirleyen kabuk noktalarıdır (Conti ve ark., 2023). Dönüşüm görüntüyü parça parça doğrusal biçimde ve 13 serbestlik derecesiyle eğip büker (Conti ve ark., 2023). AFNI, elle yapılan Talairach işlemini 12 parçalı bir dönüşüm olarak saklar (AFNI, t.y.-e). Ön–arka yöndeki uyarlama AC ile PC’ye dayanır. Yan ve üst–alt yöndeki uyarlama ise beyin kabuğunun genel boyutuna göre yapılır (Conti ve ark., 2023).

Atlasların kökeni de karışıktır. Schaltenbrand ve Bailey’nin 1959 atlası 111 beyne dayanıyordu; bunların yedisi ayrıntılı incelendi (Antonios ve ark., 2026). Conti ve arkadaşları da 111 beyni başlangıç malzemesi sayar. Schaltenbrand–Wahren mikroserileri ise yalnızca iki beyinden (üç yarımküre) yapıldı (Conti ve ark., 2023). Kısacası 111 beyin incelendi, ama atlas kesitleri iki beyindendir. Andrew ve Watkins ise 1969’da değişkenliği ölçmek için 38 yarımküreyi 1 mm aralıklarla kesti. Kesitler, Monro deliği (foramen interventriculare) ile PC’den geçen düzleme dikti (Antonios ve ark., 2026).

Talairach’ın orantılı ızgarası

Yön	Her yarımkürede parsel	Neye göre bölünür?
Boy (ön–arka; A–I)	9	Önde 4: her biri AC’den ön kutba uzaklığın dörtte biri. Ortada 1: AC ile PC arasının tamamı (kendi içinde üçe bölünür). Arkada 4: her biri PC’den arka kutba uzaklığın dörtte biri
En (sağ–sol; a–d)	4 (her yarımkürede)	Her biri orta hattan kabuğun en dış noktasına (yan-arka bölgede) uzaklığın dörtte biri
Yükseklik (1–12)	12	AC–PC çizgisinin üstünde 8: her biri en yüksek tepe (parietal) noktasına uzaklığın sekizde biri. Altında 4: her biri en alçak şakak (temporal) noktasına uzaklığın dörtte biri

Kaynak: Conti ve ark. (2023). Izgaranın dik düzlemleri orta hat, komissürler arası düzlem ve AC ile PC’den geçen iki dikey (“verticofrontal”) düzlemdir. Her kutu sabit bir uzaklığı değil, beynin sabit bir oranını temsil eder.

Bilimin bugün tartıştıkları

Atlasın az bilinen yüzü

İlk başvuru noktası komissürler değildi. Spiegel ve Wycis kafatası işaretleri yerine beyin işaretlerine geçti. İlk başvuru, düz röntgen filminde görülen kireçlenmiş epifiz bezi oldu (Conti ve ark., 2023). Ama epifizin yeri ön–arka yönde 12 mm ya da daha fazla değişiyordu. İki kulak arası yönde değişkenlik 16 mm’ye varıyordu. Bu yüzden bırakıldı (Conti ve ark., 2023). İlk atlasları, PC’nin merkezini köprü ile omurilik soğanı arasındaki oluğa bağlayan “CP–PO” çizgisine dayanıyordu (Conti ve ark., 2023).

Talairach’ın özgün çizgisi (CA–CP), AC’nin üst kenarından ve PC’nin alt kenarından geçer. Dikey VCA çizgisi AC’nin arka kenarından geçer (Conti ve ark., 2023). CA–CP çizgisi subtalamik çekirdeğin (nucleus subthalamicus) hemen üstünden geçer. Talamusun sentromedyan çekirdeğini kırmızı çekirdekten (nucleus ruber) ayırır (Conti ve ark., 2023).

Atlasın kendisinde şaşırtıcı ayrıntılar var. AC ve PC işaretleri kendi yapılarının dışında kalır. Başlangıç noktası AC olduğu hâlde, başlangıçtan geçen koronal levha (CA = 0) AC’yi içermez. Komissürler arası düzlemin levhası atlasta hiç yoktur (Conti ve ark., 2023). Üç düzlem karşılaştırıldığında atlasın tutarlılığı %27,4, tutarsızlığı %37,7 bulundu. En tutarlı yapı talamustu: %85,7 tutarlılık (Conti ve ark., 2023). Schaltenbrand atlasının aksiyel levhaları da tam komissürler arası düzlemde değildir. Saat yönünde 7 derece dönüktür (Conti ve ark., 2023).

Tek bir beyinden yapılan atlas, o kişinin özelliklerini de taşır. Bu sorunu çözmek için ortalama beyinler yapıldı. Montreal Nöroloji Enstitüsü’nün (MNI) şablonlarından biri MNI305’tir. Bu şablon, 305 yüksek çözünürlüklü MR görüntüsüyle ortak bir uzay kurmak için geliştirildi (Selvaraj ve ark., 2026).

İlk derste gördüğümüz MNI-ICBM152 şablonu, 152 genç yetişkinin MR görüntülerinden kuruldu (Manera ve ark., 2020). Çok sayıda kişiden yapıldığı için toplumun ortalama anatomisini temsil eder. Tek kişiden yapılmış modellerin yanlılığını taşımaz (Manera ve ark., 2020).

Araştırmalar bulduklarını çoğunlukla MNI ya da Talairach koordinatlarıyla bildirir (Laird ve ark., 2010). Bunun için her beyin önce şablona uydurulur. Böylece farklı şehirlerdeki çalışmaların sonuçları aynı haritada karşılaştırılabilir.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

MNI şablonlarının soyağacı

Şablon	Nasıl yapıldı?	Not
MNI305	305 yüksek çözünürlüklü MR; AC, PC ve başka işaretler elle bulunup Talairach’ın AC–PC uzayına yaklaşık hizalandı	İlk ortak uzay denemesi
ICBM152 doğrusal	MNI grubundaki her kişi MNI305’e doğrusal olarak kaydedildi	Kontrastı daha iyi; beynin tepesini ve beyinciğin altını daha iyi kapsar
ICBM152 NLin6	152 T1 görüntü; doğrusal ve 6 yinelemeli doğrusal olmayan kayıt	Simetrik; FSL analiz yazılımının şablonu, A. Janke’nin yaptığı asimetrik bir türevidir (NLin6Asym)
ICBM 2009 doğrusal olmayan şablonlar	40 yinelemeli kayıt; her yinelemede kişiler bir önceki ortalamaya uydurulur; işlem doğrusal MNI152’den başlar	2009b sürümleri 0,5 mm çözünürlüklüdür; yalnızca T1, T2 ve PD görüntüleri içerir
Colin 27 (yan dal)	Tek bir kişi (CJH) 27 kez tarandı; görüntülerin ortalaması 1998’de alındı	Bölütleme için yapıldı, stereotaksi için değil; tek beyin olduğu için değişkenliği yansıtmaz

Kaynaklar: Selvaraj ve ark. (2026); BIC (2012a, 2012b, 2012c); BIDS (t.y.); MNI (t.y.). Kayıt, bir görüntüyü şablona uydurmaktır. Doğrusal (afin) kayıt 12 parametre kullanır; doğrusal olmayan kayıt binlerce parametreyle bölgesel şekil farklarını da düzeltebilir (Conti ve ark., 2023). PD: proton yoğunluğu ağırlıklı görüntü.

Bir uyarı: “MNI uzayı” da tek anlamlı değildir. Adı MNI ile başlayan bütün şablonlar ortak bir şemsiye adla “MNI uzayı” diye anılır (BIDS, t.y.). Oysa tablodaki şablonlar farklı yollarla yapıldı. Bu yüzden bir koordinat bildirilirken şablonun tam adı da yazılmalıdır.

Nörogörüntülemede iki yaygın başvuru çerçevesi vardır. Biri SPM yazılımının kullandığı MNI uzayıdır. Öbürü Talairach ve Tournoux atlaslarının Talairach uzayıdır (Rorden, t.y.-b). SPM yaygın bir analiz programıdır. Rorden’in anlatımına göre SPM’de normalleştirilmiş görüntülerin merkezi, ön komissürün merkezidir (Rorden, t.y.-b). Normalleştirme, bir beyni şablona uydurma işlemidir. Alanyazındaki sonuçlar bazen MNI, bazen Talairach koordinatıyla bildirilir. Aradaki fark çalışmaları karşılaştırmayı zorlaştırır (Laird ve ark., 2010).

İki uzay arasında köprü kurmak için dönüşümler yazıldı. Brett ve arkadaşlarının “mni2tal” dönüşümü MNI’yi Talairach’a iki doğrusal matrisle eşler. Ama yazarlar bunun yalnızca bir yaklaşık olduğunu belirtti (Conti ve ark., 2023). Laird ve arkadaşları, farkı azaltmak için Lancaster dönüşümünün topluluk standardı olmasını önerdi (Laird ve ark., 2010).

Klinik vaka

Vaka: İki makale, aynı sayılar

Bir psikoloji yüksek lisans öğrencisi, dikkatle ilgili beyin görüntüleme çalışmalarını derliyor. İki makale aynı bölgede etkinlik bildirmiş gibi görünüyor. Birinci makale tepe noktasını (40, 20, 30) olarak veriyor ve “Talairach koordinatları” diyor. İkinci makale de (40, 20, 30) yazıyor, ama “MNI uzayı” diyor. Öğrenci iki sonucu aynı noktaya ait sayıp tablosuna tek satır olarak yazmak istiyor.

Aynı üç sayı iki makalede beyinde aynı yeri mi gösterir? Öğrenci ne yapmalıdır?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

MNI ile Talairach arasındaki fark ne kadar?

Lancaster ve arkadaşları aynı beyinleri iki şablona uydurdu. ICBM-152’ye uydurulan beyinler, Talairach’a uydurulanlara göre sistematik olarak daha büyük çıktı. Ayrıca daha “burnu aşağı” dönüktüler ve biraz aşağı kaymışlardı (Lancaster ve ark., 2007). İki koordinat arasındaki fark beyinde elips biçimli bir desen çizer. Sol yarımkürenin derinindeki bir noktada sıfırdır; bazı ön bölgelerde 1 cm’yi aşar (Lancaster ve ark., 2007).

Brett’in mni2tal dönüşümü alt bölgelerde farkı genellikle azalttı. Ama ön, arka ve üst bölgelerde farkı artırdı (Lancaster ve ark., 2007). SPM2 ve FSL için ayarlanmış Lancaster dönüşümleri ise grup ortalama farkını 5–13 mm’den 1–2 mm’ye indirdi. Bu iyileşme hem derin hem yüzeyel bölgelerde görüldü (Lancaster ve ark., 2007).

Başlangıç noktaları da aynı değildir. Selvaraj ve arkadaşlarına göre MNI’nin başlangıç noktası, özgün Talairach başlangıcının 3,5 mm üstündedir (Selvaraj ve ark., 2026). Bu, Lancaster’ın “biraz aşağı kayma” bulgusuyla aynı şey değildir. Biri başlangıç noktasının tanımıdır, öbürü şablona uydurulan beyinlerin konumudur.

Rorden ise SPM’de normalleştirilmiş görüntülerin merkezini ön komissürün merkezi olarak anlatır (Rorden, t.y.-b). Bu iki anlatım tam örtüşmez. Talairach başlangıcı, AC’nin üst kenarına teğet çizgi ile arka kenarından inen dikeyin kesiştiği noktadır (Selvaraj ve ark., 2026; Conti ve ark., 2023). Yani ön komissürün üst-arka köşesindedir. Ondan 3,5 mm yukarıdaki bir nokta, komissürün merkezinde olamaz. Rorden’in cümlesi kaba bir tarif olabilir.

ICBM (Uluslararası Beyin Haritalama Konsorsiyumu) 1992’de başladı. Amaç, insan beyni için dört boyutlu, olasılığa dayalı bir atlas ve başvuru sistemi kurmaktı (Mazziotta ve ark., 2001). Toplanan veri 18–90 yaş arasında 7000 kişiyi ve 342 tek ya da çift yumurta ikizini kapsıyordu (Mazziotta ve ark., 2001). 2001’de üç merkez (MNI, UCLA, UTHSCSA) normal genç yetişkinlerden yaklaşık 150’şer MR görüntüsü topladı (BIC, 2012b). MNI152 verisi Montreal Nöroloji Enstitüsü’nde, Philips 1,5 T bir tarayıcıyla toplandı (Manera ve ark., 2020).

Örneklemin özellikleri kaynaktan kaynağa biraz değişir. MNI’nin sayfası yaşı ortalama 25,02 yıl verir; standart sapma (SS) 4,90, aralık 18–44 yıldır. Örneklemde 86 erkek ve 66 kadın vardır (MNI, t.y.). Manera ve arkadaşları aralığı 18,5–43,5 yıl olarak yazar (Manera ve ark., 2020). Aynı sayfadaki köken dağılımı 129 Kafkas, 15 Asyalı ve 1 karışıktır; toplamı 152’yi tutmaz (MNI, t.y.).

Şablon seçimi, kimin incelendiğine de bağlıdır. Erişkin şablonu MNI305 çocuk beyinleri için en uygun seçenek değildir; yaşa uygun şablonlar gerekir (Fonov ve ark., 2011). AFNI “uzay” sözcüğünü gevşek bir anlamda kullanır: bir şablonla aynı “ayakkabı kutusuna” sığmak. AFNI’de TLRC, MNI, MNI_ANAT ve ORIG gibi uzaylar vardır (AFNI, t.y.-e).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

AC–PC uzayında koordinatlar sabit bir başlangıca göre verilir. Bu başlangıç AC, PC ya da ikisinin tam ortası olabilir. Bu orta noktaya orta komissürel nokta (midcommissural point, MCP) denir (Selvaraj ve ark., 2026). BIDS’in “ACPC” sisteminde başlangıç AC’dir ve eksi y ekseni PC’den geçer. Artı z ekseni yukarıda, iki yarımkürenin ortasındaki bir noktadan geçer (BIDS, t.y.).

Bir görüntüyü AC–PC’ye hizalamak iki adımdır. Önce orta sagital düzlem hizalanır; beyin simetrik ve doğru duruşta olsun diye. Sonra AC–PC çizgisi ön–arka eksene oturtulur (Selvaraj ve ark., 2026).

Ama bir sorun var: aynı adla anılan birkaç çizgi vardır. Talairach, Schaltenbrand ve MNI152 uzaylarının birlikte kullanılması klinik nörobilimde tutarsızlıklara yol açtı (Selvaraj ve ark., 2026). Çizgi ve başlangıç noktası tanımdan tanıma değişir. Bir hedef koordinatı okurken önce hangi tanımın kullanıldığına bakılır.

AC–PC ne kadar uzun?

24mm
Schaltenbrand’ın bildirdiği ortalama AC–PC uzaklığı (Selvaraj ve ark., 2026).
22mm
Kesitlere ayrılmış tek bir kadavra başında ölçülen uzaklık (Park ve ark., 2010).
24,33mm
İstanbul’da derin beyin uyarımı yapılan 101 Parkinson hastasının ortalaması. En kısası 19,90, en uzunu 28,60 mm (Hasimoglu ve ark., 2025).

AC–PC uzunluğu kişiden kişiye değişir. Tek bir sayı yerine aralığı akılda tut.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bir çizgi, dört tanım

Tanım	Çizgi nereden nereye?	Başlangıç (0, 0, 0)	Ölçekleme
Talairach	AC’nin üst kenarından PC’nin alt kenarına (teğet çizgi)	Bu çizginin, AC’nin arka kenarından inen dikeyle kesiştiği nokta	Parça parça doğrusal
Schaltenbrand	AC’nin merkezinden PC’nin merkezine	Çizginin ortası (MCP)	Yok
Klinik (cerrahi)	AC’nin arka kenarından PC’nin ön kenarına	Atlas hedef koordinatlarında MCP (ör. STN)	—
MNI	Açık bir AC–PC tanımı gerekmez	Özgün Talairach başlangıcının 3,5 mm üstü	Doğrusal

Kaynaklar: Selvaraj ve ark. (2026); Conti ve ark. (2023); Hasimoglu ve ark. (2025). Üç uzayda da +x sağ, +y ön, +z üsttür (Selvaraj ve ark., 2026).

Hareketli çizim

AC–PC çizgisi, dört tanımı ve ızgara

AC–PC çizgisi

Ön komissür (AC) ile arka komissür (PC), orta hatta duran küçük lif demetleridir. İkisini birleştiren çizgiye AC–PC çizgisi denir. Talairach uzayında başlangıç noktası (0, 0, 0) AC’dir; buradan y öne, z yukarı doğru büyür. Çizginin uzunluğu kişiden kişiye değişir.

Şema; oranlar yaklaşıktır.

Sol yarıma orta hattan bakış: ön sağda, tepe yukarıda. Düğmeler AC–PC çizgisini, çizginin dört tanımını ve Talairach’ın orantılı ızgarasını gösterir.

Klinik tanım bir gereklilikten doğdu: ölüm sonrası yapılmış bir atlası canlı görüntülere uyarlamak. Bu sorun MR’dan önce, örneğin ventrikülografide, özellikle belirgindi (Selvaraj ve ark., 2026). Kenar tanımlarında dikkat gerekir. AC ve PC’nin biçimi yuvarlaktan elipse değişebilir. Bu yüzden üst ve alt kenara dayanan tanım güvenilmez ve hataya açık olur (Selvaraj ve ark., 2026). Park ve arkadaşlarına göre iki merkezden geçen çizgi, yapılar ne kadar büyük olursa olsun, her bireyde oldukça tutarlıdır (Park ve ark., 2010). Choi ve arkadaşları 7 tesla MR’da bu çizgiye “merkezî komissürler arası çizgi” (CIL) dedi. Bu çizginin tekrarlanabilir bir başvuru olduğunu gösterdiler (Choi ve ark., 2013).

Tanım farkı küçük bir ayrıntı değildir. Nowinski’nin karşılaştırmasında bir mesafe tanımı özgün Talairach uzaklığına yalnızca %0,5 hatayla yaklaşır. Merkez ve teğet tanımlarda bu hata %10 dolayındadır. Ama iç ya da merkez uzaklık kullanılırsa kabukta yer kayması 11 mm’ye varabilir. Teğet uzaklık ise yalnızca 1 mm kaydırır (Conti ve ark., 2023). Yani en iyi tanım, işin ne olduğuna göre değişir.

İşaretlemenin kendisi ise oldukça kesindir. Uzmanlar AC ve PC’yi, kılavuzla da kılavuzsuz da, 1 mm’den küçük hatayla işaretledi (Selvaraj ve ark., 2026). En çok hata, başın öne–arkaya eğimi (pitch), yani X ekseni çevresindeki dönmede görüldü. Kılavuz yokken üç dönme koşulunda en büyük sapmalar 1,12° ile 1,79° arasındaydı (Selvaraj ve ark., 2026). Klinik AC–PC düzlemine hizalamayı doğrularken en önemli denetim bu eğimdir (Selvaraj ve ark., 2026). Orta düzlemi tanımlamak için aynı doğru üzerinde olmayan en az üç nokta gerekir. Selvaraj ve arkadaşları bunun için dört orta hat noktası önerir. İkisi köprünün üst çentiği ve dördüncü karıncığın tepesidir (fastigium). Öteki ikisi beyin orağının (falx cerebri) ön ve arka noktalarıdır (Selvaraj ve ark., 2026).

Bilimin bugün tartıştıkları

Komissürler nokta değildir

AC–PC çizgisi temel stereotaksik başvuru olmayı sürdürüyor. Ama komissürler sabit noktalar değil, kişiden kişiye değişen üç boyutlu yapılardır (Esen Aydin ve ark., 2026). Bu bulgu, İstanbul’daki Bakırköy Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nin beyin cerrahisi kliniğinden bir ekipten gelir. Ekip dört erişkin kadavra beyninde arka komissürü ve habenular komissürü (commissura habenularum) inceledi (Esen Aydin ve ark., 2026).

PC, beyin gelişiminde en erken oluşan komissür lif sistemlerindendir. Ara beyin ile orta beynin birleştiği yerde temel bir işarettir (Esen Aydin ve ark., 2026). Üçüncü karıncığın arka bölümündeki pineal girinti (recessus pinealis) önde habenular komissürle, arkada PC ile sınırlanır (Esen Aydin ve ark., 2026). İnce komissürleri görüntüde görmek de kolay değildir. Büyük bir araştırma projesinin (HCP) 1,25 mm’lik difüzyon şablonuyla yapılan lif izleme, habenular komissürü gösteremedi (Esen Aydin ve ark., 2026).

Ölçülerde de kaynaklar farklı şeyleri ölçer. Schaltenbrand’a göre sagital düzlemde ortalama çap AC için 3 mm, PC için 2 mm’dir (Selvaraj ve ark., 2026). Gray ise AC’nin sagital kesitte oval olduğunu ve dikey uzun çapının yaklaşık 5 mm olduğunu yazar (Gray, 1918). Biri ortalama çaptır, öbürü uzun çaptır.

Stereotaksi sözcüğü Yunanca “katı” (stereo) ve “düzenleme” (takse) sözcüklerinden gelir. Vücudun içindeki bir dokunun yerini bulup ona müdahale etmek için geliştirildi (Jensen ve ark., 2025b). Victor Horsley ile Robert Clarke 1908’de hayvan beyninde hedef bulmak için ilk stereotaksik çerçeveyi yaptı (Guevara ve ark., 2026). Çerçeve x, y ve z eksenli (Kartezyen) koordinatlar kullanıyordu. İnsanda ilk kullanım 1947’de geldi (Guevara ve ark., 2026).

Yöntemin özü şudur. Hastanın anatomisine sabitlenmiş, görüntüde açıkça görünen işaretler kullanılır; bunlara fidüsyel denir. Hasta bu işaretlerle birlikte görüntülenir. Böylece beynin her noktası üç boyutlu bir koordinat sistemine yerleşir (Jensen ve ark., 2025b). Leksell çerçevesinde bu işaretler, çerçevenin iki yanındaki N biçimli levhalardır (Shi ve ark., 2025).

Bazen hedef görüntüde seçilemez. O zaman görüntüde görünen bir yapı, örneğin ön komissür, başvuru olarak kullanılır. Görünmeyen hedefin yeri ona göre bulunur. Buna dolaylı hedefleme denir ve sık başvurulan bir yoldur (Jensen ve ark., 2025b). Derin beyin uyarımında (DBU) beynin derinine bir elektrot yerleştirilir. Elektrodun hedeflerinden biri subtalamik çekirdektir. Atlaslar bu çekirdeğin yerini AC–PC çizgisinin orta noktasına göre verir (Hasimoglu ve ark., 2025).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Spiegel ve Wycis 1947’de beyin yapılarını röntgen filmleriyle bulan ilk klinik stereotaksik çerçeveyi tasarladı (Jensen ve ark., 2025b). Tarihsel olarak ventrikülografi AC ile PC’yi gösterdi. Bu noktalarla, AC–PC çizgisinin eksenlerden biri olduğu bir Kartezyen sistem kuruldu. Hedefler de birçok hastanın ortalama koordinatlarına göre seçildi (Jensen ve ark., 2025b). Lars Leksell 1951’de Börje Larsson ile radyocerrahi kavramını getirdi. Bu yöntemde beyindeki kesin tanımlı bir hedef, açık cerrahi olmadan, tek ve odaklanmış bir ışın dozuyla yok edilir (Guevara ve ark., 2026).

Görüntüde çerçevenin yerini bulmak için N biçimli işaretleyici (N-lokalizör) kullanılır. 1978’de geliştirildi. 1979’dan başlayarak yedi farklı stereotaksik çerçeve onu kullandı (Brown ve Nelson, 2016). Leksell çerçevesinde hedef Kartezyen koordinatlarla (x, y, z) ayarlanır. İğnenin izleyeceği yol (yörünge) ise iki açıyla ayarlanır: yay ve halka açıları. Bu açılar küresel koordinatların kutup ve azimut açılarına karşılık gelir (Jensen ve ark., 2025b).

Çerçeveler dönme merkezine göre ikiye ayrılır. Leksell gibi hedef merkezli sistemlerde yörünge hedeften bağımsızdır; hedefe en uygun yoldan ulaşılabilir. Giriş noktası çevresinde dönen sistemlerde (ör. Nexframe, ClearPoint) ise giriş noktasındaki hata hedefte büyür (Jensen ve ark., 2025b).

Üç boyutlu sahne

Hedeflerin mahallesi: yukarıdan bakış

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Derin yapılara yukarıdan bakıyoruz: ön taraf ekranın üstünde, hastanın sağı ekranın sağında. Bölümün başındaki “Aynı nokta, iki kural” çiziminde de baş bu yönden görülür. Sarı: ön ve arka komissür; aralarındaki çizgi orta hatta önden arkaya uzanır. AC–PC uzayında sağdaki yapılar artı, soldakiler eksi x alır. Pembe: talamus. Turuncu: globus pallidus. Mavi: üçüncü karıncık. Talamus ve üçüncü karıncık yarı saydamdır; altlarındaki arka komissür görünsün diye. Arka komissür bu yarı saydam yapıların altından turuncumsu görünür. Onu globus pallidusla karıştırma. Subtalamik çekirdek bu modelde ayrı bir parça olarak yoktur.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Leksell çerçevesinin merkezi (100, 100, 100) kabul edilir. Başlangıç noktası (0, 0, 0) ise çerçevenin üst–arka–sağ köşesindedir (Shi ve ark., 2025). Eksenlerin RAS+ ile ilişkisi şöyledir (Shi ve ark., 2025):

X, sağ eksenin ters yönündedir: hastanın soluna doğru artar.
Y, ön eksenle aynı yöndedir: öne doğru artar.
Z, üst eksenin ters yönündedir: aşağı doğru artar.

Başlangıcı çerçevenin merkezine taşınmış bir RAS+ koordinatı (R, A, S) olsun. Leksell koordinatına geçiş basittir: X = 100 − R, Y = 100 + A, Z = 100 − S (Shi ve ark., 2025). Çerçevenin iki yanındaki N biçimli işaret levhaları 120 mm yüksekliktedir. Aralarında 190 mm vardır (Shi ve ark., 2025). Klinik planlamada Leksell yazılımı hedefi [X, Y, Z, yay, halka] olarak verir. Yay açısının 0°’si hastanın sağ yanındadır (Lee ve ark., 2024).

Dikkat et: Leksell X’i, DICOM’daki x gibi sola doğru büyür. Leksell Y ise DICOM’un tersine öne doğru büyür. Z de iki kuralın tersine aşağı doğru büyür. Kaynaklar bu üç düzeni yan yana koymaz; aşağıdaki tablo bizim derlememizdir.

Aynı nokta, üç kural

Kural	x büyüyünce	y büyüyünce	z büyüyünce	Örnek nokta
RAS+ (çerçeve merkezli)	sağa	öne	yukarı	(−10, 5, 20)
LPS (DICOM yönü, aynı merkez)	sola	arkaya	yukarı	(10, −5, 20)
Leksell	sola	öne	aşağı	(110, 105, 80)

Örnek nokta çerçeve merkezinin 10 mm solunda, 5 mm önünde ve 20 mm üstündedir. Leksell değeri X = 100 − R, Y = 100 + A, Z = 100 − S ile hesaplandı (Shi ve ark., 2025). Eksen yönleri: NEMA (2026c); NIfTI Çalışma Grubu (t.y.); Shi ve ark. (2025). Tablo bizim derlememizdir.

AC–PC’ye göre hedef koordinatları

Hedef	Başvuru noktası	Koordinat (mm)	Not
STN, atlas ortalaması	MCP	x ±12; y −2 ile −3; z −3 ile −4	Dolaylı hedefleme (Hasimoglu ve ark., 2025)
STN, İstanbul: planlanan hedef	MCP	x ±12,36; y −1,95; z −4,09	101 hasta, 202 STN; ortalama (Hasimoglu ve ark., 2025)
STN, İstanbul: ameliyat sonrası	MCP	x ±10,99; y −4,16; z −6,85	Elektrot ucunun yeri; hedef noktasıyla aynı şey değildir (Hasimoglu ve ark., 2025)
Dorsolateral STN “sıcak noktası”	Medial STN sınırı	2,8 yanda; 1,1 önde; 2,2 üstte	Hollanda’dan (Bolier ve ark., 2025)
Vim, dolaylı	PC ve orta hat	PC’nin, AC–PC uzunluğunun dörtte biri kadar önü; orta hattan 14 mm	Odaklanmış ultrasonla talamotomi (Aibar-Duran ve ark., 2025)
Vim, doğrudan: ilk ultrason noktası	Üçüncü karıncık duvarı, PC, komissürler arası düzlem	Duvarın 11 yanı; PC’nin 6,5–7 önü; düzlemin 1,5–2 üstü	Tipik değerler (Aibar-Duran ve ark., 2025)

İşaret kuralı RAS+’tır: eksi y arkayı, eksi z aşağıyı gösterir. “±x” iki yanı birden anlatır: sağda artı, solda eksi. Bu sayılar ortalama ya da tipik değerlerdir; hastadan hastaya değişir (Hasimoglu ve ark., 2025; Aibar-Duran ve ark., 2025).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

İstanbul kohortu: hedef neden kayar?

Türkiye’den önemli bir çalışma, İstanbul’daki Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi’nden gelir. Ekip Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Tıp Fakültesi’ndendir (Hasimoglu ve ark., 2025). Çalışmaya iki yanlı STN uyarımı ameliyatı olan 101 Parkinson hastası alındı: 49 kadın, 52 erkek. Toplam 202 STN incelendi (Hasimoglu ve ark., 2025). AC–PC çizgisi klinik tanımla çizildi: AC’nin hemen arkasından PC’nin hemen önüne (Hasimoglu ve ark., 2025). Ameliyattan sonra AC–PC çizgisine paralel 1 mm’lik BT kesitleri alındı. Bu kesitler ameliyat öncesi MR ile birleştirildi (Hasimoglu ve ark., 2025).

Sonuçlar, AC–PC’ye göre verilen bir hedefin bile kişiye göre kaydığını gösterir. AC–PC uzunluğundaki her 1 mm artış, STN koordinatını x ekseninde 0,124 mm yana kaydırdı. Aynı artış z ekseninde 0,074 mm’lik bir kayma getirdi. Kaynak bunu “negatif kayma” diye verir, ama yönünü açıkça yazmaz (Hasimoglu ve ark., 2025). Yaşın her yılı da STN’yi x ekseninde yaklaşık 0,046 mm yana kaydırdı (Hasimoglu ve ark., 2025). Yazarlara göre atlas koordinatları birçok hedefin ortalamasıdır ve hata payları çoğu zaman kabul edilebilir sınırı aşar (Hasimoglu ve ark., 2025).

Başka başvurular da kullanılır. STN’nin dolaylı hedeflenmesinde kırmızı çekirdeğin yan kenarı ile STN arasındaki uzaklığa da bakılır. Bu uzaklık değişkendir, ama 3 mm dolayındadır (Jensen ve ark., 2025b). Hollanda’daki bir çalışma MCP yerine medial STN sınırını başvuru aldı. Bu sınır, kırmızı çekirdeğin en geniş aksiyel kesitinde ön sınırından çizilen çizgiyle (Bejjani çizgisi) belirlenir. Bu başvuruyla bulunan sıcak nokta, hareketteki düzelmeyle anlamlı biçimde ilişkiliydi (Bolier ve ark., 2025).

Vim’de de benzer bir durum var. Kimi merkezler PC’nin önünde, AC–PC uzunluğunun %25’i kadar ileriyi sabit hedef alır. Kimileri hastaya özgü düzeltmeler yapar. Merkezler arasındaki bu değişkenlik büyük bir sorundur (Aibar-Duran ve ark., 2025). Karıncıkları genişlemiş ya da beyni küçülmüş (atrofik) hastalarda dolaylı koordinatların doğruluğu bozulabilir (Aibar-Duran ve ark., 2025).

Ne kadar kesin?

≤ 2mm
Stereotakside kabul gören doğruluk ölçütü: hedef ile varılan nokta arasındaki düz çizgi (Öklid) uzaklığı (Jensen ve ark., 2025a).
0,72mm
Bir deney modelinde (fantom) Leksell çerçevesiyle ölçülen ortalama hedef noktası hatası. Robotta bu hata 0,53 mm idi (Spyrantis ve ark., 2022).
0,5mm
Leksell G çerçevesinde, 90 N gibi büyük ama olası bir kuvvet altında üst–alt yönde görülebilen en büyük kayma (Weidlich ve ark., 2025).
11mm
AC–PC uzaklığının hangi tanımla ölçüldüğüne bağlı olarak kabukta varılabilen en büyük yer kayması (Conti ve ark., 2023).

Kullanıcılar çerçevelerin, üreticiye göre, 0,2–0,3 mm’den daha iyi çalıştığını varsayar (Weidlich ve ark., 2025). Beyin-omurilik sıvısı kaybı ve kafa içine hava girmesi, beynin çerçeveye göre yerini değiştirebilir (Jensen ve ark., 2025a).

Türkiye’den çerçeveli ve çerçevesiz stereotaksi sonuçları da var. Erzurum Şehir Hastanesi’nden bir ekip, kliniklerinde 2014–2022 arasında 142 hastaya 143 stereotaksik biyopsi (doku örneği alma) yaptığını bildirdi (Jubran ve Ucar, 2025). Bütün işlemler çerçeve ve MR ile, X, Y, Z eksenlerinde üç boyutlu hesapla yapıldı. MR ile uyumlu Leksell çerçevesiyle yapılan bu biyopsilerde doğru tanı oranı %91,6’ydı (Jubran ve Ucar, 2025).

İstanbul’daki bir çalışmada çerçevesiz robotik biyopsi ile çerçeveli biyopsinin hedefleme doğruluğu arasında anlamlı fark yoktu (Özgen ve ark., 2026). Robotik grupta navigasyon yazılımının hesapladığı ortalama uç hatası 0,42 ± 0,19 mm idi. Çerçeveli biyopside ameliyat sonrası BT ile ölçülen hedefleme hatası ortalama 0,51 ± 0,23 mm idi (Özgen ve ark., 2026). Kayseri’de (Erciyes Üniversitesi) çerçevesiz VarioGuide sistemiyle 58 biyopsi yapıldı; tanı verimi %94,8’di (Ulutabanca ve ark., 2026).

Klinik vaka

Vaka: Sol STN’nin Leksell adresi

62 yaşında bir erkek Parkinson hastası için iki yanlı subtalamik çekirdek uyarımı planlanıyor. Ameliyat sabahı başına Leksell çerçevesi takılıyor ve BT çekiliyor. Planlama yazılımı BT’yi ameliyat öncesi MR ile birleştiriyor ve görüntüyü AC–PC’ye hizalıyor. Orta komissürel nokta (MCP), çerçeve merkezli RAS+ uzayında (3, −8, 12) mm’de. Ekip sol STN için atlas ortalamasıyla başlıyor: MCP’ye göre 12 mm yan, 2 mm arka, 4 mm aşağı. Bu alıştırmada AC–PC eksenlerinin çerçeve eksenlerine paralel olduğunu varsayalım.

Sol STN hedefinin Leksell koordinatları (X, Y, Z) nedir? Aynı nokta LPS yönünde yazılmış bir listeden alınıp RAS+ sanılırsa ne olur?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

7.Sağ ile sol karışınca: taraf hataları

Sağ ile solu karıştırmak sanıldığından yaygındır. Van der Ham ve arkadaşlarının geniş bir çalışmasında kişilerin %14,2’si sağı solu sık karıştırdığını söyledi (Thaler ve ark., 2026).

Bu beceri çocuklukta yavaş gelişir. Çoğu çocuk 7 yaşında kendi beden bölümlerini doğru taraf adıyla söyler. Ama sağ-sol ayrımı ancak 12 yaş dolaylarında erişkin düzeyine ulaşır (Thaler ve ark., 2026). 11 yaşındaki çocukların yarısı, karşısındaki kişinin sağını solunu doğru ayırır (Gormley ve ark., 2018).

Karşındakinin sağını bulmak neden zor? Çünkü o kişi sana dönüktür. Onun sağı, senin solunun tam karşısındadır. Bunu çözmek için onu zihninde döndürmen gerekir. Buna zihinsel döndürme denir (Gormley ve ark., 2018). Tıp öğrencilerini en çok zorlayan durum da budur. Karşılarındaki kişinin ya da standart bir röntgen filminin sağını solunu ayırmak onlara en zor gelir (Gormley ve ark., 2018).

İnsanlar küçük hileler de kullanır. İşaret parmağı ile başparmak dik açı yapınca, sol elde bir “L” harfi oluşur (Gormley ve ark., 2018). Bu tür hilelere karşın insanlar yine zorlanır (Gormley ve ark., 2018).

Üç boyutlu sahne

Hangisi sağ?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne yukarıdan bakıyoruz; ön taraf ekranın üstünde. Bu bakışta hastanın sağı ekranın sağındadır, tıpkı nörolojik gösterimdeki gibi. İki yarımküre birbirinin aynadaki görüntüsüne çok benzer. Etiketler olmasa hangisinin sağ olduğunu söyleyemezdin. “Bakış” düğmesiyle alttan bak: ön yine üstte kalır, ama sağ ile sol yer değiştirir. Alttan bakış, radyolojik gösterimdeki ayak ucundan bakışa benzer. Renkler doğala yakındır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Sağ-sol ayrımının bilişsel temeli. Sağ-sol ayrımı pek çok kişi için kendiliğinden ve sezgisel değildir (Gormley ve ark., 2018). Zihinsel döndürme işinin beynin alın ve yan kafa bölgesinden (frontoparyetal bölge) kaynaklandığı düşünülür (Gormley ve ark., 2018).

Bir çalışmada 290 tıp öğrencisinin sağ-sol ayırma becerisi ölçüldü. Ölçüm için Bergen Sağ-Sol Ayırma Testi kullanıldı (Gormley ve ark., 2018). Öğrenciler arasında geniş bir değişkenlik bulundu. Cerrahiyi düşünen öğrencilerin becerisi daha yüksek çıktı (Gormley ve ark., 2018). Kesintiler ve dikkat dağınıklığı bu beceriyi bozar (Gormley ve ark., 2018).

Gormley ve arkadaşlarının bir varsayımı da var. Nüfusun yaklaşık %90’ı sağ elini kullanır. Bu kişiler kendi sağ yanlarında, yani “akıcı” yanlarında iş yapmayı yeğleyebilir. Yazarlara göre bu eğilim, zaman baskısında yanlış tarafa kaymaya yol açabilir (Gormley ve ark., 2018).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Sağ-sol karışıklığını ameliyathanede ölçmek

Thaler ve arkadaşları sağ-sol karışıklığını ameliyathaneye benzeyen bir düzenekte ölçtü. Bir eğitim mankeni farklı konumlarda yatırıldı. Hata, yüzüstü konumda yan yatışlara göre en azdı. Sırtüstü konumda ise tepki süresi en kısaydı (Thaler ve ark., 2026).

Klasik sağ-sol testlerindeki hata oranları, bu uygulamalı testteki hatayı öngörmedi (Thaler ve ark., 2026). Yani masa başı bir testte başarılı olmak, ameliyathanede hata yapmamayı güvenceye almaz. Yazarlar karışıklığı iki bileşene ayırır (Thaler ve ark., 2026):

zihinde uzaysal dönüşüm yapma becerisi,
dile dayalı, sözel-anlamsal beceri.

Cinsiyetle ilgili veriler ise karışıktır. Wolf’un 1973 verisinde, hızlı karar gerektiren işlerde kadınların %17,5’i sağ-solu sık karıştırdığını söyledi. Erkeklerde bu oran %8,8’di (Thaler ve ark., 2026). Ama bu bir öz bildirimdir. Gormley ve arkadaşlarına göre sağ-sol ayırmada cinsiyet farkının kanıtı kesin değildir (Gormley ve ark., 2018).

Sağlıkta bu karışıklığın bir adı vardır: taraf hatası. Radyoloji raporunda taraf hatası, sağdaki bir bulgunun solda yazılmasıdır. Ya da tam tersi (Landau ve ark., 2015). Böyle bir hata yanıltıcıdır. Yanlış tarafta bir girişime, hatta yanlış taraf ameliyatına yol açabilir (Weng ve ark., 2025).

Ameliyathanede de aynı tehlike vardır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), yanlış yerde yapılan ameliyatların tekrar tekrar bildirildiğini yazar. Bu bildirimler beyin ameliyatlarını da kapsar (DSÖ, 2009). Yanlış yer ameliyatı, iki taraflı yapılarda daha olasıdır (DSÖ, 2009). Beyin de iki yarımküreden oluşur.

İngiltere’de 2012–2020 arasında bildirilen 797 cerrahi “asla olmaması gereken olay” incelendi. Bunların 84’ü sağ ile solun karıştırılmasından kaynaklandı (Omar ve ark., 2021, aktaran Thaler ve ark., 2026). Bu sayılar ameliyat sayısı değil, bildirilen ağır olayların sayısıdır. “Asla olmaması gereken olay”, önlenebildiği için hiç yaşanmaması beklenen ağır bir hatadır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Radyoloji raporlarında taraf hataları

Çalışma	Ne incelendi?	Bulgu
Sangwaiya ve ark. (2009)	2007 yılının 1.065.322 radyoloji raporu	Sonradan ek raporla düzeltilen 88 taraf hatası; hataların çoğu (%70,9) klinik açıdan önemli sayıldı
Luetmer ve ark. (2013)	2007–2011 arasındaki 2.923.094 rapor	1607 raporda (%0,055) sonradan düzeltilmiş taraf hatası; 56 raporda (%0,0019) büyük hata; hiçbiri yanlış taraf ameliyatına yol açmadı
Landau ve ark. (2015)	Rapor bitmeden taraf sözcüklerini öne çıkaran bir sistem, 7 ay	32 hata yakalandı; özetteki oran %0,0007, paydası yazmaz; en yüksek oran BT’de
Lee ve ark. (2015)	Bir veri tabanındaki 29.257 inceleme, bir yazılımla tarandı	14 incelemede (%0,048) taraf hatası
Weng ve ark. (2025), Tayvan	10.000 gerçek rapor	120 raporda (%1,20) taraf hatası; birleşik raporlarda %1,47, birleşik olmayanlarda %0,57

Oranlar birbiriyle karşılaştırılamaz: kimi çalışma yalnızca sonradan düzeltilen hataları, kimi bir yazılımın yakaladıklarını sayar. Payda da rapor ya da inceleme sayısıdır; ameliyat ya da hasta sayısı değildir. Birleşik rapor, birden çok incelemeyi tek raporda toplar. Luetmer ve arkadaşlarına göre sesli yazdırma programı büyük hata oranını değiştirmedi. Sangwaiya, Luetmer, Landau ve Lee çalışmalarının yalnızca özeti okundu.

Klinik vaka

Vaka: Ekranın sağındaki lezyon

Gece nöbetinde bir radyoloji asistanı, baş ağrısıyla gelen bir hastanın kafa BT’sini raporluyor. Aksiyel kesitlerde ekranın sağ yarısında parlak bir alan var. Asistan yorgun ve aynı anda iki telefona bakıyor. Raporuna “sağ yarımkürede lezyon” yazıyor. Sabah raporu denetleyen uzman, görüntünün kenarındaki harflere bakıyor. Ekranın sağ kenarında “L” yazıyor.

Raporda nasıl bir hata var? Bu hata neden oldu ve nasıl önlenebilirdi?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Ameliyatta taraf hatası. DSÖ’nün aktardığı bir tahmine göre ABD’de yanlış yer ya da yanlış hasta ameliyatı yaklaşık 50.000–100.000 işlemde bir görülür. Bu, yılda 1500–2500 olay demektir (DSÖ, 2009). Buradaki payda bütün ameliyatlardır, yalnızca beyin ameliyatları değil.

Beyin cerrahları arasında ulusal bir anket yapıldı. Cerrahlar bir önceki yılda yaptıkları ameliyatları ve yanlış yer ameliyatı olup olmadığını bildirdi. Katılan cerrahlar o yıl 10.203 kraniyotomi yapmıştı (Jhawar ve ark., 2007). Kraniyotomi, kafatasının bir parçası açılarak beyne ulaşılan ameliyattır. Cerrahlar üç etkeni hataya katkıda bulunan etken olarak gördü: yorgunluk, olağandışı zaman baskısı ve acil ameliyat (Jhawar ve ark., 2007).

Yanlış yer kraniyotomisi. Kafatasının yanlış yerden açılmasına yanlış yer kraniyotomisi (wrong-site craniotomy) denir. Cohen ve arkadaşları tıbbi, hukuki ve medya kaynaklarından 35 olgu topladı. Bu bir sıklık değil, olguların derlemesidir. Yazarlar katkıda bulunan etkenleri dört grupta topladı (Cohen ve ark., 2010):

iletişim kopukluğu,
ameliyat öncesi denetimlerin yetersizliği,
teknik etkenler ve görüntüleme,
insan hatası.

Yazarlara göre olguların hemen hepsi, kapsamlı protokollere sıkı uyulsaydı önlenebilirdi (Cohen ve ark., 2010). Beynin kendine özgü işlevleri yüzünden, yanlış yer kraniyotomisinin sonuçları öteki yanlış yer ameliyatlarından farklıdır (Cohen ve ark., 2010).

Beyin cerrahisinde yanlış yer: bir ankete göre

2,0/ 10.000
kraniyotomide yanlış yer ameliyatı; payda, cerrahların bir önceki yıl yaptığını bildirdiği 10.203 kraniyotomidir
%25
kariyerinde en az bir kez başın yanlış tarafında kesi yaptığını söyleyen beyin cerrahı; payda, ankete yanıt veren 138 cerrahtır

2,0: Jhawar ve ark. (2007), yalnızca özeti okundu; sayı cerrahların kendi bildirimine dayanır. %25: aynı anketi aktaran Stahel ve ark. (2009).

Ameliyatta yanlış yer: farklı kaynaklar, farklı sayılar

Kaynak	Ne sayıldı?	Bulgu
DSÖ (2009), ABD tahmini	Bütün ameliyatlarda yanlış yer ve yanlış hasta ameliyatı	50.000–100.000 işlemde bir; yılda 1500–2500 olay
Jhawar ve ark. (2007), beyin cerrahları anketi	Cerrahların kendi bildirdiği yanlış yer ameliyatı	Bir önceki yılın 10.203 kraniyotomisinde: 10.000’de 2,0
Neily ve ark. (2018), ABD Gaziler sağlık sistemi, 2010–2017	Ameliyathanede bildirilen yanlış işlem olayları (ramak kala olaylar hariç)	Beyin cerrahisinde 10.000 olguda 1,53; bütün dallarda 10.000 işlemde 0,53
Cohen ve ark. (2021), Kaliforniya, 2007–2017	Hastanelere verilen cezaların raporlarındaki cerrahi “asla olayları”	142 olay, 200.000 ameliyatta bir; 22’si yanlış yer ya da hasta, bunların 2’si beyin cerrahisi
Vacheron ve ark. (2023), Fransa, 2007–2017	Bir sigorta şirketine yapılan 219 tazminat başvurusu: yanlış taraf, organ, kişi ya da işlem	Başvuruların %14’ü beyin cerrahisinden; %39’u yanlış taraf
Omar ve ark. (2021), aktaran Thaler ve ark. (2026); İngiltere, 2012–2020	Bildirilen cerrahi “asla olayları”	797 olayın 84’ü sağ-sol karışıklığı

Tanımlar farklıdır: yanlış yer, taraf ya da hasta. Veri kaynakları farklıdır: bildirim, ceza raporu, tazminat ya da anket. Paydalar da farklıdır: işlem, olgu, olay ya da başvuru. Bu yüzden sayılar birbiriyle karşılaştırılamaz. Neily ve Vacheron verilerinde beyin cerrahisindeki olayların çoğu omurga ameliyatlarındandır.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Yanlış yer kraniyotomisi: zincir nerede kopar?

Hata bazen hastaneden bile önce başlar. Yanlış yer ve yanlış hasta işlemlerinin yaklaşık %20–30’u hasta hastaneye yatmadan önce başlar. Örnek: yanlış taraf yazılmış bir not ya da yanlış etiketlenmiş bir görüntü (Stahel ve ark., 2009).
Onam formu. Kwaan ve arkadaşları omurga dışındaki 13 yanlış yer ameliyatını inceledi. Onam formuna bakılabilen olguların %66’sında yer ya da taraf yazılmamıştı (DSÖ, 2009).
Hiyerarşi. Ameliyathanedeki katı hiyerarşi, hatayı önleyebilecek kişilerin konuşmaktan çekinmesine yol açar (DSÖ, 2009).
Cerrahi duraklama. Kök neden analizi, bir olayın altında yatan nedenleri arayan incelemedir. ABD Gaziler sağlık sisteminde 277 olayın kök neden analizi 507 neden buldu. Bunların %28,4’ü cerrahi duraklamayla ilgiliydi: duraklama yanlış ya da eksik yapılmıştı (Neily ve ark., 2018).
Görüntünün kendisi. Çekimde yanlış girilen yön bilgisi görüntü başlığına yazılır ve bütün hastaneye yayılır (Christensen ve ark., 2006). Yön hatası, beynin yanlış tarafında ameliyata yol açabilir (Nishimaki ve ark., 2025).
Beynin içi deriden kolayca işaretlenemez. Beyin gibi gizli ameliyat yerleri, ameliyattan önce dışarıdan kolayca bulunup işaretlenemez. Bu yüzden BT, MR ya da anjiyografi gibi ek görüntüler gerekebilir (Stahel ve ark., 2009). Stahel ve arkadaşlarına göre beynin yanlış bölümüne yapılan girişimler düzenli aralıklarla bildirilmektedir (Stahel ve ark., 2009).

Bu hataları önlemenin yolları basittir ve dünyanın her yerinde kullanılır. DSÖ’nün Güvenli Cerrahi Kontrol Listesi bunların başında gelir. Kılavuzun ilk hedefi açıktır: ekip doğru hastayı doğru yerden ameliyat edecektir (DSÖ, 2009).

Ameliyat yeri işaretlenir. Bu, özellikle sağ-sol ayrımı olan işlemlerde önemlidir (DSÖ, 2009). İşareti ameliyatı yapacak cerrah koyar (DSÖ, 2009).
İşaret bir ok, imza ya da baş harflerdir; çarpı değil. İşaretin türü hastanede seçilebilir: imza, baş harfler ya da yeri gösteren bir ok (DSÖ, 2009). Çarpı (X) ise kullanılmamalıdır. Çünkü “burası ameliyat edilmeyecek” diye yanlış anlaşılmıştır (DSÖ, 2009).
Kesiden önce kısa bir duraklama yapılır. Ekip burada hastayı, işlemi ve ameliyat yerini bir kez daha doğrular. Bu duraklamaya cerrahi duraklama denir; İngilizce adı time-out’tur (DSÖ, 2009).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Kontrol listesinde taraf nerede doğrulanır?

Giriş (anesteziden önce): Ekip, ameliyat yerinin işaretli olduğunu ya da işaretlemenin gerekmediğini sözlü olarak doğrular (DSÖ, 2009). Listede “taraf”, sağ-sol ayrımı anlamına gelir (DSÖ, 2009).
Cerrahi duraklama (time-out, kesiden hemen önce): Hasta, işlem ve ameliyat yeri doğrulanır (DSÖ, 2009). Doğru hastaya ait temel görüntülerin ameliyathanede gösterildiği de doğrulanır (DSÖ, 2009).
Onam formu: Yapılacak işlem ve ameliyat yeri, taraf ya da seviye dahil, açıkça yazılmalıdır (DSÖ, 2009).

Doğrulama ve işaretleme birbirini tamamlar. İkisi de sisteme bilerek bir yedek güvence katar. Yalnızca birinin yanlış yer ameliyatını azaltması olası değildir (DSÖ, 2009).

ABD’de Joint Commission’ın Evrensel Protokolü 1 Temmuz 2004’te zorunlu bir kalite standardı oldu (Stahel ve ark., 2009). Protokol üç adımlıdır. Her adım doğru hastanın, yerin ve işlemin doğrulanmasına bir güvence daha ekler (DSÖ, 2009).

Türkiye’den çalışmalar. Türkiye’de tıbbi hataların yaklaşık %43,6’sının ameliyathanede olduğu bildirilir (Kisacik ve Cigerci, 2019). Afyonkarahisar’da bir devlet ve bir üniversite hastanesinin ameliyathanelerinde çalışan 102 hemşireyle bir çalışma yapıldı (Kisacik ve Cigerci, 2019). Bu hemşirelerin 73’ü (%71,6) ameliyathanede bir cerrahi hataya tanık olmuştu (Kisacik ve Cigerci, 2019).

Aşağıdaki yüzdelerin paydası bu 73 hemşiredir. Sayılar olay sayısı değil, o hatayı gördüğünü söyleyen hemşire sayısıdır. Hemşireler birden çok hata türü işaretleyebildi (Kisacik ve Cigerci, 2019).

66’sı (%90,4), cerrahın ameliyat yerini işaretlemediği bir duruma tanık olmuştu (Kisacik ve Cigerci, 2019).
18’i (%24,7) yanlış yer ameliyatına tanık olmuştu (Kisacik ve Cigerci, 2019).

Uğur ve arkadaşlarının bir üniversite hastanesindeki geriye dönük çalışması da bir öneri getirdi. Öğrenme programları ve kolaylaştırılmış hata bildirimi, ameliyathanede hasta güvenliğini artırabilir (Uğur ve ark., 2016, aktaran Parmar ve ark., 2026). Bu dersin taradığı açık erişimli kaynaklarda, Türkiye’den yanlış yer ya da yanlış taraf kraniyotomisinin sıklığını veren bir çalışma bulunamadı.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Kontrol listesi işe yarıyor mu? DSÖ listesi sekiz şehirde sekiz hastanede denendi. Listeden önce 3733, sonra 3955 hasta izlendi. Ölüm oranı %1,5’ten %0,8’e indi. Hastane içi komplikasyonlar %11,0’dan %7,0’a geriledi (DSÖ, 2009).

Fransa’da liste 2010’da zorunlu oldu. Bir sigorta şirketine yapılan tazminat başvuruları incelendi: yanlış taraf, organ, kişi ya da işlem için olanlar. Yıllık başvuru sayısı ortalama %20 azaldı. 2007–2009’da yılda ortalama 22,0 başvuru vardı. 2010–2017’de bu sayı yılda 17,5’e indi (Vacheron ve ark., 2023).

ABD Gaziler sisteminde ameliyathanede bildirilen en ağır yanlış işlem olaylarına bakıldı. Bunlar hastaya zarar veren olaylardı. Oranları 2000–2017 arasında 100.000 işlemde 1,74’ten 0,47’ye düştü (Neily ve ark., 2018).

Kalıcı kalemle işaretleme yeni bir fikir değildir. Kanada Ortopedi Derneği bunu 1994’te önermişti (DSÖ, 2009).

Ama liste kendiliğinden işlemez. Nepal’de beyin cerrahisine özel bir merkezde, 2020 ve 2023’te ardışık 50’şer hastanın dosyası incelendi. Bunlar kafa ve omurga ameliyatlarıydı (Shrestha ve Medhasi, 2026). 2023’te 16 acil ameliyatın 6’sında (%38) liste hiç doldurulmamıştı. 2020’de bu sayı 19 acil ameliyatta 4’tü (%21) (Shrestha ve Medhasi, 2026). Listelerin doluluğuna bakılınca, acil ameliyatlarda yer işaretleme yalnızca %20 oranında yapılmıştı. Seçmeli ameliyatlarda ise işaretleme 2020’deki %61’den 2023’te %92’ye çıktı (Shrestha ve Medhasi, 2026).

Vücut üzerindeki işaretlere ve kontrol listelerine karşın taraf hataları sürüyor (Thaler ve ark., 2026). İngiltere’nin kamu sağlık kurumlarında (NHS) 2011–2013 arasında 504 cerrahi “asla olayı” bildirildi. Bunların 135’i (%28) yanlış yer ameliyatıydı (Moppett ve Moppett, 2016, aktaran Parmar ve ark., 2026).

Bilimin bugün tartıştıkları

Kaynaklar neden birbirini tutmuyor?

Hastanın cinsiyeti. Sangwaiya ve arkadaşları rapordaki taraf hatalarını kadın hastalarda daha sık buldu: 58’e karşı 30 (Sangwaiya ve ark., 2009). Landau ve arkadaşlarının özetine göre ise erkek hastalarda anlamlı olarak daha çok hata yakalandı (Landau ve ark., 2015). Bulgu tutarsızdır; bir genelleme yapılamaz.

Sıklık. Yanlış yer ameliyatı için verilen sayılar birbirinden çok farklıdır. DSÖ, ABD’deki bütün ameliyatlar için 50.000–100.000 işlemde bir der (DSÖ, 2009). Neily ve arkadaşları önceki bir tahmini aktarır: medyan 10.000 olguda 0,09, aralık 0–3,9 (Neily ve ark., 2018). Medyan, değerler sıraya dizilince ortaya düşen değerdir. Kendi verilerinde ise bütün dallar birlikte, ameliyathanede bildirilen yanlış işlem olayları 10.000 işlemde 0,53’tür (Neily ve ark., 2018). Jhawar anketinde cerrahların bildirdiği oran 10.000 kraniyotomide 2,0’dır (Jhawar ve ark., 2007). Fark üç yerden gelir. Tanım farklıdır: yer, taraf ya da hasta. Veri kaynağı farklıdır: bildirim, tazminat ya da anket. Payda da farklıdır: işlem, olgu ya da kraniyotomi.

Kaynak içindeki tutarsızlıklar. Vacheron ve arkadaşlarının başlığı “10 yıl” der. Yöntem bölümü ise 1 Ocak 2007–31 Aralık 2017 aralığını, yani 11 yılı verir (Vacheron ve ark., 2023). Özel kuruluşların payı özette %19, bulgularda %21’dir (Vacheron ve ark., 2023).

Doğrulanamayan. Stahel ve arkadaşları Jhawar anketini belli bir ülkenin beyin cerrahlarına bağlar ve 138 cerrahın yanıt verdiğini yazar (Stahel ve ark., 2009). Jhawar’ın özetinde ise ülke ve yanıtlayan sayısı yazmaz (Jhawar ve ark., 2007). Ülke bilgisi bu ders için açık kaynaklarda doğrulanamadı; bu yüzden yazılmadı.

Klinik vaka

Vaka: İki ekran, iki taraf

Sol alın lobunda tümörü olan 54 yaşında bir kadın ameliyata alınıyor. Onam formunda “sol frontal kraniyotomi” yazıyor. Cerrah, hasta uyanıkken alnının sol yanına silinmez kalemle bir ok ve baş harflerini çizmiş. Cerrahi duraklamada ameliyathanede iki ekran açık. Hastanenin görüntü sisteminde tümör ekranın sağ yanında görünüyor. Planlama için kullanılan araştırma yazılımında ise aynı tümör ekranın sol yanında. Genç bir hemşire bunu fark ediyor, ama söylemekte duraksıyor.

Ekip ne yapmalı? İki ekran gerçekten birbiriyle çelişiyor mu?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

8.Kafanın dışından beyni bulmak

Beyni dışarıdan göremeyiz. Ama çoğu zaman yerini dışarıdan bulmak zorundayız. Beyin cerrahı kafatasını doğru yerden açmak ister. EEG (beyin dalgalarını kafa derisinden kaydeden yöntem) çeken kişi, elektrotları herkeste aynı bölgenin üstüne koymak ister. TMS (kafaya tutulan bir mıknatıs bobiniyle kabuğu uyaran yöntem) uygulayan hekim de bobini doğru kıvrımın üstüne tutmalıdır. Hepsinin sorusu aynıdır: Kafanın dışındaki bu nokta, beynin hangi yapısının üstünde?

Bu ilişkiye kafa–beyin izdüşümü (kraniyoserebral topografi) denir. Kafatasındaki ölçüm noktalarına kraniometrik noktalar denir (Vigo ve ark., 2020). Broca 1876’da bu noktaları altlarındaki oluk ve kıvrımlarla ilk kez ilişkilendirdi (Vigo ve ark., 2020). 19. yüzyılın sonunda noktalar ameliyatta kullanılmaya başlandı. Böylece kafatasındaki açıklık, ilgilenilen bölgeye göre biçimlendirilebildi. Bu, modern beyin cerrahisinin temellerinden biri oldu (Vigo ve ark., 2020).

Kafadaki adresler. Kafanın dışında elle bulunan ya da ölçülen birkaç sabit nokta vardır. Bu bölümde onları yalnızca adres olarak kullanacağız. Kemiklerin kendisi bu dersin konusu değil. Her biri kısaca şöyle:

Nasion: burun kökünün hemen üstünde, iki göz arasındaki çukur (Vigo ve ark., 2020).
Inion: kafanın arkasında, ense derisinin baş derisine kavuştuğu yerde elle hissedilen kemik çıkıntı (Gray, 1918).
Bregma: kafatasının üstünde, öndeki enine dikişin ortadaki boyuna dikişle kesiştiği nokta (Gray, 1918). Bu enine dikişe koronal dikiş denir.
Lambda: kafatasının arka-üst kısmında, ortadaki boyuna dikişin arkadaki dikişle buluştuğu nokta (Gray, 1918).
Verteks: kafatasının en üst noktası; orta hatta, bregma ile lambda arasındadır (Vigo ve ark., 2020).
Pterion: şakakta dört kemiğin buluştuğu, büyük H harfine benzeyen küçük bölge (OpenStax 7.2).
Asterion: kulak deliğinin arka-üstünde, üç dikişin buluştuğu nokta (Gray, 1918).
Kulak önü noktası: kulak deliğinin hemen önünde, elmacık kemerinin (kulağın önünde elle hissedilen kemik kemer) arka kökü üzerindeki nokta (Gray, 1918).

Gerçek kafada bu noktaların üstünde saçlı deri vardır.

Üç boyutlu sahne

Kafatasının içinde beyin: adresler

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Beyne soldan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam bırakıldı. Beyin loblara göre boyandı: mavi frontal, sarı parietal, yeşil temporal, pembe oksipital lob. Arkada, altta beyincik görünür. İşaretli noktalar kafatasındaki adreslerdir. Nasion ile inion arasındaki orta hat, iki yarımküreyi ayıran yarığın üstünden geçer. Pterion, lateral oluğun ön kısmının üstüne düşer. Modelde saçlı deri yoktur. Gerçek kafada bu noktalar deri ve kasın altında kalır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Nasion (Nasion), Alın kemiği
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Lambda (Angulus occipitalis), Yan kafa kemiği (sol)
Inion (Protuberantia occipitalis externa), Art kafa kemiği
Pterion (Angulus sphenoidalis), Yan kafa kemiği (sol)
Asterion (Angulus mastoideus), Yan kafa kemiği (sol)
Kulak yolu (Porus acusticus externus), Şakak kemiği (sol)

Kafadan beyne üç kural. Eski ve yeni anatomi kaynakları, beynin büyük oluklarını kafanın üstüne çizgilerle taşır:

İki yarımkürenin arası. Nasiondan iniona, saçlı derinin tam ortasından bir çizgi çek. Bu çizgi yarımkürenin üst sınırını gösterir (Gray, 1918). İki yarımküreyi ayıran boylamsal yarık (fissura longitudinalis cerebri) bu çizginin altındadır (Gray, 1918).
Merkezî oluk (sulcus centralis; Rolando oluğu). Oluğun önündeki kıvrım presantral girustur; onu ilk derste hareket kabuğu olarak tanıdık. Oluğun üst ucu, nasion–inion çizgisinin ortasının biraz arkasındadır. Gray bu uzaklığı 1,25 cm verir (Gray, 1918). Taylor–Haughton yönteminde uzaklık 2 cm’dir (Vigo ve ark., 2020). Bregmadan ölçersen oluğun üst ucu, orta hat boyunca bregmanın yaklaşık 5 cm arkasındadır (Vigo ve ark., 2020).
Lateral oluk (sulcus lateralis; Sylvius yarığı). Taylor–Haughton yönteminde bir çizgiyle gösterilir. Çizgi göz çukurunun ortasından başlar. Nasion–inion yayının %75 noktasına uzanır (Vigo ve ark., 2020). Oluğun ön kısmı şakaktaki pterionun altındadır (Vigo ve ark., 2020). Gray de lateral yarığın dallara ayrıldığı noktanın pratikte pteriona denk geldiğini yazar (Gray, 1918).

Pterionun altında alt frontal girusun en ön-alt kısmı bulunur. Dili asıl işleyen yarımkürede (baskın yarımküre) burası, konuşma hareketlerini programlayan Broca alanıdır (Vigo ve ark., 2020). Sağ elini kullananların çoğunda bu yarımküre soldur (Lee ve ark., 2020).

Beyincik ise derinde durur. Gray’e göre beyincik için güvenilir bir yüzey işareti yoktur (Gray, 1918). Inion, beyincik çadırının (tentoryum) yerini ve arka kafa çukurunun başlangıcını gösterir (Vigo ve ark., 2020).

Gray bu yöntemlerin ancak yaklaşık doğru olduğunu açıkça yazar. Yine de onları cerrahi amaçlar için yeterli sayar (Gray, 1918). Bu kitap 1918’de, yani BT ve MR’dan çok önce yayımlandı. Gray’in kurallarından bugünkü çalışmalarla doğrulanmamış olanlar tarihsel yöntem olarak okunmalıdır.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Resmî adlar. Uluslararası anatomi terimleri listesinin bugünkü baskısına TA2 denir. TA2 merkezî oluğa sulcus centralis, lateral oluğa sulcus lateralis der. Rolando ve Sylvius adlarını resmî ad saymaz. Onları kişi adından gelen ilişkili terimler (eponim) olarak anar (FIPAT, 2019).

Gray’in çizimi. Gray merkezî oluğu iki noktayla çizer (Gray, 1918):

Üst nokta: nasion–inion çizgisinin ortasının 1,25 cm arkası.
Alt nokta: önce lateral yarığın arka dalı çizilir. Sonra kulak önü noktasından Reid taban çizgisine dik bir çizgi çekilir. İki çizginin kesiştiği yer alt noktadır. Reid taban çizgisi, göz çukurunun alt kenarından kulak noktasına uzanır. Kulak noktası, dış kulak yolu ağzının ortasıdır (Gray, 1918).
Oluk: iki noktayı birleştiren çizginin üst 9 cm’si merkezî oluğun üstündedir. Bu çizgi orta hatla öne açık, yaklaşık 70°’lik bir açı yapar (Gray, 1918).

Presantral ve postsantral oluklar merkezî oluğa pratikte paraleldir. Biri yaklaşık 15 mm önünde, öteki 15 mm arkasındadır (Gray, 1918).

Bu çizim BT ve MR’dan önceye aittir. Bu dersin açtığı kaynaklarda Gray’in bu çizimini doğrudan sınayan bir çalışma bulunamadı. Bu yüzden onu tarihsel bir yöntem olarak oku.

Sylvius noktası. Gray bu noktayı iki yolla bulur. Birincisi ölçüdür: alın–elmacık dikişinin 35 mm arkası ve 12 mm üstü. Bu nokta pratikte pteriona denk gelir (Gray, 1918). İkincisi çizimdir. Nasion–inion uzaklığı dört eşit parçaya bölünür. 3. ve 4. çeyreğin birleşiminden alın–elmacık dikişine bir çizgi çekilir. 1. ve 2. çeyreğin birleşiminden kulak noktasına ikinci bir çizgi çekilir. İki çizgi Sylvius noktasında kesişir. Birinci çizginin bu noktanın arkasında kalan parçası, lateral yarığın arka dalının üstüne düşer (Gray, 1918).

Taylor–Haughton çizgileri. Bu yöntem dört başlangıç çizgisi kullanır (Vigo ve ark., 2020):

Frankfurt düzlemi: göz çukurunun alt kenarından dış kulak yolunun üst kenarına.
Nasion–inion yayı: kafanın üstünden ölçülür ve dörde bölünür (%25, %50, %75).
Arka kulak çizgisi: mastoid çıkıntıdan yukarı çıkan dik çizgi.
Kondil çizgisi: alt çene ekleminin başından yukarı çıkan dik çizgi.

Sylvius çizgisi, göz çukurunun ortasından %75 işaretine çizilir. Merkezî oluk %50 işaretinin 2 cm arkasından iner; burası üst Rolando noktasıdır. Oluk, Sylvius çizgisinin kondil çizgisiyle kesiştiği yerde biter; burası alt Rolando noktasıdır (Vigo ve ark., 2020). Başka bir kaynak Sylvius çizgisini dış göz köşesinden başlatır (Kim ve ark., 2025).

Reid mi, Frankfurt mu? İki çizgi birbirine benzer ama aynı değildir. Reid çizgisi dış kulak yolunun ortasından geçer (Gray, 1918). Frankfurt düzlemi ise yolun üst kenarından geçer (Vigo ve ark., 2020). Gray kafatasları karşılaştırılırken Frankfurt’a benzeyen çizginin yatay tutulmasını önerir (Gray, 1918). Yüzey çizimlerinde ise Reid çizgisini kullanır (Gray, 1918). Bir yöntemi uygularken hangi çizginin istendiğine dikkat et.

Üç boyutlu sahne

Merkezî ve lateral oluğun çevresi

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sol yarımküreye yandan bakıyoruz; ön taraf solda. Kafatası yarı saydam. Kırmızı: presantral girus. Mavi: postsantral girus. İkisinin arasındaki oluk merkezî oluktur. Sarı: alt frontal girus. Ön-alt kısmı pterionun altındadır. Yeşil: üst temporal girus. Lateral oluğun hemen altında uzanır. Nasion, inion, bregma ve kulak yolu klasik çizgilerin başlangıç noktalarıdır. Bakış düğmesiyle yukarıdan da bak. Merkezî oluğun üst ucu bregmanın birkaç santimetre arkasındadır.

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Üst frontal girus (sağ): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Orta frontal girus (sağ): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Alt frontal girus (sağ): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Presantral girus (sağ): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Postsentral girus (sağ): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Üst parietal lobül (sağ): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Supramarjinal girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Angular girus (sağ): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Üst temporal girus (sağ): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Orta temporal girus (sağ): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Alt temporal girus (sağ): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Fusiform girus (sağ): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
Oksipital lob (sağ): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
İnsula (sağ): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Singulat girus (sağ): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sağ): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Serebral pedinkül (sağ): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Üst tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Alt tepecik (sağ): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Nasion (Nasion), Alın kemiği
Inion (Protuberantia occipitalis externa), Art kafa kemiği
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Pterion (Angulus sphenoidalis), Yan kafa kemiği (sol)
Kulak yolu (Porus acusticus externus), Şakak kemiği (sol)

Kafadan beyne: klasik kurallar

Beyindeki yapı	Kafadaki karşılığı	Kaynak
Boylamsal yarık (iki yarımküre arası)	Nasion–inion orta hattı	Gray (1918)
Merkezî oluğun üst ucu	Nasion–inion ortasının 1,25 cm arkası	Gray (1918)
Merkezî oluğun üst ucu (üst Rolando noktası)	Nasion–inion yayının %50 işaretinin 2 cm arkası	Taylor–Haughton; Vigo ve ark. (2020)
Merkezî oluğun üst ucu	Sagital dikiş boyunca bregmanın 5 cm arkası	Vigo ve ark. (2020)
Presantral girus	Bregmanın yaklaşık 4,5 cm arkası	Vigo ve ark. (2020)
Merkezî oluk	Koronal dikişin yaklaşık 5 cm arkası	Vigo ve ark. (2020)
Merkezî oluğun eğimi	Üst 9 cm’si orta hatla öne açık ~70°	Gray (1918)
Presantral ve postsantral oluk	Merkezî oluğa paralel; ~15 mm önde ve arkada	Gray (1918)
Lateral oluk	Göz çukurunun ortasından %75 işaretine çizgi	Taylor–Haughton; Vigo ve ark. (2020)
Lateral yarığın dallandığı yer (Sylvius noktası)	Pratikte pterion: alın–elmacık dikişinin 35 mm arkası, 12 mm üstü	Gray (1918)
Parieto-oksipital yarığın dış kısmı	Lambdanın 5 mm önünden başlar, orta hatta dik ~2,5 cm yana uzanır	Gray (1918)
Beyincik	Güvenilir yüzey işareti yok. Gray’in tarihsel noktası: kulak noktasının 4 cm arkası, 1,5 cm altı (açılan kaynaklarda bugünkü bir doğrulaması yok)	Gray (1918)

Gray (1918) bu kuralların yaklaşık olduğunu, ama cerrahi amaçlar için yeterli sayıldığını yazar. Bu yargı BT ve MR öncesi döneme aittir. Beyincik noktası gibi bugünkü bir doğrulaması bulunmayan kurallar tarihsel yöntemdir. Ölçüler ortalamadır ve kişiden kişiye değişir (Vigo ve ark., 2020).

Hareketli çizim

Kafadan beyne: çizgiler ve noktalar

Taylor–Haughton çizgileri

Nasion–inion yayı kafanın üstünden ölçülür ve dörde bölünür. Sylvius çizgisi göz çukurunun ortasından %75 işaretine çekilir ve lateral oluğu gösterir. Merkezî oluk, %50 işaretinin 2 cm arkasındaki üst Rolando noktasından iner. Sylvius çizgisinin kondil çizgisini kestiği alt Rolando noktasında biter.

Kaynak: Vigo ve ark. (2020)

Taylor–Haughton ve Gray çizgileri, karıncığa giriş noktaları, EEG 10–20 ve TMS hedefi: kafa yüzeyindeki noktalar ve altlarındaki beyin, beş görünümde.

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Pterionun altında ne var?

Şakaktan yapılan pteriyonal kraniyotomi (kafatasında açılan pencere) pteriona ortalanır. Pterion, lateral oluğun (Sylvius yarığı) üstündedir (Vigo ve ark., 2020). Altında alt frontal girusun ön-alt kısmı (Brodmann 44–45) bulunur. Dili asıl işleyen yarımkürede bu bölge Broca alanıdır (Vigo ve ark., 2020). Sağ elini kullananların çoğunda bu yarımküre soldur (Lee ve ark., 2020). Pterion başka önemli yapılarla da komşu sayılır: insula, lateral oluk, ön Sylvius noktası ve beyin tabanının öndeki sıvı havuzları (sisternalar) (Triantafyllou ve ark., 2025).

Yani baskın yarımkürede pterion çevresindeki bir yaralanma ya da ameliyat, konuşma hareketlerini programlayan bölgenin hemen üstündedir. Broca alanının yerini ilk dersteki işlev haritasında görebilirsin.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Klasik çizgiler ne kadar tutuyor?

Beş yöntem, bir kadavra çalışması. Reis ve arkadaşları 12 kadavra kafa yarısında beş yöntemi karşılaştırdı: Broca, Reid, Poirier, Taylor–Haughton ve Rhoton. Özete göre gerçek üst Rolando noktası, çoğu yöntemin tahmininden 4–5 mm öndeydi. Reid yönteminde önde ya da arkada kalabildi. Gerçek alt Rolando noktası bütün tahminlerin ön-altındaydı. Lateral oluk tahmin edilen noktaya yaklaşık 2 mm uzaktı. Yazarlara göre bu yöntemler olukları birkaç milimetre içinde bulduğu için hâlâ güvenilirdir (Reis ve ark., 2008).

Bregma mı, nasion mu? Buenos Aires’teki BT çalışmasında üç oluk ölçüldü (Oberman ve ark., 2018):

Bregmadan presantral oluğa 26,8 ± 7,2 mm.
Bregmadan merkezî oluğa 47,8 ± 5,9 mm.
Bregmadan postsantral oluğa 60,6 ± 5,7 mm.

Nasion–bregma uzaklığı 137,4 ± 7,8 mm, nasiondan merkezî oluğa uzaklık 185,2 ± 9,6 mm idi (Oberman ve ark., 2018). Nasiona dayalı ölçüler cinsiyete göre değişti. Bu yüzden yazarlar bregmanın kullanılmasını önerir (Oberman ve ark., 2018). Merkezî oluk presantral oluğun 20,9 ± 5,9 mm arkasındaydı. Postsantral oluk ise merkezî oluğun 12,7 ± 4,5 mm arkasındaydı. Merkezî oluğun en arka konumları, postsantral oluğun en ön konumlarına tehlikeli derecede yakındı (Oberman ve ark., 2018). Yazarlar ameliyatta önce presantral oluğun bulunmasını önerir (Oberman ve ark., 2018).

Nerede daha çok değişir? 16 gönüllünün MR’ında kafa–beyin değişkenliği ölçüldü. Değişkenlik, görece sabit olan merkezî ve lateral oluk bölgesinden uzak alanlarda en belirgindi (Steinmetz ve ark., 1989).

Beş yöntem: gerçek nokta tahminden ne kadar uzakta?

Yöntem	Üst Rolando noktası	Alt Rolando noktası (hep ön-altta)	Lateral oluk
Broca	4,6 ± 2,9 mm önde	6,97 ± 3,55 mm	—
Reid	3,26 ± 3,17 mm önde ya da arkada	7,61 mm	2,00 mm
Poirier	4,3 ± 2,13 mm önde	7,64 mm	2,33 mm
Taylor–Haughton	4,3 ± 2,13 mm önde	7,61 mm	2,00 mm
Rhoton	4,3 ± 2,13 mm önde	5,87 ± 3,1 mm	2,00 mm

Kaynak: Reis ve ark. (2008), 12 kadavra kafa yarısı; yalnızca özeti okundu. Broca yönteminin lateral oluk sapması özette verilmez. Broca yönteminde iki yatay ve iki dikey çizgi kullanılır. Dikey çizgilerden biri kulak–bregma çizgisi, öteki onun 45 mm arkasıdır. Rhoton yönteminde Sylvius çizgisi alın kemiğinin dış açısal çıkıntısından %75 işaretine çizilir (Vigo ve ark., 2020).

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Oluk anahtar noktaları

Ribas ve arkadaşları ameliyatta olukları bulmaya yarayan “oluk anahtar noktaları” tanımladı. 16 kadavranın 32 yarımküresinde on nokta incelendi. Özete göre noktalar hem beyinle hem kafatasıyla düzenli ilişki gösterdi. Yazarlar onları tutarlı mikrocerrahi işaretler sayar (Ribas ve ark., 2006).

Bunların başında ön Sylvius noktası gelir. Nokta, pul dikişinin ön ucunun hemen altında, pterionun hemen arkasındadır. Kolay tanınır ve güvenilir bir ilk işarettir. Örneklerin %94’ünde bir sıvı havuzu (sisterna) görünümündeydi. Her zaman alt frontal girusun üçgen kısmının altındaydı (Ribas ve ark., 2005). Aşağıdaki tablo, noktaların kafadaki karşılıklarını özetler.

Kafatası dikişleri, kemik zarı düzgünce sıyrılınca çoğu olguda ameliyatta tanınabilir. Bu ilişkiler navigasyon cihazının “iç kontrolü” olarak da kullanılabilir (Oberman ve ark., 2018). Yani cihaz yanılırsa cerrah anatomiyle karşılaştırarak bunu fark edebilir.

Beyindeki anahtar nokta ve kafadaki karşılığı

Beyindeki nokta	Kafadaki karşılığı	Not
Üst Rolando noktası (merkezî oluğun orta hattaki ucu)	Sagital dikiş boyunca bregmanın 5 cm arkası	Korpus kallozumun splenyumu ile aynı koronal düzlemde
Üst frontal oluk ile presantral oluğun birleşimi	Arka koronal nokta: bregmanın 1,5 cm arkası, orta hattın 3 cm yanı	El hareket alanının (“omega”) işareti
Alt frontal oluk ile presantral oluğun birleşimi	Çoğu zaman stephanionun hemen altı. Vigo bir yerde noktayı stephanionun 0,5 cm arkasında verir; başka yerde presantral oluğu 0,34 ± 0,71 cm arkada verir	Stephanion, şakak çizgisinin koronal dikişi kestiği yer; Broca alanıyla aynı koronal düzlemde
Ön Sylvius noktası	Pterionun en arka kısmının altı	Pul dikişinin sfenoparietal dikişi kestiği yer
Alt Rolando noktası (merkezî oluk ile lateral yarığın buluştuğu yer)	Pul dikişinin en yüksek yeri ile kulak önü çukurundan çıkan dikey çizginin kesişimi	Ön Sylvius noktasından 2–2,5 cm uzakta; Heschl girusunun ve Wernicke alanının başlangıcının işareti
İntraparietal oluk ile postsantral oluğun birleşimi	Lambdanın 6 cm önü, orta hattın 5 cm yanı	Koronal izdüşümü yan karıncığın atriyumu
Supramarjinal girusun arka kısmı (Brodmann 40)	Euryon (yan kafa tümseğinin ortası)	Her zaman postsantral oluğun arkasında
Üst temporal oluğun arka ucu	Parietomastoid ve pul dikişlerinin buluşmasından 3 cm yukarı	“Arka temporal nokta”
Parieto-oksipital oluk	Lambdanın alt-yanı	İki yarımküre arasındaki yarıktan yüzeye çıktığı yer
Kalkarin yarık ve kuneusun tabanı (Brodmann 17)	Opisthokranion (orta hatta en arka çıkıntı)	Aynı aksiyel düzlemde
Korpus kallozum	Nasion ile aynı aksiyel düzlem	Genu nasionun 12,6 ± 0,44 cm, splenyum 19,8 ± 0,82 cm arkasında

Kaynak: Vigo ve ark. (2020); ön Sylvius noktası için ayrıca Ribas ve ark. (2005). Ribas ve ark. (2006) bu noktaların çoğunu “oluk anahtar noktası” olarak tanımlar. Ölçüler ortalamadır; navigasyonun yerini tutmaz, onu denetlemeye yardım eder.

Bilimin bugün tartıştıkları

Ankara’dan iki çalışma: kafatasının pencereleri

Ankara Üniversitesi Anatomi Anabilim Dalı’ndan Kendir ve arkadaşları 10 formalinli erişkin kafayı inceledi. Dikişler ve kraniometrik noktalarla kafatasını 8 pencereye böldüler: üst ve alt frontal, üst ve alt parietal, sfenoidal, temporal, üst ve alt oksipital. Sonra önemli kıvrımların hangi pencerenin altına düştüğüne baktılar (Kendir ve ark., 2009). Özete göre:

Presantral ve postsantral girusların dörtte üçü üst parietal pencerenin altındaydı.
Alt frontal girusun üç önemli kısmı bütün yarımkürelerde üst şakak çizgisinin altındaydı. Orbital ve üçgen kısım alt frontal pencerede, operküler kısım alt parietal penceredeydi.
Supramarjinal ve angular girus genellikle üst ve alt parietal pencerelerdeydi.
Heschl girusunun en ön noktası genellikle alt parietal penceredeydi (Kendir ve ark., 2009).

Yine Ankara Üniversitesi’nden Uz ve arkadaşları 50 kuru kafada pterion bölgesini dört çeyreğe böldü. Özete göre Sylvius yarığının başlangıcı arka-alt çeyrekteydi (Uz ve ark., 2020).

Karıncığa giden yol. Beynin içinde sıvıyla dolu boşluklar vardır: karıncıklar. İçlerindeki sıvıya beyin-omurilik sıvısı (BOS) denir. Karıncık sistemini ilk derste beyni koruyanlar ve besleyenler bölümünde görmüştük.

Bazen bu sıvıyı dışarı almak ya da basıncını ölçmek gerekir. Cerrah o zaman kafatasında küçük bir delik açar. İnce bir tüpü (kateter) beynin içinden yan karıncığa ilerletir. Bu işleme ventrikülostomi denir. Tüp kafanın dışındaki bir sisteme açılırsa dış ventrikül drenajı (EVD) adını alır. Bu sistemin bir basınç ölçeri de vardır (ElBadway ve ark., 2026). Sıvıyı karın boşluğuna yönlendiren kalıcı tüpe ise ventrikülo-peritoneal şant (VP şant) denir (Kesilmez ve ark., 2026).

Tüpün gireceği yer kafanın dışındaki ölçülerle bulunur. Navigasyon cihazı yoksa cerrahın başka yolu yoktur (Morone ve ark., 2020).

Kocher noktası. Yan karıncığa önden girişte en çok kullanılan noktadır (Vigo ve ark., 2020). Ölçüsü kaynaktan kaynağa değişir. Birkaç örnek:

Koronal dikişin 1–2 cm önü, orta hattın 2–3 cm yanı (Vigo ve ark., 2020).
Nasionun 11 cm arkası, orta hattın 3 cm yanı ve koronal dikişin 1 cm önü (ElBadway ve ark., 2026).
Nasionun 10 cm arkası, orta hattın 3 cm yanı. Bir çalışma bu tarif için “geniş uzlaşı” olduğunu yazar (Pascual-Diaz ve ark., 2019).

Vigo ve arkadaşlarına göre nokta, göz bebeğinin üstünden geçen çizgiye (orta pupil çizgisi) düşer. Böylece beynin üstündeki büyük toplardamar kanalının (üst sagital sinüs) yanında kalır. Birincil hareket alanının da her zaman önündedir (Vigo ve ark., 2020).

Tüp yan karıncığın ön boynuzuna girer. Yolun sonu Monro deliğinin hemen önüdür (ElBadway ve ark., 2026). Monro deliğinin resmî adı foramen interventriculare, yani karıncıklar arası deliktir (FIPAT, 2019).

Çoğu zaman sağ taraf seçilir. Sağ elini kullananların %90’ında dil bu yarımkürede değildir (Lee ve ark., 2020). Önden girmek olanaksızsa örneğin arkadaki Frazier noktası kullanılır (ElBadway ve ark., 2026). Arkadaki başlıca noktalar Keen, Frazier ve Dandy noktalarıdır. Bunlar yan karıncığın arka kısmına ulaşır (Vigo ve ark., 2020).

Üç boyutlu sahne

Karıncıklar kafanın neresinde?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarım kaldırıldı. Sol yarıma içeriden bakıyoruz; ön taraf sağda. Beyin ve kafatası yarı saydam. Mavi: yan karıncık. Sarı: Monro deliği. Turkuaz: üçüncü karıncık. Mor: orta beyin su yolu. Pembe: dördüncü karıncık. Kocher noktası koronal dikişin biraz önünde ve orta hattın 2–3 cm yanındadır; tam ölçüsü kaynağa göre değişir. Yani bregmanın biraz önünde ve yanındadır; modelde ayrıca işaretlenmedi. Tüp oradan aşağı inerek ön boynuza girer. Kulak yolunun yerine de bak: sırtüstü yatan hastada Monro deliği dış kulak yolu hizasına düşer (Muralidharan, 2015).

Bu sahnedeki yapılar:

Üst frontal girus (sol): Frontal (alın) lobun en üstteki kıvrımı. Frontal lobun ön bölümü olan prefrontal kabuk; planlama, geleceği düşünme, akıl yürütme ve kısa süreli bellekle ilişkilidir.
Orta frontal girus (sol): Frontal lobun ortadaki kıvrımı; prefrontal kabuğun bir parçasıdır.
Alt frontal girus (sol): Frontal lobun alt kıvrımı. İnsanların büyük çoğunluğunda sol yarımküredeki bu kıvrım, konuşmayı üretmeye yardım eden Broca alanını taşır.
Presantral girus (sol): Birincil motor kabuk bu kıvrımdadır: istemli hareket komutları buradan çıkar. Sağ yarımküredeki kıvrım ağırlıklı olarak vücudun sol yarısını, soldaki sağ yarısını yönetir.
Postsentral girus (sol): Birincil bedensel duyu (somatosensoriyel) kabuğu bu kıvrımdadır: dokunma, sıcaklık ve vücudun hareketiyle ilgili bilgiler buraya ulaşır. Merkezî oluk onu presantral girustan ayırır.
Üst parietal lobül (sol): Parietal (yan kafa) lobun üst bölümü. Parietal lob bedenden gelen duyuları birleştirir; okuma ve aritmetik gibi işlere de katkı verir.
Supramarjinal girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, yan yarığın arka ucunu kemer gibi saran kıvrım.
Angular girus (sol): Parietal lobun alt bölümünde, supramarjinal girusun arkasındaki kıvrım.
Üst temporal girus (sol): Temporal (şakak) lobun en üst kıvrımı. Kulaktan gelen bilgiyi alan birincil işitme kabuğu bu kıvrımın üst yüzündedir. Çoğu insanda sol yarımküredeki arka bölümü, dili anlamayla ilişkili Wernicke alanını içerir.
Orta temporal girus (sol): Temporal lobun ortadaki kıvrımı; lobun yan yüzünün büyük bölümünü oluşturur.
Alt temporal girus (sol): Temporal lobun alt kenarındaki kıvrım; beynin alt yüzüne doğru kıvrılır.
Fusiform girus (sol): Temporal ve oksipital lobların alt yüzünde uzanan kıvrım. Yüzlere bakarken belirgin biçimde çalışan bir bölge bu kıvrımdadır.
Oksipital lob (sol): Beynin en arkasındaki lob. Gözden gelen görüntüler burada, birincil görme kabuğunda işlenir.
İnsula (sol): Yan yarığın derinliğinde, frontal, parietal ve temporal lobların kapakçıkları altında gizlenen kabuk bölgesi. Vücudun iç durumunu algılamada (iç algı) rol alır.
Singulat girus (sol): Korpus kallozumun üstünde bir kuşak gibi uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Parahipokampal girus (sol): Temporal lobun iç-alt yüzünde, hipokampusun hemen yanında uzanan kıvrım; limbik lobun bir parçasıdır.
Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
Serebral pedinkül (sol): Orta beynin ön yüzündeki iki kalın sütun; kabuktan omuriliğe inen ana hareket yolu bunların içinden geçer.
Üst tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki üst tümsek. Görme, işitme ve dokunma uzayını birleştirir; gözleri bir sese ya da dokunuşa çevirmede rol alır.
Alt tepecik (sol): Orta beynin arka yüzündeki alt tümsek; beyin sapındaki işitme yolunun bir durağıdır.
Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
Yan karıncık (sol): Her yarımkürenin içinde C harfi gibi kıvrılan, beyin-omurilik sıvısıyla dolu boşluk.
Karıncıklar arası delik: Yan karıncıkları üçüncü karıncığa bağlayan açıklık.
Üçüncü karıncık: İki talamusun arasında, orta hatta duran dar boşluk.
Beyin su yolu: Orta beynin içinden geçen ince kanal; üçüncü karıncığı dördüncü karıncığa bağlar.
Dördüncü karıncık: Beyincik ile pons ve omurilik soğanının üst bölümü arasındaki boşluk.
Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.

Sahnede işaretli noktalar:

Nasion (Nasion), Alın kemiği
Bregma (Angulus frontalis), Yan kafa kemiği (sol)
Inion (Protuberantia occipitalis externa), Art kafa kemiği
Kulak yolu (Porus acusticus externus), Şakak kemiği (sol)

Sayılarla Kocher noktası

1–2cm
Koronal dikişin önünde (Vigo ve arkadaşlarının tarifi)
2–3cm
Orta hattın yanında (aynı tarif)
10–11cm
Nasionun arkasında (nasiondan ölçen tarifler)
5–7cm
Erişkinde tüpün Monro deliğine doğru ilerletildiği derinlik
%90
Sağ elini kullananlarda dilin sağ yarımkürede olmama oranı; bu yüzden çoğu zaman sağ taraf seçilir

Kaynaklar: Vigo ve ark. (2020); ElBadway ve ark. (2026); Pascual-Diaz ve ark. (2019); Lee ve ark. (2020). Kocher noktasının ölçüleri kaynaktan kaynağa değişir. Tek bir doğru ölçü yoktur; konumla ilgili ilk üç sayı yukarıdaki listedeki tariflerden alındı.

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Kocher noktası: tek bir ölçü yok. Kaynaklar “Kocher noktası” adı altında çok farklı ölçüler verir. Kocher’in kendisi ise neredeyse hiç kaynak gösterilmez (Sannwald ve ark., 2026). Kocher karıncığı şöyle deliyordu: nasion–inion çizgisinin ön ve orta üçte birinin birleşimini buluyor, bu noktanın 2,5–3,0 cm yanından giriyordu (Sannwald ve ark., 2026). Bugünkü tarifler aşağıdaki tabloda.

Sannwald ve arkadaşlarına göre Kocher’in özgün noktası, girişi koronal dikişin üstünde ya da önünde tutar. Böylece hareket kabuğuna, köprü toplardamarlarına ve toplardamar ceplerine zarar riski en aza iner (Sannwald ve ark., 2026). Aşağıdaki tablodaki bugünkü tariflerin çoğu da girişi koronal dikişin önüne koyar. Vigo ve arkadaşlarına göre nokta orta pupil çizgisindedir, üst sagital sinüsün yanındadır ve birincil hareket alanının önündedir (Vigo ve ark., 2020).

Kim neye “uzlaşı” diyor? Pascual-Diaz ve arkadaşları, Kocher noktasının farklı tarifleri olduğunu kabul eder. Yine de nasionun 10 cm arkası ve orta hattın 3 cm yanı için geniş uzlaşı bulunduğunu yazar (Pascual-Diaz ve ark., 2019). Travmadaki Cusco uzlaşısı ise ölçüden çok tarafı söyler: baskın olmayan taraftaki Kocher noktası tercih edilir (Rubiano ve ark., 2026).

Yön ve derinlik. Klasik yönlendirme iki düzlemde yapılır (Muralidharan, 2015):

Koronal düzlemde tüp, aynı taraftaki iç göz köşesine yöneltilir.
Ön–arka düzlemde aynı taraftaki tragusun 1,5 cm önüne yöneltilir. Tragus, kulak deliğinin önündeki küçük çıkıntıdır. Bu yön Monro deliğine gider.

Tüp erişkinde 5–7 cm derinliğe ilerletilir (ElBadway ve ark., 2026). Vigo derinliği deriden yaklaşık 6 cm verir (Vigo ve ark., 2020). Muralidharan tüpün 7 cm’den fazla ilerletilmemesini söyler (Muralidharan, 2015).

Monro deliğinin dıştaki izdüşümü. Drenaj sisteminin basınç ölçeri tragus hizasına ayarlanır. Tragus, Monro deliğinin yaklaşık izdüşümüdür (ElBadway ve ark., 2026). Sırtüstü yatan hastada Monro deliği dış kulak yolu hizasına düşer. Yan yatan hastada iki kaş arasındaki orta çizgiye düşer (Muralidharan, 2015).

Arka noktalar. Keen noktası arka parietal yüzeydedir. Tüp şakak kabuğuna dik tutulur ve atriyuma (trigon) ulaşır (Vigo ve ark., 2020). TA2 atriyuma atrium ventriculi lateralis der (FIPAT, 2019). Frazier ve Dandy noktaları inionun üstündedir. Bu noktalardan giren tüp arka boynuza ve gövdeye ulaşır (Vigo ve ark., 2020). Ölçüler aşağıdaki ikinci tabloda.

Kocher noktası: kaynağa göre ölçüler

Kaynak	Ön–arka konumu	Orta hattan uzaklığı
Kocher’in özgün tarifi (Sannwald ve ark., 2026)	Nasion–inion çizgisinin ön ve orta üçte birinin birleşimi	2,5–3,0 cm
Vigo ve ark. (2020)	Nasionun 11 cm arkası ya da koronal dikişin 1–2 cm önü	2–3 cm
ElBadway ve ark. (2026)	Nasionun 11 cm arkası, koronal dikişin 1 cm önü	3 cm
Muralidharan (2015)	Orta hatta nasiondan 10 cm geri	3 cm (orta pupil çizgisi boyunca)
Pascual-Diaz ve ark. (2019)	Nasionun 10 cm arkası; yazarlara göre bu tarif için “geniş uzlaşı” var	3 cm (yaklaşık orta pupil çizgisi)
Chen ve ark. (2024), Çin	Koronal dikişin 1 cm önü	2,5 cm
Katano ve ark. (2026), Japonya	Koronal dikişin 20–30 mm önü	20–30 mm
Kesilmez ve ark. (2026), Kahramanmaraş	Koronal dikişin 1–2 cm önü	2–3 cm

Tek bir “doğru” ölçü yoktur. Vigo ve ark. (2020) noktayı orta pupil çizgisine, üst sagital sinüsün yanına ve hareket alanının önüne koyar. Sannwald ve ark. (2026), Kocher’in özgün tarifinin girişi koronal dikişin üstünde ya da önünde tuttuğunu yazar.

Öteki giriş noktaları

Nokta	Kafadaki yeri	Yön ve derinlik	Hedef
Keen	Kulak kepçesinin 2–3 cm üstü ve arkası (Vigo); 3 cm üstü ve 3 cm arkası (Safdar)	Şakak kabuğuna dik; atriyum 4–5 cm derinde	Atriyum (trigon)
Frazier	İnionun 6 cm üstü; orta hattın 3–4 cm (Vigo), 3 cm (Kocaman) ya da 2,5–3,5 cm (Safdar) yanı	Karşı iç göz köşesinin 4 cm üstüne; 5 cm	Arka boynuz ve gövde (Vigo); atriyum–gövde bileşkesi (Kocaman)
Dandy	İnionun 3 cm üstü, 2 cm yanı	Glabellanın 2 cm üstüne; 4–5 cm	Arka boynuz ve gövde
Oksipital-parietal nokta	Keen ve Frazier noktalarının birkaç milimetre içinde ortası	Orta hatta, nasionun 4 cm üstüne	Atriyuma en kısa beyin dokusu yolu
Kaufman	Nasionun 5 cm üstü, orta hattın 3 cm yanı	—	Seyrek kullanılır: kozmetik sonuç kötü, başarı düşük

Kaynaklar: Vigo ve ark. (2020); Safdar ve ark. (2025); Kocaman ve ark. (2026); ElBadway ve ark. (2026) (oksipital-parietal nokta); Sulaiman (2024) (Kaufman). Glabella, iki kaş kemeri (kaşın altındaki kemik çıkıntı) arasındaki düzgün, üçgenimsi alandır (Gray, 1918).

Hastalıkla bağlantı, eğitim amaçlı

Tüp nereye oturdu?

Yerleşim, işlemden sonra çekilen görüntüyle değerlendirilir (van Doormaal ve ark., 2025). Yaygın ölçütlerden biri, Kakarla ve arkadaşlarının 2008’de önerdiği Kakarla derecelendirmesidir (Kakarla ve ark., 2008):

Derece 1 (en uygun): aynı taraftaki ön boynuz ya da üçüncü karıncık.
Derece 2 (işlevsel): karşı taraftaki yan karıncık ya da önemli bir işlevi olmayan kabuk.
Derece 3 (yetersiz): önemli işlevli kabuk ya da hedef dışı bir sıvı boşluğu.

Bir derleme, görüntü kılavuzunu sınayan ve ClinicalTrials.gov’a kayıtlı yedi çalışmayı taradı. En sık kullanılan sonuç ölçütleri Kakarla derecesi ve geçiş sayısıydı (Bohner ve ark., 2026).

Tüpten BOS’un rahatça gelmesi doğru yerleşimin kanıtı değildir. Uçların önemli bir kısmı ön boynuz dışındaki sıvı boşluklarında bulunur (Lee ve ark., 2020). Bir derlemeye göre Kocher noktasından serbest elle girişte karıncığa ulaşma oranı %85–90’dır. Görüntü kılavuzu ya da stereotaksiyle bu oran %95’i aşar (ElBadway ve ark., 2026).

Sınavlarda en çok sorulanlar

Sınav notu

Kocher: ölçüsü kaynağa göre değişir. Örneğin koronal dikişin 1–2 cm önü ve orta hattın 2–3 cm yanı (Vigo ve ark., 2020). Başka bir tarif: nasionun 10 cm arkası ve orta hattın 3 cm yanı (Pascual-Diaz ve ark., 2019). Hedef ön boynuz ve Monro deliği. Erişkinde derinlik 5–7 cm (ElBadway ve ark., 2026).
Klasik yön: koronal düzlemde aynı taraf iç göz köşesi; ön–arka düzlemde tragusun 1,5 cm önü (Muralidharan, 2015).
Keen: kulak kepçesinin 2–3 cm üstü ve arkası → atriyum. Frazier: inionun 6 cm üstü, 3–4 cm yanı. Dandy: inionun 3 cm üstü, 2 cm yanı (Vigo ve ark., 2020).
Monro’nun dıştaki izdüşümü: tragus (ElBadway ve ark., 2026).
Kakarla: 1 en uygun, 2 işlevsel, 3 yetersiz (Kakarla ve ark., 2008).
TA2: Monro deliği foramen interventriculare, ön boynuz cornu frontale (FIPAT, 2019).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Ameliyathaneden, eğitim amaçlı

Yön, derinlik ve yolun bedeli

Hangi yöne? Ponksiyon, bir boşluğa iğne ya da tüple delerek girmektir. Çin’de karıncıkları normal olan 206 hastanın BT’sinde 412 sanal ponksiyon yapıldı. Giriş Kocher noktası, ön–arka hedef dış kulak yoluydu. Koronal hedefe göre sonuç çok değişti (Chen ve ark., 2024):

Aynı taraf iç göz köşesine yönelen yol karıncığa yalnızca %13,3 oranında girdi. Ortalama derinlik 41,8 ± 4,6 mm idi.
İki kulak yolunun orta noktasına yönelen yol %74,5 doğruluk verdi.
Kafaya dik yol %90,5 doğruluk verdi. Ama olguların %9,0’ında karşı karıncığa girdi. İşlevsel doğruluğu %99,5’ti.
Karşı taraf iç göz köşesine yönelen yol %100 doğruluk verdi. Ortalama derinlik 47,2 ± 5,2 mm idi.

Bu sonuçlar yalnızca karıncıkları normal olan hastalar için geçerlidir. Hastaların hepsi Çinliydi. Yazarlara göre iki iç göz köşesi arası Asyalılarda daha geniştir. Bu yüzden aynı taraf iç göz köşesi yolu Asyalılarda, Avrupa kökenlilere göre daha dışa düşer ve daha az tutar (Chen ve ark., 2024).

Sonuç ön boynuzların genişliğine de bağlıydı. Yazarlar iki ön boynuzun BT’de ölçülen en büyük genişliğine baktı. Bu genişlik 45 mm’nin altındayken aynı taraf iç göz köşesi yolu karıncığa %8,2 oranında girdi. Genişlik 45 mm’yi aşınca oran %73,5’e çıktı (Chen ve ark., 2024). Yazarlar bu yolu önermez. Ancak genişlik 45 mm’yi aşıyorsa ya da giriş noktası içe kaydırılmışsa kullanılabilir (Chen ve ark., 2024). Klasik tarifin bu yolu söylediğini hatırla (Muralidharan, 2015).

Ne kadar derine? Yazarlar derinlik için iki uyarı da verir. 60 mm’den derinde BOS gelirse karşı karıncığa girilmiş olabilir. 65 mm’yi geçip BOS gelmezse tüp çekilmeli ve yön düzeltilmelidir (Chen ve ark., 2024).

Travmada uzlaşı. WFNS’in (Dünya Nöroşirürji Dernekleri Federasyonu) nörotravma komitesi Cusco’da bir uzlaşı yayımladı. Uzlaşı, travmatik beyin hasarı olan hastalar içindir. Buna göre baskın olmayan taraftaki Kocher noktası tercih edilir. Yol kafatasına dik ve Monro deliğine yönelik olmalıdır. Derinliğe sabit bir ölçüyle değil, BOS’un gelişiyle karar verilir (Rubiano ve ark., 2026). Aynı yazının çizim açıklaması ise yönü klasik biçimde tarif eder. Koronal düzlemde aynı taraf iç göz köşesi, ön–arka düzlemde dış kulak yolu gösterilir (Rubiano ve ark., 2026).

Kaç deneme? Klinik serilerde aynı taraf iç göz köşesi yolunun doğruluğu %64,3 ile %83,0 arasında bildirilir. Yazarlara göre bir neden, deneyimli cerrahın karıncığın yerini gözünde canlandırıp yönü ayarlamasıdır. Bir başka neden, ilk deneme başarısız olunca açıyı değiştirip yeniden denemesidir (Chen ve ark., 2024). Yani klinik serilerdeki doğruluk yöntemi tam yansıtmaz. Bir ankete göre ventrikülostomi başına ortalama 1,4–2,4 ponksiyon yapılır (Chen ve ark., 2024).

Yolun bedeli. Kocher–Monro yolu beyaz cevherde bir kesinti yaratır. Bir benzetim çalışmasında sağ yolda, kesilen yarımkürenin ön singulat girusunda bağlantı gücü azaldı (Pascual-Diaz ve ark., 2019). Frazier noktası toplardamar sinüslerine ve kabuk toplardamarlarına yakındır. Bu yüzden kanama riski daha yüksektir. Ön yol olanaksızsa kullanılır; örneğin frontal tümörde ya da travmada (ElBadway ve ark., 2026). Dandy noktasında tüp görme ışınımına yakın ya da içinden geçer. Görme ışınımı, görme bilgisini kabuğa taşıyan lif demetidir. Görme alanı hasarı bu yüzden kuramsal bir kaygıdır (Baregzai ve ark., 2024). Dandy noktası kötü görüş ve elverişsiz açılar nedeniyle bugün seyrek kullanılır (ElBadway ve ark., 2026). Bazı yazarlar arka girişi nöbet açısından da yeğler. Onlara göre frontal lobun nöbet eşiği daha düşüktür (Junaid ve ark., 2018). Bir görüşe göre önden giren tüp karıncığa tavandan girip “avize gibi” sarkar. Bu yüzden karıncık duvarına ve koroid pleksusa daha az değer (Baregzai ve ark., 2024).

Serbest el mi, navigasyon mu? Doğruluk serileri

Çalışma	Örneklem	Sonuç
Kakarla ve ark. (2008)	346 ardışık yatak başı EVD	Derece 1 %77, Derece 2 %10, Derece 3 %13; kanama %5, belirti veren kanama %1,2 (özet)
Toma ve ark. (2009)	183 BT	Uçların %39,9’u hedefte (aynı taraf ön boynuz); %9,8’i beyin dokusunda (özet)
Huyette ve ark. (2008)	98 serbest el yerleşimi	%22,4 karıncık dışında; başarı genellikle 2 deneme; uç Monro deliğinden ortalama 1,6 cm uzakta (özet)
Lee ve ark. (2020), Singapur	77 serbest el EVD	%83,1 aynı taraf ön boynuzda
Nielsen ve ark. (2025), Danimarka	249 hasta	Derece 1: elektromanyetik navigasyon %93,0, serbest el %84,0
Charcos ve ark. (2025), ABD	44 yatak başı EVD	Görüntü kılavuzlu: hepsi tek geçiş ve Derece 1. Serbest el: tek geçiş %73,5, Derece 1 %88,2
Katano ve ark. (2026), Japonya	106 ön yol kateteri	Doğru %76,4; yanlış yerleşim yenidoğan ve süt çocuğunda %39,3, çocukta %7,7, erişkinde %4,2
Stahl ve ark. (2023)	Çocuklarda 36 acil EVD	28 Derece 1, 8 Derece 2; Derece 3 yok
Baregzai ve ark. (2024), Katar	94 şant	Uç aynı taraf yan karıncıkta: Dandy %90, Frazier %85,7, Keen %76,7, Kocher %60
Duong ve ark. (2019)	93 erişkin şant	Yetersiz yerleşim: oksipital-parietal nokta %15,1, klasik noktalar %32,5
Kocaman ve ark. (2026), İzmir	52 erişkin VP şant	Bileşik başarı (iki koşul birlikte: ilk denemede karıncığa giriş ve 1. gün BT’de Derece 3 olmaması): navigasyon %100, serbest el %64,3. Derece 3 (yazarların kendi sınıflaması): %0 ve %32,1
Kesilmez ve ark. (2026), Kahramanmaraş	164 çocukta VP şant	En uygun yerleşim (Yim sınıflamasında Derece I): navigasyon destekli (ameliyat içi ultrason ya da nöronavigasyon) %81,25, klasik %60,34. Şantın yeniden ameliyat edilmesi (revizyon): %16,67 ve %38,79
van Doormaal ve ark. (2025)	Yapay model (fantom). Çapraz deneme: her katılımcı iki yöntemi de uyguladı, hangisiyle başlayacağını kura belirledi	Derece 1: artırılmış gerçeklik %57,6, serbest el %37,3; süre 7 dk 30 sn ve 1 dk 11 sn

“Doğru” her çalışmada başka tanımlanır. Kimi aynı taraf ön boynuzu, kimi aynı taraf yan karıncığı ölçüt alır. Kimi de Kakarla ya da başka bir derecelendirmeyi kullanır: Yim sınıflaması ya da yazarların kendi sınıflaması. Yim sınıflamasında Derece I, kateter ucunun aynı taraf ön boynuzda ya da Monro deliği yakınında, duvara değmeden durmasıdır (Kesilmez ve ark., 2026). Bu yüzden satırlar doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Aynı taraf yan karıncığın gövdesi de doğru sayılınca oranların alt sınırı belirgin yükselir (Lee ve ark., 2020).

Bilimin bugün tartıştıkları

Sayılar neden bu kadar farklı?

Genel kabule göre “doğru” yerleşimde tüp ucu aynı taraf ön boynuzda ya da üçüncü karıncığın ucundadır. Bu tanımı kullanan merkezlerde bile serbest elle doğru yerleşim %39,9 ile %97,8 arasında bildirilir. Aynı taraf yan karıncığın gövdesi de doğru sayılırsa alt sınır belirgin yükselir (Lee ve ark., 2020). Başka bir derleme EVD doğruluğunu %12 ile %83 arasında verir (Charcos ve ark., 2025). Serbest elle yanlış yerleşim oranı %35–45 diye bildirilir (Katano ve ark., 2026). Klinik pratikte ameliyat sonrası görüntülerde yaklaşık %26–28 yetersiz ya da yanlış yerleşim görülür (van Doormaal ve ark., 2025). Bir meta-analize göre serbest elle ilk geçişte başarı %78, son yerleşimde en uygun konum %72’dir (Nielsen ve ark., 2025).

Tanım farkına bir örnek. Katar serisinde tüp ucunun aynı taraf yan karıncıkta olma oranı en düşük Kocher grubundaydı (%60). Ama bu gruptaki uçların %25’i üçüncü karıncıktaydı; öteki gruplarda hiç yoktu (Baregzai ve ark., 2024). Kakarla ölçütünde ise üçüncü karıncık da Derece 1, yani en uygun yerleşimdir (Kakarla ve ark., 2008). Aynı sonuç, ölçüte göre başarısız ya da başarılı görünebilir.

Kimde zorlaşır? Yetersiz yerleşim en çok orta hat kayması olanlarda ve travmada görüldü (Kakarla ve ark., 2008). Japonya’daki seride küçük yaş ve giriş yerinde kafanın büyük eğimi (37,2°’den fazla) yanlış yerleşimi öngördü. İdeal yoldan 12,9°’den fazla sapma şantın ömrünü kısalttı (Katano ve ark., 2026).

Navigasyonun bedeli. Nöronavigasyon yetersiz yerleşim riskini %10’un altına indirir. Ama pahalıdır, kurulumu karmaşıktır ve çoğu zaman kafa kıskacı gerektirir (van Doormaal ve ark., 2025). Pakistan’daki rastgele olmayan bir çalışmada 438 hastada şantın etkinliği Frazier grubunda %79,9, Keen grubunda %60,7 bulundu (Safdar ve ark., 2025). Aynı çalışma Choudhary noktasını da anar: 6 cm yukarıda ve orta hattın 3,5–4,5 cm yanında. Makale neyin 6 cm üstü olduğunu açıkça yazmaz (Safdar ve ark., 2025).

Gray’in döneminde. Görüntüleme yokken yan karıncık kafa üzerinde bir dörtgenle çizilirdi. Üst sınır elmacık kemerinin 5 cm üstündeki yatay çizgiydi; karıncığın tavanını gösterirdi. Alt sınır kemerin 1 cm üstüydü; alt boynuzun ucunu gösterirdi. Dikey sınırlardan biri kemerin ön ve orta üçte birinin birleşiminden geçerdi; ön boynuzun ucunu gösterirdi. Öteki mastoid ucunun 5 cm arkasından geçerdi; arka boynuzu gösterirdi (Gray, 1918). Bu çizim için açılan kaynaklarda bugünkü bir doğrulama yoktur. Tarihsel bir yöntem olarak okunmalıdır.

Klinik vaka

Vaka: 66 mm’de hâlâ sıvı yok

52 yaşında, sağ elini kullanan bir kadın trafik kazasında ağır kafa travması geçiriyor. Kafa içi basıncı yüksek; BOS boşaltmak için gece acil dış ventrikül drenajı gerekiyor. BT’de karıncıklar normal genişlikte. İki ön boynuzun BT’de ölçülen en büyük genişliği 38 mm. Orta hatta kayma yok. Navigasyon cihazı o gece kullanılamıyor. Asistan hekim sağ Kocher noktasını işaretliyor: koronal dikişin 1 cm önü, orta hattın 3 cm yanı. Kateteri koronal düzlemde aynı taraf iç göz köşesine, ön–arka düzlemde tragusun önüne yöneltiyor. Kateter 66 mm derinliğe ulaşıyor, ama BOS gelmiyor.

Sorun büyük olasılıkla neden kaynaklanıyor, şimdi ne yapılmalı ve yerleşim nasıl doğrulanmalı?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Yön. Çin’de karıncıkları normal olan 206 hastanın BT’sinde sanal ponksiyonlar, yani bilgisayarda karıncığa delerek girme denemeleri yapıldı. Giriş noktası koronal dikişin 1 cm önü, orta hattın 2,5 cm yanıydı. Kocher noktasından aynı taraf iç göz köşesine yönelen yol karıncığa yalnızca %13,3 oranında girdi (Chen ve ark., 2024). Sonuç ön boynuzların genişliğine bağlıydı. İki ön boynuzun genişliği 45 mm’nin altındayken bu yol %8,2, üstündeyken %73,5 oranında karıncığa girdi (Chen ve ark., 2024). Bu hastada genişlik 38 mm; yani hasta, yolun en az tuttuğu gruptadır. Giriş yeri de bu yolu zorlaştırır. Chen’e göre giriş orta hatta ne kadar yakınsa bu yol o kadar iyi tutar (Chen ve ark., 2024). Bu hastada giriş daha dışta, orta hattın 3 cm yanında. Chen’in aktardığı bir çalışma, karıncıkları normal 50 hastada iki giriş yeri denedi. İkisi de koronal dikişin 1 cm önündeydi: biri orta hattın 2 cm, öteki 3 cm yanında. İki girişte de aynı taraf iç göz köşesine yönelen yolların en çok %3’ü karıncığa girdi. Chen’in metnine göre 3 cm yandan girişte hiçbiri girmedi. Makalenin tablosu ise iki girişin sonuçlarını ters sırayla verir (Raabe ve ark., 2018; aktaran Chen ve ark., 2024). Chen’in çizimlerinde bu yol, dört yolun en dışta kalanıdır ve karıncığı ıskalama olasılığı en yüksektir (Chen ve ark., 2024). Kateter büyük olasılıkla karıncığın dış yanından geçti.

Şimdi ne yapılmalı? 65 mm’yi geçip BOS gelmiyorsa kateter çekilmeli ve yön düzeltilmelidir (Chen ve ark., 2024). Aynı çalışmada karşı taraf iç göz köşesine yönelen yol karıncığa %100, kafaya dik yol %90,5 oranında girdi. Dik yol olguların %9,0’ında karşı karıncığa ulaştı (Chen ve ark., 2024). Bu oranlar orta hattın 2,5 cm yanındaki giriş içindir. Chen’e göre başka bir giriş noktasında oranlar değişir (Chen ve ark., 2024). Bu yüzden yeni geçişte de dikkat: 60 mm’den derinde BOS gelirse karşı karıncığa girilmiş olabilir (Chen ve ark., 2024). Bu hasta bir travma hastası. Travmatik beyin hasarı için yayımlanan Cusco uzlaşısının metni, yolun kafatasına dik ve Monro deliğine yönelik olmasını önerir. Derinliğe sabit bir ölçüyle değil, BOS’un gelişiyle karar verilir (Rubiano ve ark., 2026).

Doğrulama. BOS gelmesi tek başına doğru yerleşimin kanıtı değildir. Uçların önemli bir kısmı ön boynuz dışındaki sıvı boşluklarında bulunur (Lee ve ark., 2020). Yerleşim işlemden sonraki görüntüyle değerlendirilir ve Kakarla derecesiyle yazılır. Aynı taraf ön boynuz ya da üçüncü karıncık Derece 1’dir. Bir seride yetersiz yerleşimin en sık görüldüğü gruplardan biri travmalı hastalardı (Kakarla ve ark., 2008).

Ders. Yönü seçmeden önce BT’de ön boynuzların genişliğine bak. Genişlik 45 mm’yi aşmıyorsa ve giriş içe kaydırılmamışsa yazarlar aynı taraf iç göz köşesi yolunu önermez (Chen ve ark., 2024). Bir sonraki girişimde navigasyon olanaklıysa düşünülmelidir. Elektromanyetik navigasyonla Derece 1 oranı %93,0, serbest elle %84,0 bulundu (Nielsen ve ark., 2025). Vaka eğitim için kurgulanmıştır.

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

EEG elektrotları nereye konur? Elektrotları her kişide aynı bölgenin üstüne koymak için 10–20 sistemi kullanılır. Bu sistemi Jasper tanımladı. Sistem orantılıdır. Kafada dört başlangıç noktası seçilir. Öteki noktalar bunlara belirli oranlardaki uzaklıklarla bulunur (Xiao ve ark., 2017).

Dört başlangıç noktası: nasion, inion ve iki kulak önü noktası (Xiao ve ark., 2017).
Bölmeler: bu noktalar arasındaki uzaklıklar %10 ve %20’lik parçalara bölünür (Theodoroff ve ark., 2018). Sistemin adındaki 10 ve 20 bu yüzdelerdir.
Sayı: sistem bütün başı kaplayan 21 noktadan oluşur (Xiao ve ark., 2017).
Merkez: ortadaki Cz elektrotu yaklaşık başın tepesine (verteks) denk gelir (Scrivener ve Reader, 2022).

Ölçüler santimetreyle değil yüzdeyle verilir. Sistemin “orantılı” olması bu demektir. Klasik yöntem mezurayla ölçmektir (Fabregat-Sanjuan ve ark., 2023).

Elektrotun altında ne var? Bir çalışmada 21 kişide elektrot noktaları navigasyonla beyne eşlendi. F3 noktası alın lobunun dorsolateral prefrontal kabuğuna karşılık geldi. T3 üst temporal girusa, P3 alt parietal loba düştü. Ölçümlerin yaklaşık %10’unda ise komşu bölgelere ulaşıldı (Herwig ve ark., 2003). Kafa ile beyin arasındaki bu ilişki tutarlıdır. EEG elektrotlarını alttaki kabuğa eşlemeyi bu sağlar (Tsuzuki ve ark., 2017).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

10–10 ve 10–5. Kanal sayısı arttıkça sistem sıklaştırılır. Yaklaşık 21 kanal için 10–20, 64–85 kanal için 10–10, 300’den fazla kanal için 10–5 sistemi kullanılır (Scrivener ve Reader, 2022). 10–5 sisteminde 329 nokta vardır. Ayrıntılı bir kural verilirse bunların 241’i komşusuyla çakışmadan kurulabilir. 10–10 noktaları ise kafa üzerinde iyi ayrışır (Jurcak ve ark., 2007).

Klinik standart genişledi. Uluslararası Klinik Nörofizyoloji Federasyonu (IFCN) 2017’de 25 elektrotluk bir temel dizi önerdi. Çünkü standart kayıtlar temporal lobun ön ve taban kısmını kapsamıyordu. Yeni diziye alt temporal zincir eklendi. Adlandırması 10–10 ile uyumludur (Seeck ve ark., 2017). Amerikan Klinik Nörofizyoloji Derneği (ACNS) kılavuzu da 10–10 adlandırmasının her yerde kullanılmadığını belirtir (Acharya ve ark., 2016).

Elle ölçmek. Jasper’in kuralıyla 21 nokta dört adımda tek tek bulunur. Sonraki noktalar öncekilere dayanır. Orta deneyimli birinin işi yaklaşık 16 dakika sürer (Xiao ve ark., 2017). Bu yüzden hata birikir. Nasion–inion ve tragus–tragus çizgilerinin dışındaki noktalarda konum hatası daha büyüktür. Örnekler F3, F4, CP3, CP4, P3 ve P4’tür (Fabregat-Sanjuan ve ark., 2023).

Kulak önü noktası her yerde aynı değil. Gray onu elmacık kemerinin arka kökü üzerinde tanımlar (Gray, 1918). Bir MR çalışması onu tragusun ön kökünde işaretledi (Tsuzuki ve ark., 2017). Bazı yöntemler tragustan tragusa uzaklığı kullanır (Fabregat-Sanjuan ve ark., 2023). Başlangıç noktası kayınca, ona göre ölçülen bütün noktalar da kayar.

Elektrotların altındaki kabuk

Elektrot	Altındaki bölge	Kaynak
FP1, FP2, FC1, FC2	Üst frontal girus (katılımcıların %100’ünde)	Koessler verisi; Scrivener ve Reader (2022)
F3	Dorsolateral prefrontal kabuk, Brodmann 8/9	Herwig ve ark. (2003)
F8	Sağ alt frontal girusun üçgen kısmı (Brodmann 45)	Scrivener ve Reader (2022)
C1 ve C2	C1 birincil hareket kabuğu (Brodmann 4); C2 premotor kabuğa (Brodmann 6) daha yakın	Scrivener ve Reader (2022)
C3 ve C4	Presantral girusa olguların yalnızca %13’ünde düştü; ortalama yerleri postsantral girusa daha yakın	Okamoto verisi ve Scrivener ve Reader (2022)
T3	Üst temporal girus, Brodmann 22/42	Herwig ve ark. (2003)
T8	Sağ arka üst temporal girus (Brodmann 22)	Scrivener ve Reader (2022)
P3	Alt parietal lob, Brodmann 7/40 (Herwig); P3/P4 üst parietal lobül ve prekuneus (Okamoto)	Herwig ve ark. (2003); Scrivener ve Reader (2022)
CP5	Sol Brodmann 39	Scrivener ve Reader (2022)
O1 ve O2	Oksipital girus ve kuneus (Okamoto); hep oksipital girus: Brodmann 18 %81, 19 %19 (Koessler)	Scrivener ve Reader (2022)
PO7 ve PO8	PO7 Brodmann 18, PO8 Brodmann 19: simetrik çift, simetrik olmayan bölge	Scrivener ve Reader (2022)

Herwig ve ark. (2003) yalnızca özetten. Okamoto ve Koessler verileri Scrivener ve Reader’ın (2022) derlemesinden aktarıldı. Bir elektrotun altı kişiden kişiye değişir; tablo en sık eşleşmeyi gösterir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Elektrot ile kabuk arasındaki sapma

Ne kadar değişir? 17 erişkinde 10–20 noktaları kabuğa izdüşürüldü. Noktaların standart beyin uzayındaki yeri ortalama 8 mm standart sapmayla kestirilebildi (Okamoto ve ark., 2004). 10–10 sistemi 16 kişide incelendi. Genel standart sapma x’te 4,6, y’de 7,1, z’de 7,8 mm idi. Değişkenlik merkezî bölge ve parietal lobda en büyük, frontal ve temporal lobda en küçüktü (Koessler ve ark., 2009). Bu sonuç ilk bakışta Steinmetz’in bulgusuyla çelişir. Steinmetz’te değişkenlik, merkezî ve lateral oluk bölgesinden uzakta en belirgindi (Steinmetz ve ark., 1989). Bu fark, iki çalışmanın farklı şeyler ölçmesinden gelebilir. Koessler elektrot izdüşümlerinin dağılımını ölçtü. Steinmetz ise 10–20 sistemi içindeki kafa–beyin ilişkisini inceledi.

Başlık da kayar. Sabit 64 kanallı bir başlık 20 kişide incelendi. Elektrot yerlerinin genel standart sapması x’te 3,94, y’de 5,55, z’de 7,17 mm idi. En büyük değişkenlik parietal ve oksipital elektrotlardaydı (Scrivener ve Reader, 2022). Başka bir çalışmada 72 kanallı bir başlıktaki 15 elektrot incelendi. Standart sapmalar 3 ile 12,7 mm arasındaydı. En büyükleri başlığın kenarındaki elektrotlardı: M1, M2, FPz ve Iz (Atcherson ve ark.; aktaran Scrivener ve Reader, 2022). Scrivener ve Reader ise kendi verisinde kenardaki elektrotlarda daha büyük bir sapma bulmadı (Scrivener ve Reader, 2022). Standart bir başlıkta her deliğin gerçek 10–20 noktasından yaklaşık 0–13 mm rastgele sapması beklenir (Xiao ve ark., 2017).

Elle mi, navigasyonla mı? Manken başında dört uygulayıcıyla elle ölçümün toplam değişkenliği 6,41 ± 1,14 mm idi. Yarı otomatik navigasyonla 2,93 ± 0,73 mm’ye indi. Elle ölçümde uygulayıcılar arası değişkenlik, aynı kişinin tekrarlarından çok yüksekti: 5,67 mm’ye karşı 2,20 mm (Xiao ve ark., 2017). İki saat eğitim alan acemilerde C3/C4’ün kulak önü noktasına uzaklığı için ölçüm hatası 1 cm’nin altındaydı. Ama ölçümler arası uyum düşük–orta düzeydeydi (Rich ve Gillick, 2019).

Bebekler. 3–17 haftalık bebeklerde O1–O2 ve T5–T6, erişkine göre daha aşağıdaki yapılara düştü (Kabdebon ve ark., 2014). Sağ Sylvius yarığı yukarı ve öne itildiği için P3 ve P4 bu yarığın arka ucuna eşit uzaklıkta değildi. Yazarlar bunu Yakovlev torku denen yarımküre asimetrisiyle açıklar (Kabdebon ve ark., 2014). 3–22 aylık 16 bebeğin MR’ında oluk kesişimlerinin yeri çoğunlukla birkaç milimetre değişti. Komşu 10–10 noktaları arası ise ~23 mm idi. Yani 10–10 sistemi bebekte de alttaki büyük yapıları öngörmeye yeter (Tsuzuki ve ark., 2017). Bebeklik boyunca merkezî oluğun alt kökü öne kaydı, üst ucu ise yerinde kaldı (Tsuzuki ve ark., 2017). IFCN’e göre küçük çocuklarda en az erişkin kadar elektrot kullanılmalıdır. Çünkü kafatasları incedir ve uzamsal örtüşme riski vardır (Seeck ve ark., 2017).

TMS bobini nereye tutulur? Depresyon tedavisinde bobinin istenen yeri çoğu zaman sol dorsolateral prefrontal kabuktur (DLPFC). Bu bölge 10–20 sisteminde F3 noktasına karşılık gelir (Beam ve ark., 2009). DLPFC, alın lobunun üst-yan yüzünde, bilişsel denetimle ilgili kabuktur (Cardenas ve ark., 2022). Hedefi bulmanın üç yolu vardır:

5 cm kuralı. Önce kafa üzerinde bir nokta aranır: TMS buraya uygulanınca başparmak kasılır. Buna motor sıcak nokta denir. Tedavi bu noktanın sabit bir uzaklık önüne uygulanır (Cardenas ve ark., 2022). İlk klinik uygulamalar 5 cm öne gitti. ABD’de onaya (FDA) götüren büyük çalışmalar da bu kuralı kullandı (Caulfield ve ark., 2022).
Beam F3 yöntemi. F3 noktasını yalnızca üç baş ölçüsüyle bulur (Beam ve ark., 2009).
Nöronavigasyon. Kişinin MR’ını kafasıyla eşleyerek bobini yönlendirir (Caulfield ve ark., 2022).

Basit kural her zaman tutmaz. 5 cm kuralı DLPFC’yi olguların üçte birinden fazlasında ıskalar (Mir-Moghtadaei ve ark., 2015). MR’a dayalı navigasyon ise DLPFC’deki belirli bir noktayı doğrudan hedefleyebilir (Mir-Moghtadaei ve ark., 2015). Ayrıca bobini her seansta seçilen hedefe çok daha yakın koyar (Caulfield ve ark., 2022).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Hedefin tanımı. Klasik DLPFC, Brodmann 9 ve 46. alanlara atfedilir (Cardenas ve ark., 2022). F3 bölgesi ise sol DLPFC’de 8, 9 ve 46. alanların bölümlerine karşılık gelir (Deng ve ark., 2023).

5 cm kuralı nereye düşer? 5 cm kuralı en az doğru yöntemdi. Hedeflerin çoğu 8. alana ve 6–8 arasındaki geçiş bölgesine düştü. Kural öne kaydıkça hedefler klasik DLPFC’ye (9 ve 46) yöneldi (Cardenas ve ark., 2022). MR kılavuzlu çalışmalar, sıcak noktanın yaklaşık 7 cm önüne gitmenin daha doğru olduğunu düşündürdü (Cardenas ve ark., 2022).

Beam F3 nasıl çalışır? Üç uzaklık ölçülür: baş çevresi, nasion–inion ve tragus–tragus. Bir web arayüzü F3’ün iki uzaklığını hesaplar. Biri orta hattan çevre boyuncadır, öteki verteksten (Atmaram ve ark., 2025). 100 MR’da Beam F3 ile MR’a dayalı hedef arasındaki fark ölçüldü (Mir-Moghtadaei ve ark., 2015):

Kişilerin %50’sinde 0,65 cm’nin altındaydı.
%75’inde 0,99 cm’nin altındaydı.
%95’inde 1,36 cm’nin altındaydı.

Beam F3, baş büyüklüğüne 5 cm kuralından daha iyi uyar (Deng ve ark., 2023).

Verteks nasıl bulunur? Bir çalışmada verteks, nasion–inion çizgisi ile kulaktan kulağa çizginin kesişimi olarak işaretlendi (Caulfield ve ark., 2022).

Sol DLPFC’yi bulmanın yolları

Yöntem	Nasıl?	Ne kadar tutuyor?
5 cm kuralı	Motor sıcak noktanın 5 cm önü	DLPFC’yi olguların üçte birinden fazlasında ıskalar; hedeflerin çoğu 8. alanda ve 6–8 geçiş bölgesinde
Sıcak noktanın ~7 cm önü	MR kılavuzlu çalışmaların önerisi	5 cm’den daha doğru
Başlık işaretiyle	Hedef (ör. Beam F3) esnek bir başlığa kalemle çizilir; bobin her seansta bu işarete konur	Seanslar boyunca bobin, ilk seanstan önce kaydedilen hedeften ortalama 10,66 mm uzağa kondu
Beam F3	Üç baş ölçüsü ve hesap	MR hedefinden fark kişilerin %95’inde 1,36 cm’nin altında
Nöronavigasyon	Kişinin MR’ı kafayla eşlenir	DLPFC’deki belirli bir noktayı doğrudan hedefleyebilir; bobini aynı hedefe yeniden koymada ortalama 0,3 mm sapma

Kaynaklar: Mir-Moghtadaei ve ark. (2015); Cardenas ve ark. (2022); Caulfield ve ark. (2022). Sabit uzaklık kurallarının hata elipsi daha büyüktür. Baş boyutuna göre ayarlanan kurallarınkinin yaklaşık iki katıdır: 654 ± 17 mm³’e karşı 301 ± 75 mm³ (Cardenas ve ark., 2022).

Klinik vaka

Vaka: Depresyon için TMS, ama hangi noktaya?

34 yaşında bir kadın, ilaçlarla düzelmeyen depresyon nedeniyle TMS tedavisine başlayacak. Merkezde nöronavigasyon cihazı yok. Ekip iki yolu tartışıyor. Birinde başparmağı kasan nokta bulunacak ve 5 cm öne gidilecek. Ötekinde baş çevresi ile iki uzaklık mezurayla ölçülecek ve F3 noktası hesaplanacak.

Hangi yol sol DLPFC’ye daha güvenilir ulaşır ve neden?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Bilimin bugün tartıştıkları

Iskalama oranları neden farklı?

Hedef tanımı. Bir çalışmaya göre 5 cm kuralı DLPFC’yi olguların üçte birinden fazlasında ıskalar (Mir-Moghtadaei ve ark., 2015). Başka bir kaynak, kuralın erişkinlerin üçte ikisinden fazlasında sol DLPFC’deki 9. alanı ıskaladığını yazar. Bobinin merkezi çoğu zaman 6. ya da 8. alana düşer (Deng ve ark., 2023). Fark hedefin tanımından gelir: biri DLPFC’nin tamamını, öteki yalnızca 9. alanı hedef alır.

Ergenler. Depresyonlu ergenlerde hedef MR’dan türetildi. 5 cm kuralı bu hedeften ortalama 3,9 cm, Beam F3 ise 2,5 cm uzaktaydı (Deng ve ark., 2023). Hindistan’da 10–15 yaşında 20 ergende Beam F3 ile 10–20 F3 karşılaştırıldı. Ortalama fark 1,10 ± 0,81 cm idi (0–3 cm). Ergenlerin %70’inde fark 1 cm ya da daha fazlaydı (Atmaram ve ark., 2025).

Başlık ve navigasyon. Bir çalışma, bobini her seansta aynı yere koymanın iki yolunu karşılaştırdı. Hedef, ilk seanstan önce Beam F3 yöntemiyle bulundu ve navigasyon cihazına kaydedildi. Her seansta bobin önce yalnızca esnek başlıktaki işarete göre, sonra navigasyona göre kondu. İki konumun da kaydedilen hedefe uzaklığı ölçüldü. 42 katılımcıda 3408 uzaklık ölçümü yapıldı. Başlık işaretiyle bobin, kaydedilen Beam F3 hedefinden ortalama 10,66 mm uzağa kondu; nöronavigasyonla 0,3 mm (Caulfield ve ark., 2022). Hedef dışı yerleşim, kabuktaki hedefe ulaşan elektrik alanını düşürdü. Bazı kişilerde hedefe ulaşan elektrik alanı, amaçlananın yalnızca %48,6’sı kadardı (Caulfield ve ark., 2022). Aynı yazı, MR’a dayalı hedef ile Beam F3’ün çoğu hastada aynı DLPFC hedefinde buluştuğunu da aktarır (Caulfield ve ark., 2022).

Başka hedefler. Kulak çınlaması tedavisinde işitme kabuğunu bulmak için 10–20’ye dayalı Langguth yöntemi kullanılır. 12 kişide bu yöntem bobini MR’daki en iyi yerin ortalama 10,8 mm arkasına ve 10,4 mm üstüne koydu (Theodoroff ve ark., 2018). 12 olgunun 6’sında bobin lateral oluğun üstündeydi, 1’inde altındaydı, 5’inde hizasındaydı (Theodoroff ve ark., 2018). İnmede birincil hareket alanı yer değiştirmiş olabilir. Bu durumda kafa ölçümüne dayalı konumlama yanıltabilir; TMS ile doğrulama önerilir (Rich ve Gillick, 2019).

Ucuz ama kaba. 10–20 ile TMS konumlaması ucuzdur ve geniş ölçekte istenen bölgeye ulaşır. Daha ince bir hedef için görüntülemeye dayalı yöntemler düşünülmelidir (Herwig ve ark., 2003). MR olmadan yapılan beyin haritalamada 10–20 sistemi yaygın kullanılır (Xiao ve ark., 2017). Bu tekniklerden biri fNIRS’tir: beyin etkinliğini kafa derisinden yakın kızılötesi ışıkla ölçer. fNIRS ve TMS’de Okamoto’nun kafa–beyin karşılık verisi temel başvurudur (Xiao ve ark., 2017).

Türkiye’den çalışmalar: kafadan beyne

Çalışma	Kurum ve şehir	Örneklem	Beyni bulmakla ilgili bulgu
Kendir ve ark. (2009)	Ankara Üniversitesi Anatomi Anabilim Dalı, Ankara	10 formalinli erişkin kafa	Kafatası 8 pencereye bölündü; presantral ve postsantral girusların dörtte üçü üst parietal pencerede (özet)
Uz ve ark. (2020)	Ankara Üniversitesi, Ankara	50 kuru kafa	Pterion bölgesi dört çeyreğe bölündü; Sylvius yarığının başlangıcı arka-alt çeyrekte (özet)
Kocaman ve ark. (2026)	İzmir Bakırçay Üniversitesi Tıp Fakültesi Beyin Cerrahisi ve Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi, İzmir	52 erişkin VP şant; tek cerrah, önce–sonra	Bileşik başarı (ilk denemede giriş ve 1. gün BT’de Derece 3 olmaması): navigasyon %100, serbest el %64,3. Derece 1 (yazarların kendi sınıflaması; uç aynı taraf Monro deliğinin önünde): %70,8 ve %32,1. Frazier noktası: inionun 6 cm üstü, 3 cm yanı
Kesilmez ve ark. (2026)	Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği, Kahramanmaraş	164 çocukta (18 yaş altı) VP şant	En uygun yerleşim (Yim Derece I): navigasyon destekli (ameliyat içi ultrason ya da nöronavigasyon) %81,25, klasik %60,34. Yeniden ameliyat (revizyon): %16,67 ve %38,79. Hedef derinlik küçük çocukta 4–5 cm, süt çocuğunda 3–4 cm

Kendir ve ark. (2009) ile Uz ve ark. (2020) yalnızca özetten. Kocaman ve ark. (2026) ile Kesilmez ve ark. (2026) tam metinden. Bu dört çalışma kafatasının yalnızca kemik ölçülerini değil, beynin ya da karıncığın yerini de ele aldığı için seçildi.

9.Terimler nereden gelir, nasıl kurulur?

Anatomi terimlerinin büyük çoğunluğu Latince, bir kısmı Yunancadır (Ankara Üniversitesi, 2017). Yunanca terimler Eski Yunancadan gelir. Latince ve Eski Yunanca bugün gündelik konuşmada kullanılmaz. Bu yüzden sözcüklerinin anlamı zamanla kaymaz (OpenStax 1.6). Terim, bir bilim dalında belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür (TDK, 2026). Terimleşen sözcük tek anlamlıdır. Anlamı kişiden kişiye değişmez (Şenel Tekin, t.y.).

Bu yüzden anatomi dilini yeni bir dil gibi öğrenmek işe yarar. Latince ve Yunanca adların çoğu yapının işine, yerine ya da görünüşüne dayanır (Sanders ve Taylor, 2025). Adın anlamını çözen, yapının kendisi hakkında da bir ipucu yakalar.

Bir terim üç tür parçadan kurulur: kök, önek ve sonek. Kök çoğunlukla bir organı, bir dokuyu ya da bir durumu anlatır. Önek ve sonek ise kökü niteler (OpenStax 1.6). Kök ile sonek arasına çoğu zaman bir bağlayıcı ünlü girer. Bu ünlü genellikle “o” harfidir ve söylemeyi kolaylaştırır (Ernstmeyer ve Christman, 2024). Türkçe bir tıbbi terminoloji ders notu da şunu yazar: iki kök çoğunlukla “o”, “e” ya da “i” ünlüsüyle birleştirilir. Örnek: gastr-o-logy (Şenel Tekin, t.y.).

Bir terimi çözerken sonekten başla (Ernstmeyer ve Christman, 2024). Örnek: ensefalit. Sonek -itis iltihap demektir. Kök encephal/o beyin demektir. Demek ki ensefalit, beyin iltihabıdır (Ernstmeyer ve Christman, 2024). Nevralji de aynı yolla çözülür. Neur- sinir, -algia ağrı demektir; nevralji sinir ağrısıdır (Ernstmeyer ve Christman, 2024).

Beyin terimlerinde sık geçen parçalar

Parça	Anlamı	Örnek
encephal/o	beyin	ensefalit: beyin iltihabı
neur/o	sinir	nevralji: sinir ağrısı
myel/o	omurilik (Yunanca myelos: ilik)	Celsus, Yunanca myelon’u Latinceye medulla diye aktardı
-itis	iltihap	ensefalit
-algia	ağrı	nevralji
-plegia	felç	hemipleji: bedenin bir yarısının felci
-paresis	hafif felç, güçsüzlük	parezi: kısmi güç kaybı
hemi-	yarım	hemipleji
sub-	altında	subthalamus: Forel’in 1877’de hipotalamus için kullandığı ad
super-, supra-	üstünde	superior: daha yukarıda olan
inter-	arasında	foramen interventriculare: karıncıklar arası delik

Parçaların anlamı: Ernstmeyer ve Christman (2024). Örnekler: Pretterklieber (2024), Knierim (2026), Puelles (2019), García-Orozco ve ark. (2025), FIPAT (2019). Başka sık parçalar: *radicul/o* sinir kökü, *mening/o* beyin zarları; *epi-* üstünde, *peri-* çevresinde, *intra-* içinde, *infra-* altında; *-oma* tümör (Ernstmeyer ve Christman, 2024).

Anatomik adlar çoğu zaman bir şeyi betimler. Bazıları yapının biçimini anlatır: arachnoidea, hippocampus, uncus. Bazıları da rengini anlatır: kara madde (substantia nigra) ve kırmızı çekirdek (nucleus ruber) böyledir (Strzelec ve ark., 2017). Beynin tabanındaki mamiller cisimler, adını Latincede “küçük meme” anlamına gelen sözcükten alır (Sanders ve Taylor, 2025).

Bazı adlar mitolojiden gelir. Hipokampus adı, Poseidon’un deniz kabuğu arabasını çeken hayvandan, yani deniz atından gelir (Pretterklieber, 2024). Talamus ise Yunancada “oda” demektir. Galenos onu beyin karıncıklarına açılan bir oda olarak tarif etmişti (García-Cabezas ve ark., 2021).

Üç boyutlu sahne

Adlar nereden geliyor?

Üç boyutlu beyin hazırlanıyor

Sağ yarı kaldırıldı. Sol yarının derin yapılarına içeriden bakıyoruz; ön taraf ekranın sağındadır. Mavi: talamus. Adı Yunanca “oda” demektir. Sarı: hipokampus. Adı mitolojideki deniz atından gelir. Kırmızı: mamiller cisimler. Adı Latince “küçük meme” demektir. Yeşil: karıncıklar arası delik. Bu deliğin yaygın kişi adı Monro deliğidir. Soluk yapılar (forniks ve üçüncü karıncık) yön bulmak için gösterildi. Bakış düğmesiyle yapılara başka yönlerden de bak.

Latince adlar tekil ve çoğulda biçim değiştirir. Bir kıvrım gyrus, birden çok kıvrım gyri’dir. Bir oluk sulcus, oluklar sulci’dir. TA2’nin başlıkları da çoğul biçimi kullanır: gyri cerebri (beyin kıvrımları) ve sulci cerebri (beyin olukları) (FIPAT, 2019). Bir çekirdek nucleus, çekirdekler nuclei’dir (Hutchins, t.y.). Bir düğüm ganglion, düğümler ganglia’dır (FIPAT, 2019).

Anatomide ad koymanın tarihi çok eskidir. Batı’da Alkmaion’la başlar. Alkmaion MÖ 500–450 yıllarında yaşadı. Atardamar ile toplardamarı ilk ayıran kişi olarak anılır (Pretterklieber, 2024). Yüzyıllar boyunca aynı yapıya pek çok ad verildi. Eycleshymer 1917’de yaklaşık 5.000 yapıya 50.000’den fazla ad verildiğini yazdı (Eycleshymer, 1917).

Bu karmaşayı bitirmek için 1895’te Basel’de ilk resmî liste kabul edildi. Adı BNA’dır (Basiliensia Nomina Anatomica, Basel anatomi adları) (Barker, 1907). Bugünkü listenin adı Terminologia Anatomica’dır. İlk baskısı 1998’de çıktı (Whitmore, 1999). İkinci baskısı (TA2) 2019’da çevrim içi yayımlandı (Gobée ve ark., 2024).

Bazı yapılar bir kişinin adıyla anılır. Buna eponim denir. Örneğin merkezî oluğun eski bir adı “Rolando yarığı”dır (fissure of Rolando). Gray (1918) bu adı merkezî oluğun eş anlamlısı olarak verir. Bugünkü resmî adı sulcus centralis’tir. Kişi adı TA2’de yalnızca ilişkili terim olarak kalmıştır (FIPAT, 2019).

Türkçede bu bilimin adı anatomidir. Sözcük Fransızca anatomie’den gelir. Eş anlamlısı teşrih’tir; bu sözcük Arapça kökenlidir (TDK, 2026). Türkçe basılmış ilk anatomi kitabı, 19. yüzyılda Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi’nin yazdığı Mir’âtü’l-ebdân’dır (TDV İslâm Ansiklopedisi, t.y.).

Terimleri değiştirme ve yeni terim ekleme yetkisi uluslararası bir kuruldadır (Ankara Üniversitesi, 2017). Bu kurulun bugünkü adı FIPAT’tır (Gobée ve ark., 2024). Türkçe ders sunuları Latince terimi Türkçe karşılığıyla birlikte verir: nervus (sinir), arteria (atardamar) gibi (Cömert, t.y.-a).

Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için

Tekil ve çoğul: Latince kurallar

Tekil biter	Çoğulda olur	Örnek
-us	-i	nucleus → nuclei; sulcus → sulci; gyrus → gyri
-a	-ae	lamina → laminae (laminae septi pellucidi); fissura → fissurae (fissurae cerebelli)
-um	-a	septum → septa
-on	-a	ganglion → ganglia
-is	-es	canalis → canales
-us (bazı sözcükler)	değişmez	plexus → plexus; sinus → sinus
Yunanca neuron	neura	neuron → neura
Kısaltma	harf ikilenir	n. → nn.; ggl. → ggll.

Kaynaklar: Hutchins (t.y.), Şenel Tekin (t.y.), Ankara Üniversitesi (2017), FIPAT (2019), Chmielewski (2020). Kuralların istisnaları vardır (Şenel Tekin, t.y.). TA2’de *plexus nervosi* (sinir ağları) ve *sinus venosi durales* (sert zarın toplardamar sinüsleri) biçimleri geçer (FIPAT, 2019). Bazı ders kaynakları “plexi” yazar (Hutchins, t.y.). TA2’de bu biçim hiç geçmez (FIPAT, 2019).

Barker’a göre 1895 komisyonu çalışırken bazı ilkelere vardı. Bu ilkeler genel kural olarak işe yaradı, ama hiçbiri istisnasız uygulanamadı. Komisyon zaman zaman bunlardan ayrılmak zorunda kaldı. Başlıca kararlar şunlardı (Barker, 1907):

Her yapının yalnızca bir adı olacak.
Her terim Latince ve dil bilgisi bakımından doğru olacak.
Terimler olabildiğince kısa ve yalın olacak.
Terimler yalnızca hafıza işaretidir. Betimleme ya da kuram iddiası taşımaz.
Birbiriyle ilişkili terimler olabildiğince benzer olacak.
Sıfatlar genellikle zıt çiftler hâlinde düzenlenecek: dexter–sinister, anterior–posterior, superficialis–profundus.

Latincede sıfat, nitelediği isimden sonra gelir ve onunla birlikte çekilir (Ankara Üniversitesi, 2017). Nucleus ruber (kırmızı çekirdek) ve substantia nigra (kara madde) buna örnektir. Sıfatların dereceleri de vardır: longus uzun, longior daha uzun, longissimus en uzun. Bazıları düzensizdir: magnus–major–maximus (büyük), parvus–minor–minimus (küçük) (Ankara Üniversitesi, 2017). Superior da bir karşılaştırma sıfatıdır: “daha yukarıda” demektir. Supremus ise “en yukarıda” demektir. Bu üstünlük sıfatı genel terimler listesinde yoktur (García-Orozco ve ark., 2025).

Sıfat ekinde de bir kural vardır. Varsayılan ek -alis’tir. Kökte l harfi varsa ek -aris olur. Ama l ile ek arasına r girerse yine -alis kalır (Neumann ve ark., 2026). Bu yüzden lateralis yazılır.

Adlandırmanın zaman çizelgesi

Yıl	Ne oldu?	Kaynak
MÖ 500–450	Alkmaion: Batı’da anatomik adlandırmanın başlangıcı	Pretterklieber (2024)
Antik çağ	Yunanca temel: Galenos ve öncülleri. Latince temel: Celsus	Eycleshymer (1917); Pretterklieber (2024)
1543	Vesalius Yunanca ve Arapça adları Latince adlarla değiştirdi; yapıları sıra numarasıyla ayırdı	Pretterklieber (2024); Sakai (2007)
1889	Alman Anatomi Derneği (Anatomische Gesellschaft) adlandırma komisyonunu kurdu	Pretterklieber (2024)
1895	BNA Basel’de kabul edildi: yaklaşık 4.500–5.000 terim	Barker (1907); Pretterklieber (2024)
1933	İngiliz ve İrlanda Anatomi Derneği: Birmingham Revizyonu (BR)	Gobée ve ark. (2024); Pretterklieber (2024)
1935 ya da 1936	Jena listesi (JNA ya da INA); sonunda tutmadı	Gobée ve ark. (2024); Pretterklieber (2024); Buklijas (2017)
1955	Paris’te PNA: ilk resmî uluslararası liste. Kişi adları resmî Latince adlardan çıktı	Pretterklieber (2024); Musil ve ark. (2026)
1960 ya da 1961 – 1983	Nomina Anatomica 2.–5. baskılar	Kachlik ve ark. (2008); Pretterklieber (2024)
1989	6. baskı onaylanmadı; IFAA yeni bir kurul (FCAT) kurdu	Pretterklieber (2024); Whitmore (1999)
1998	Terminologia Anatomica (TA): Latince ve İngilizce adlar	Whitmore (1999)
2016–2017	Terminologia Neuroanatomica (TNA) onaylandı ve yayımlandı	ten Donkelaar ve ark. (2017); Kachlík ve ark. (2020)
2019	TA2 çevrim içi yayımlandı; IFAA onayı 2020 (çoğu kaynak) ya da 2021	Gobée ve ark. (2024); Waschke (2024); Pretterklieber (2024)
2023	Alman Anatomi Derneği, TA98’e dayanan TA2023AG’yi kabul etti	Pretterklieber (2024)

IFAA: Uluslararası Anatomistler Dernekleri Federasyonu. FCAT: Anatomi Terminolojisi Federatif Kurulu; bu kurul zamanla FICAT’a, sonra FIPAT’a dönüştü (Gobée ve ark., 2024). Kaynakların ayrıldığı yerlerde iki tarih birlikte verildi.

Listeler nasıl değişti? Sakai’ye göre bu tarih beş evrede incelenebilir. Galenos, Vesalius, Sylvius ile Bauhin’in terim üretimi, ulusal dillerdeki ders kitapları ve 19. yüzyıl sonundaki uluslararası terminoloji bu evrelerdir (Sakai, 2007). Vesalius neredeyse hiç terim türetmedi. Onun yerine yapıları sıra numaralarıyla ayıran bir sistem kurdu (Sakai, 2007).

Sakai’ye göre 17. yüzyılda anatomi kitapları çoğunlukla Latince yazıldı. 18. ve 19. yüzyılda ise ulusal dillerde yazıldı. Aynı yapıyı farklı yazarlar farklı adlarla anlattı (Sakai, 2007). Pretterklieber’e göre bu dönemde yeni terimler de eklendi ve adlandırma daha karmaşık hâle geldi (Pretterklieber, 2024). Farklı okullardaki anatomistler ancak eş anlamlılar sözlüğüyle anlaşabiliyordu (Pretterklieber, 2024). Barker’a göre büyük bir ders kitabında 10.000 kadar terim vardı; bunların yarısı eş anlamlıydı (Barker, 1907). Hyrtl, terminolojiyi düzeltmek için dil bilen anatomistlerden bir kurul önerdi (Pretterklieber, 2024).

BNA’dan sonraki her liste eskisini düzeltti. Kaynaklar bu listelerin terim sayısını farklı verir:

Jena listesi. Pretterklieber’e göre BNA’daki 5.291 terim bu listede 5.124’e indi. Ona göre 670 eski terim çıktı, 498 yeni terim girdi (Pretterklieber, 2024). Bu üç sayı birbirini tam tutmaz. Kaynak aradaki küçük farkı açıklamaz. Kachlík ve arkadaşları ise Jena listesinde 4.329 terim sayar (Kachlík ve ark., 2020).
1955 listesi. Strzelec ve arkadaşları 5.640 terim verir (Strzelec ve ark., 2017). Kachlík ve arkadaşları ise 4.822 terim sayar (Kachlík ve ark., 2020). Strzelec ve arkadaşlarına göre bu terimlerin %76’sı BNA’dan değişmeden alınmıştı (Strzelec ve ark., 2017).

Latince adlandırmada tam uzlaşı bu 1955 listesiyle sağlandı (Kachlik ve ark., 2017). 1998’deki TA, İngilizce karşılıkları eksiksiz veren ilk listedir (Gobée ve ark., 2024). Doğru betimleyici adı bulmak için bir eponim dizini de içerir (Whitmore, 1999). Varyasyonlar, yani kişiden kişiye değişen yapılar için ayrılan terimler azdır. BNA’da 86 terim (%1,99), TA’da 149 terim, TNA’da 41 terim varyasyonlara ayrılmıştır (Kachlík ve ark., 2020).

Eponim, bir yapıya kişi adı verilmesidir. Sözcük Yunancada “ad veren” demektir. Antik Yunan’da bir kent görevlisinin unvanıydı (Kucharz, 2020). Anatomistler eponimleri pek sevmez. Çünkü kişi adı, yapının yeri ya da özelliği hakkında bilgi vermez (Gobée ve ark., 2024). Ad çoğu zaman yapıyı gerçekten ilk bulanın adı da değildir. Üstelik ülkeden ülkeye değişir (Barker, 1907). Öte yandan kişi adları akılda kolay kalır (Barker, 1907).

BNA bir orta yol buldu. Her yapıya nesnel bir ad verdi. Yaygın kişi adlarını ise köşeli parantez içinde tuttu (Barker, 1907). Böylece eponimler tümden kalkmadı, ama 20’ye indi (Pretterklieber, 2024). 1955’te kişi adları resmî Latince adlandırmadan çıkarıldı (Musil ve ark., 2026). 1998’deki TA da kişi adlı terimleri bıraktı. Ama tanınsınlar diye bir eponim sütunu tuttu (Bacci ve ark., 2024). TA2 bugün eponimleri resmî ad yapmaz; yalnızca “ilişkili terim” olarak verir (FIPAT, 2019).

Kişi adı ve resmî ad

Yaygın kişi adlı ad	TA2’deki resmî ad	Türkçesi
Rolando yarığı	sulcus centralis	merkezî oluk
Sylvius yarığı	sulcus lateralis	lateral oluk
Sylvius su yolu	aquaeductus mesencephali	orta beyin su yolu
Monro deliği	foramen interventriculare	karıncıklar arası delik
Magendie deliği	apertura mediana ventriculi quarti	dördüncü karıncığın orta açıklığı
Luschka deliği	apertura lateralis ventriculi quarti	dördüncü karıncığın yan açıklığı
Reil adası	insula	insula
Luys cismi	nucleus subthalamicus	subtalamik çekirdek

Kaynak: FIPAT (2019). TA2’de kişi adları resmî ad değil, ilişkili terimdir. Aynı kişi adı birden çok yapıda geçebilir. “Monro” adı hem karıncıklar arası deliğe hem hipotalamus oluğuna (*sulcus hypothalamicus*) verilmiştir. “Rolando” adı da hem merkezî oluğa hem omuriliğin jelatinimsi maddesine (*substantia gelatinosa*) verilmiştir (FIPAT, 2019).

Şânîzâde’nin Mir’âtü’l-ebdân’ı üzerine yapılan çalışmalar, terimlerin Türkçeye nasıl aktarıldığını gösterir. Bir çalışmaya göre Osmanlı’da kitaplar, İstanbul’da ilk matbaanın kurulduğu 1726’ya dek elle yazılıyordu. İlk resimli anatomi kitabı ise yaklaşık 100 yıl sonra basılabildi (Ortug ve ark., 2018). Kitabın 56 şeklinden 46’sı Jean Palfin’in kitabından alınmıştı (Ortug ve ark., 2018). Şânîzâde önce terimin Arapçasını, sonra Türkçesini verir. Bazen Yunanca ve Latincesini de ekler. Türkçe karşılık yoksa terimi açıklar (Acıduman ve Arda, 2013). Kitaptaki kemik adlarında Arapça, Türkçe, Yunanca ve Latince terimler bir arada geçer (Acıduman ve Arda, 2013).

1839’da açılan Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’de eğitim dili Fransızcaydı (Farımaz ve Aldur, 2026b). Hristo Stambolski bu okulda anatomiyi Osmanlı Türkçesiyle okutan ilk öğretmendir. 1867’de, daha öğrenciyken, anatominin Arapçadan Türkçeye çevrilmesi görevi ona verilmişti (Farımaz ve Aldur, 2026b). Stambolski’nin 1874 tarihli Miftâh-ı Teşrîh’i Fransızca bir atlastan çevrilmiştir (Farımaz ve Aldur, 2026a). Hasan Mazhar Paşa da Türkçe tıp eğitimini başlatanlardandır. Pek çok anatomi teriminin Türkçe karşılığını bulup yerleştirmiştir (Turamanlar ve ark., 2012).

Klinik vaka

Vaka: Büyük dedenin anatomi kitabı

Tıp fakültesine yeni başlayan bir öğrenci, evde 1918 basımı bir anatomi kitabı buluyor. Kitapta merkezî oluğun adının yanında “fissure of Rolando” yazıyor. Lateral oluk ise “lateral cerebral fissure” adıyla geçiyor; yanında “fissure of Sylvius” var. Hocası derste “merkezî oluk” ve “lateral oluk” diyor. Öğrenci TA2’de bu kişi adlarını resmî terim olarak bulamıyor.

Kitaptaki adlar yanlış mı? Bu adlar bugün hangi resmî adlarla karşılanır ve neden değişti?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Adlandırma sayılarla

50.000+
Yaklaşık 5.000 yapıya verilmiş ad sayısı. BNA eş anlamlıları eleyerek bunu kabaca 5.000’e indirdi (Eycleshymer, 1917; Pretterklieber, 2024).
4.500–5.000
1895’teki BNA listesindeki yaklaşık terim sayısı. Kaynaklar farklı sayılar verir (Barker, 1907; Pretterklieber, 2024).
7.635
1998’deki Terminologia Anatomica’nın madde sayısı (Strzelec ve ark., 2017).
7.200+
Ders kitaplarında ve çevrim içi kaynaklarda bulunan anatomik ve tıbbi eponim sayısı (Bacci ve ark., 2024).

Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için

Terminolojinin tarihi kaynaktan kaynağa farklı yazılır. Farkların çoğu, neyin sayıldığından ya da hangi olayın tarih alındığından gelir:

BNA’daki terim sayısı. Barker (1907) yaklaşık 4.500 terim der. Pretterklieber (2024) kabaca 5.000 der. Aynı yazar başka bir karşılaştırmada 5.291 terim verir. Kachlík ve arkadaşları (2020) ise 4.311 madde sayar. Strzelec ve arkadaşları (2017) terimi ve maddeyi ayrı sayar. Ama aynı 4.311 sayısını 1955 listesine verir: 5.640 terim, 4.311 madde. Kaynaklar bu farkı açıklamaz. Güvenli ifade: yaklaşık 4.500–5.000 terim.
Jena listesi. Gobée ve arkadaşları (2024), Kachlik ve arkadaşları (2008) ve Buklijas (2017) 1935 der. Pretterklieber (2024) ise listenin 1936’da Jena’daki yıllık toplantıda kabul edildiğini yazar. Kısaltma da değişir: JNA ya da INA.
IANC’nin kuruluşu. Uluslararası Anatomik Adlandırma Kurulu (IANC), Gobée ve arkadaşlarına (2024) göre 1936’da kuruldu. Pretterklieber’e (2024) göre ise 1950’deki Oxford kongresinde kuruldu.
Nomina Anatomica baskıları. Gobée ve arkadaşları (2024) beş baskıyı 1956–1983 arasına koyar. Pretterklieber (2024) 2. baskıyı 1961’e koyar. Kachlik ve arkadaşları (2008) 2.–6. baskıları 1960–1989 arasında sayar.
TA2’nin onayı. Çoğu kaynak IFAA onayını 2020 olarak verir (Gobée ve ark., 2024; Waschke, 2024; ten Donkelaar ve ark., 2024). Pretterklieber (2024) 2021 der. FIPAT taslağı 2016’da geçici olarak onaylamıştı (Chmielewski ve Domagała, 2020). Bir kaynak “ikinci baskı”yı 2011’e koyar (Chmielewski ve Strzelec, 2020). Bu, TA’nın 2011’de çevrim içi yayımlanan düzeltilmiş baskısı olabilir (Strzelec ve ark., 2017).
TNA’nın tarihi. TNA, 22 Eylül 2016’da IFAA yürütme toplantısında onaylandı (ten Donkelaar ve ark., 2017). Kachlík ve arkadaşları (2020) onu “TNA (2017)” diye anar. Waschke (2024) ise 2019’da onaylandığını yazar. Dijital sürümü 2022’de çıktı (ten Donkelaar ve ark., 2024).
Galenos mu, Celsus mu? Eycleshymer (1917), kapsamlı bir anatomi dilini ilk kuranın Galenos olduğunu yazar. Pretterklieber (2024) ise Latince terminolojinin babasının Celsus olduğunu savunur. Galenos Yunanca yazmıştı. Yani iki kaynak farklı şeyleri anlatıyor olabilir.

Bilimin bugün tartıştıkları

TA2 tartışması

TA2 yeni kurallar getirdi. Bunlara düzenli anatomik terim kuralları denir. Bu kurallar bağlacı, edatı ve iki adın yan yana eklenmesini yasaklar. Sözcük sırasını da sabitler. 1895’teki “kısa ve yalın” kuralının uzantısı sayılır (Neumann, 2021). Her adda yalın hâlde tek bir isim bulunur. Sıfatlar niteledikleri ismin hemen ardından gelir (Pretterklieber, 2024). Waschke’ye göre TA2’deki bu kapsamlı düzeltme, sonunda 1998’deki TA’ya göre terimlerin %20–30’unu değiştirecekti (Waschke, 2024).

Eleştiriler de var. Agur ve Dalley’e göre TA2 tek bir tercih edilen ad yerine seçenekler sunar. Böylece uzlaşıya dayalı ortak standart hedefi kaybolur (Agur ve Dalley, 2024). ten Donkelaar ve arkadaşlarına göre, derste, kitapta ve atlasta geleneksel Latinceyi kullanan Avrupalı anatomistler TA98’i kullanmayı sürdürecek (ten Donkelaar ve ark., 2024). Alman Anatomi Derneği ders kitapları için TA98 ve TNA’ya dayanan TA2023AG’yi önerdi (ten Donkelaar ve ark., 2024). Bu liste Eylül 2023’te Würzburg’da kabul edildi (Pretterklieber, 2024). ten Donkelaar ve arkadaşları TA98’e dayanan daha geniş bir liste de hazırlıyor: Terminologia Anatomica Humana (ten Donkelaar ve ark., 2024).

TA2’nin bir artısı, herkesin onu çevrim içi ve kısıtlamasız kullanabilmesidir (Waschke, 2024). Ama TA2 kalıcı kimlik numaraları yerine satır numaraları kullanır. Pretterklieber bunun yanlış anlamalara yol açabileceğini yazar (Pretterklieber, 2024). FIPAT’ın iki listesi de tam örtüşmez. Waschke, TA2 ile TNA arasındaki tutarsızlıkların giderilmesi gerektiğini söyler (Waschke, 2024).

Liste nasıl düzeltilir? Neumann ve arkadaşlarına göre düzeltmelere üç ilke yön verir. Yanlış olmadıkça bir ad değiştirilmez. Düzeltmeler bilgiçlik olmamalıdır. Her küçük yapıyı listeye almaya çalışılmaz (Neumann ve ark., 2020). Kachlik ve arkadaşları TA’nın zayıf yanlarını yedi grupta topladı: hatalar, tutarsızlıklar, terimlerin çoğaltılması, eş anlamlılar, farklı yapılara aynı ad, fazla uzun terimler ve eksik terimler (Kachlik ve ark., 2015). Genel anatominin ve varyasyonların adlandırması da en ihmal edilmiş kısımlardandır (Kachlik ve ark., 2016).

Düzeltme önerileri dünyanın her yerinden gelir. Latin Amerika’dan TA üzerine yazılmış 66 makale incelendi. Bunların 22’si mevcut terimlerde değişiklik, 15’i yeni terim eklenmesini önerdi (Casari ve ark., 2024). İspanyolca için ortak bir dil, İbero-Latin Amerika terminoloji sempozyumlarıyla (SILAT) kuruluyor (Ottone ve ark., 2024). İngilizce anatomi dilini standartlaştırma girişimleri 1887’de başladı. Bu süreç 2019’da TA2’nin yayımlanmasıyla doruğa ulaştı (Adds ve ark., 2024).

Sinir sistemi için ayrı bir liste de var: Terminologia Neuroanatomica (TNA). TNA, TA’nın merkezî ve çevresel sinir sistemi bölümleri birleştirilerek hazırlandı. Doku bilimi listesi Terminologia Histologica da bu birleştirmeye katıldı (ten Donkelaar ve ark., 2017). TNA 4.413 terim içerir (Kachlík ve ark., 2020). Ön beyni, embriyonun gelişimine dayanan prozomer modeline göre sınıflar (ten Donkelaar ve Puelles, 2019). Liste için yeni öneriler de yapıldı. Watson ve arkadaşlarına göre pons adı yalnızca köprünün taban bölümüne verilmelidir (Watson ve ark., 2019). Bu tür öneriler TNA’nın bir sonraki sürümünde değerlendirilecek (ten Donkelaar ve Puelles, 2019). TNA’da hem İngilizce hem Latince terimler resmîdir (ten Donkelaar ve ark., 2018). Unutulmuş küçük oluk adlarının bazıları beyin haritalama döneminde ve TNA’da yeniden kullanıma girdi (ten Donkelaar ve ark., 2018). TNA yalın hippocampus terimini almadı. Onun yerine formatio hippocampi (hipokampal oluşum) gibi türev adları kullanır. Bu, TA ile bir tutarsızlık yaratır (Duque-Colorado ve ark., 2025).

TA2 de beyinle ilgili bazı kararlar verdi. Cerebrum (büyük beyin) adını yeniden ön beynin erişkindeki karşılığı olarak tanımladı (FIPAT, 2019). Beyin sapı için truncus encephali terimi ise 1977’deki 4. baskıyla gelmişti (FIPAT, 2019). TA2’ye göre archi- kökü “eski” değil “önder” demektir. “Eski” anlamındaki doğru kök archaeo-’dur: archaeocerebellum gibi (FIPAT, 2019). Puelles’e göre “hipotalamus” da yeni sayılabilecek bir sözcüktür. His onu 1893’te getirdi; ad, Forel’in 1877’deki “subthalamus” adının yerini aldı (Puelles, 2019).

Eponim tartışması bitmiş değil. Ders kitaplarında ve çevrim içi kaynaklarda 7.200’den fazla anatomik ve tıbbi eponim bulunur (Bacci ve ark., 2024). Anket yanıtlayan anatomi dergisi editörlerinin %81,3’ü (13 kişi), eponimlerin bu bilimin tarihinde önemli bir yeri olduğunu düşünüyor (Bacci ve ark., 2024). Buna karşılık IFAA, anatomik, histolojik ve embriyolojik yapılarda bütün eponimlerin bırakılmasını önerir (Kachlík ve ark., 2020). Bazı eponimler etik bakımdan da sorunludur. Bazı yazarlar, Nazi Almanyası ile iş birliği yapmış kişileri onurlandıran eponimlerin kullanılmasına karşı çıkar (Gobée ve ark., 2024). Bugün iyelik eki olmayan biçim önerilir: “Cushing’s disease” yerine “Cushing disease” (Kucharz, 2020).

Bir kişi adı birden çok yapıyı gösterebilir (Kachlík ve ark., 2020). İkinci bölümde Forel ve Meynert örneklerini gördük. Beyin karıncıklarının anlatımında da pek çok kişi adı geçer: Monro, Magendie, Luschka, Sylvius (Akdoğan ve ark., 2026). Mitolojiden gelen adlar da benzer bir sorun taşır. Hipokampus ve cornu ammonis yapıyı betimlemez. Yine de bu adlar ve türevleri TA, TNA ve Terminologia Histologica’da geçer (Duque-Colorado ve ark., 2025). Hyrtl yerleşik yanlış adlandırmaları listelemişti. Talamus için notu açıktı: “tepe değil, oda” (Pretterklieber, 2024). Yunanca thalamos’un ilk anlamı, evin kadınlara ya da geline ayrılmış iç odasıdır (García-Cabezas ve ark., 2021).

Klinik vaka

Vaka: Hangi “pons”?

Bir araştırmacı, beyin sapındaki lezyonları bir atlasla eşleştiriyor. Atlas, Watson ve arkadaşlarının beyin sapı için önerdiği yeni adlarla etiketlenmiş. Klinik raporlardan birinde “ponsta, dördüncü karıncığın tabanına yakın küçük bir lezyon” yazıyor. Araştırmacı bu bölgeyi atlasta arıyor. Ama bölgenin atlasta “pons” etiketi taşımadığını görüyor.

Rapor ile atlas neden aynı bölgeye farklı ad veriyor? Bu bölgeyi karışıklığa yer bırakmadan nasıl tarif edersin?

Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?

Vaka eğitim için kurgulanmıştır; gerçek bir hastayı anlatmaz ve tanı ya da tedavi önerisi değildir.

Türkiye’de tıbbi ve anatomik terminoloji üzerine araştırma sayısı azdır (Esersoy, 2020). Son yıllardaki birkaç çalışma bu boşluğu doldurmaya başladı:

Lise ders kitabı. 11. sınıf biyoloji kitabında 575 ayrı anatomi terimi bulundu; terimler toplam 6.391 kez geçiyordu. Terimlerin %89’u Türkçe kullanım bakımından doğruydu. Ama yalnızca %14’ü Terminologia Anatomica ile uyumluydu. Başlıca nedenler Latince karşılığın verilmemesi, kişi adları ve standart terim yerine sadeleştirilmiş Türkçe anlatımdı (Toçoğlu ve ark., 2026).
Sinir sistemi terimlerindeki sıfatlar. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi’ndeki bir tez, 1998’deki TA’nın sinir sistemi ve duyu organlarıyla ilgili 2.431 terimini inceledi. Bu terimlerde toplam 625 farklı sıfat buldu. Yalnızca sinir sistemi başlığındaki 1.924 terimde 492 farklı sıfat vardı. Bunların 386’sı Latince, 60’ı Yunanca, 46’sı iki dilden kökenliydi. Aynı 492 sıfatın 483’ü yalın derecede, yalnızca 6’sı karşılaştırma ve 3’ü üstünlük derecesindeydi (Aydın, 2023).
Hareket sistemi terimleri. Erciyes Üniversitesi’ndeki bir tez, TA’nın hareket sistemiyle ilgili 2.282 terimini inceledi. Genel anatomi bölümünde 111 Latince ve 21 Yunanca kökenli sıfat buldu (Esersoy, 2020).
Kafa sinirlerindeki kişi adları. Gaziantep Üniversitesi’ndeki bir tez, TA ve TNA’nın kafa sinirleri başlığında kişi adı taşıyan 17 terim saptadı. Web of Science’taki yayınlarda çoğunlukla Latince ya da İngilizce adlar kullanılıyordu (Emek, 2022).
Osmanlı’dan bir karşılaştırma. Stambolski’nin Miftâh-ı Teşrîh’inde beyni saran kemiklerle ilgili 75 terim incelendi. Bunların %85,3’ü (64 terim) TA2 ile tam anlam karşılığı gösterdi (Farımaz ve Aldur, 2026a).

Başka ülkelerle karşılaştırmak yol gösterir. Polonya, Slovenya, Japonya, İspanya ve Macaristan kendi dillerinde resmî bir terminoloji kurdu. Çekya ve Slovakya’da ise henüz yok (Musil, 2024). Polonya’da BNA, 1897’de Krysiński tarafından ulusal terminolojiye aktarıldı (Strzelec ve ark., 2017). Yunanistan’da eskimiş ve belirsiz terimlerin sürmesi klinik risk yaratıyor. Bu yüzden bir ulusal kurul önerildi (Triantafyllou ve Piagkou, 2025).

Sözlük

10–20 sistemi: EEG elektrotlarını nasion, inion ve iki kulak önü noktasına göre yerleştiren orantılı sistem. Uzaklıklar %10 ve %20’lik parçalara bölünür; 21 noktadan oluşur.
AC–PC çizgisi: Ön komissür (AC) ile arka komissürü (PC) birleştiren başvuru çizgisi. Talairach, Schaltenbrand ve klinik tanımlarda farklı noktalardan çizilir.
Afin matris: Voksel sırasını (i, j, k) milimetrelik bir konuma çeviren hesap tablosu. Tersi, konumdan voksel sırasına götürür.
Aksiyel kesit: Radyolojide horizontal (yatay) kesitin adı. TA2’de “aksiyel düzlemler”, transvers düzlemlerin yalnızca ilişkili adıdır.
Ameliyat yeri işaretleme: Ameliyat edilecek yerin, ameliyatı yapacak cerrah tarafından silinmez kalemle işaretlenmesi. Ok, imza ya da baş harf kullanılır; çarpı kullanılmaz.
Anatomik duruş · Positio anatomica: Yönlerin hep ona göre söylendiği başlangıç duruşu: kişi dik durur, başı diktir, avuç içleri öne bakar. Kolların ve ayakların ayrıntısı kaynaktan kaynağa biraz değişir. Türkçe ders kaynakları “normal anatomik pozisyon” da der.
Asla olmaması gereken olay: Önlenebildiği için hiç yaşanmaması beklenen ağır bir sağlık hatası (İng. never event). Yanlış yer ameliyatı bunlardan biridir.
Bağlayıcı ünlü: Kök ile sonek ya da iki kök arasına giren, söylemeyi kolaylaştıran ünlü. Çoğunlukla “o” harfidir.
Beam F3 yöntemi: TMS’de sol DLPFC’nin üstündeki F3 noktasını yalnızca üç baş ölçüsüyle bulan yöntem: baş çevresi, nasion–inion ve tragus–tragus uzaklığı.
BNA · Basiliensia Nomina Anatomica: İlk resmî anatomi terimleri listesi. 1895’te Basel’de kabul edildi ve yaklaşık 4.500–5.000 terim içeriyordu. Her yapıya tek bir Latince ad vermeyi amaçladı.
Boylamsal yarık · Fissura longitudinalis cerebri: İki beyin yarımküresini birbirinden ayıran derin yarık. Median düzlem bu yarıktan geçer.
Boynuz (omurilikte) · Cornu: Omuriliğin gri sütunlarının transvers kesitteki görünüşü. TA2’ye göre sütun (columna) ile eş anlamlıdır.
Cerrahi duraklama (time-out): Kesiden hemen önce yapılan kısa duraklama. Ekip hastayı, işlemi ve ameliyat yerini bir kez daha doğrular. DSÖ kontrol listesinin ikinci aşamasıdır.
Dendritik diken: Dendritin üzerindeki küçük çıkıntı. Başı genellikle 1 µm’den küçüktür ve dendrite yaklaşık 100 nm genişliğinde ince bir boyunla bağlanır.
Dış ventrikül drenajı (EVD): Yan karıncığa yerleştirilen ince bir tüple beyin-omurilik sıvısını kafanın dışına alan sistem. Bir basınç ölçeri de vardır.
Dolaylı hedefleme: Görüntüde seçilemeyen bir hedefin yerini, görünen yapılara (ör. ön ve arka komissür) göre hesaplama.
Dorsal ve ventral · Dorsalis, ventralis: Nöral tüpün sırt ve karın yüzüne doğru. Ön beyinde dorsal yukarı, ventral aşağıdır. Beyin sapında ve omurilikte dorsal arkaya, ventral öne bakar.
Dorsolateral prefrontal kabuk (DLPFC): Alın lobunun üst-yan yüzündeki, bilişsel denetimle ilgili kabuk; klasik olarak Brodmann 9 ve 46. alanlar. Depresyonda TMS’nin sık hedefidir.
Dünya (tarayıcı) koordinatı: Cihazın kendi eksenleriyle verilen konum. Başlangıç noktası mıknatısın merkezi (izomerkez), birimi milimetredir.
Düzenli anatomik terim kuralları: TA2’nin terim kurma kuralları. Bağlaç, edat ve ad eklemesini yasaklar; sözcük sırasını sabitler. Her adda yalın hâlde tek bir isim bulunur ve sıfatlar isimden hemen sonra gelir.
Eğik düzlem: Bir açıyla kesen, üç ana düzlemin hiçbirine paralel ya da dik olmayan düzlem. Bazı yapılar en iyi böyle bir düzlemde görülür.
Eğik kesit: Üç ana düzlemin hiçbirine paralel ya da dik olmayan kesit. Örneğin epilepside hipokampusun uzun eksenine dik alınan koronal kesitler.
Enine kesit: Bir yapıyı kendi uzun eksenine dik kesen kesit. Omurilikte başın yatay düzlemine düşer; beyin sapında beyin sapının uzun eksenine diktir.
Eponim: Bir yapıya verilen kişi adı; sözcük Yunancada “ad veren” demektir. Örnek: merkezî oluk için “Rolando yarığı”. TA2’de eponimler resmî ad değil, ilişkili terimdir.
Evrensel Protokol: ABD’de Joint Commission’ın 1 Temmuz 2004’te zorunlu kıldığı üç adımlı doğrulama protokolü. Doğru hasta, doğru yer ve doğru işlem doğrulanır.
FIPAT: Uluslararası anatomi terminolojisini hazırlayan kurul. 1989’da FCAT adıyla kuruldu, sonra FICAT ve FIPAT adlarını aldı. TA2’yi ve TNA’yı bu kurul hazırladı.
Forel ekseni: Ön beynin ekseni; ön komissür (AC) ile arka komissürü (PC) birleştiren çizginin doğrultusu (interkomissural eksen). Ön beyindeki koronal (frontal) kesitler bu eksene diktir. TA2’de resmî terim değildir.
Frankfurt yatay düzlemi: Soldaki orbitale ile iki yandaki porion noktasından geçen düzlem. 1884’te Frankfurt’taki bir antropoloji toplantısında kabul edildi.
Gantri açısı: BT tarayıcısının halka biçimli gövdesinin (gantri) yatırılma açısı. Orbitomeatal çizginin 10–12 derece üstüne yatırmak, gözün doğrudan ışınlanmasını önlemenin etkili bir yolu olarak önerilir.
Güvenli Cerrahi Kontrol Listesi: Dünya Sağlık Örgütü’nün ameliyat güvenliği listesi. Üç aşaması vardır: anesteziden önce giriş, kesiden önce cerrahi duraklama, hasta ameliyathaneden çıkmadan önce çıkış. DSÖ kılavuzunun ilk hedefi, ekibin doğru hastayı doğru yerden ameliyat etmesidir.
HARNESS-MRI: Epilepsi için önerilen MR protokolü: üç boyutlu T1, üç boyutlu FLAIR ve hipokampusun uzun eksenine dik iki boyutlu koronal T2 çekimi.
Intermedius ve medius (ara ve orta) · Intermedius; medius: Intermedius, iç yan ile dış yan arasındaki konumdur. Medius ise ön ile arka ya da iç ile dış arasındaki konumdur. 1895 listesi, sesleri benzeyen medius ve medialis yan yana gelmesin diye intermedius’u seçti.
İki yanlı simetri: Bir yapının sağ ve sol yarısının kabaca birbirinin ayna görüntüsü olması. Beynin kaba biçimi bu kurala uyar.
İlişkili terim (TA2): TA2’de resmî adın yanında verilen, ama resmî ad olmayan terim. Kişi adları ve eksene dayanan eski adlar çoğu zaman bu biçimde listelenir. Örnek: sulcus centralis için “fissure of Rolando”.
İnternus ve eksternus (iç ve dış) · Internus; externus: İçte ve dışta olan. Gray bu iki sözcüğü neredeyse yalnızca boşlukların ve içi boş organların duvarları için kullanır. Türkçede “iç” hem medialis hem internus için kullanıldığından ikisi karıştırılmamalıdır. Not: iç kapsül (capsula interna) ve dış kapsül adları bu kuralın istisnasıdır; mercek biçimli çekirdeğin iç ve dış yanındaki beyaz cevher tabakalarıdır.
İpsilateral ve kontralateral: İpsilateral aynı tarafta, kontralateral karşı tarafta olan demektir. Bu terimler TA2’nin genel terimler listesinde yoktur; belirtinin hasara göre yanını anlatmak için kullanılır.
Kafa–beyin izdüşümü (kraniyoserebral topografi): Kafanın dışındaki noktalar ile altlarındaki beyin yapıları arasındaki ilişki. Kafatası açıklığını, EEG elektrotlarını ve TMS bobinini yerleştirmeye yarar.
Kakarla derecelendirmesi: Karıncık tüpünün ucunun yerini üç derecede sınıflar: 1 en uygun (aynı taraf ön boynuz ya da üçüncü karıncık), 2 işlevsel, 3 yetersiz.
Kantomeatal çizgi: Göz köşesi ile dış kulak yolunun ortası arasındaki çizgi. Reid çizgisine göre yaklaşık 10 derece burun yukarıdır.
Karşılaştırmalı anatomik duruş · Positio anatomica comparativa: TA2’nin dört duruş teriminden biri. TA2 onu dört ayaklı duruşla (positura quadrupedalis) ilişkilendirir, ama bir tanım metni vermez. Adı karşılaştırmalı anatomiye işaret eder.
Kesit: Üç boyutlu bir yapının bir düzlemle kesilmiş, iki boyutlu yüzü. MR ve BT gibi cihazlar canlı bedenden sanal kesitler üretir.
Kocher noktası: Yan karıncığa önden girişte en çok kullanılan nokta. Kaynağa göre değişen ölçülerle tarif edilir. Örneğin koronal dikişin 1–2 cm önü ve orta hattın 2–3 cm yanı. Başka bir tarif: nasionun 10–11 cm arkası ve orta hattın 3 cm yanı.
Kolumnar ve prozomerik model: Ön beynin eksenini açıklayan iki model. Herrick’in 1910’da önerdiği kolumnar model ekseni uç beyinde bitirir. Prozomerik model ekseni orta hattaki taban plağına dayandırır. İki model ön beynin rostral kısmında ekseni kabaca 90 derece farklı tanımlar.
Koronal düzlem · Plana coronalia: Beyni ön ve arka parçalara ayıran dikey düzlem; frontal düzlem de denir. Adı, kabaca içinden geçtiği koronal dikişten gelir.
Kök, önek ve sonek: Bir terimin üç tür parçası. Kök çoğunlukla organı, dokuyu ya da durumu anlatır; önek ve sonek kökü niteler. Örnek: ensefalit = encephal/o (beyin) + -itis (iltihap).
LPS: DICOM’un hasta koordinat kuralı: x hastanın soluna, y arkasına, z başına doğru artar. RAS+’tan farkı ilk iki eksenin işaretidir.
Medial ve lateral (iç yan ve dış yan) · Medialis; lateralis: Medial orta hatta daha yakın, lateral orta hattan daha uzak demektir. Tam orta hatta duran yapı için ise medianus (median) kullanılır.
Median düzlem · Planum medianum: Tam orta hattan geçen sagital düzlem; orta sagital düzlem de denir. Beyni iki yarımküre arasındaki boylamsal yarıktan ikiye ayırır.
Meynert ekseni: Beyin sapının uzun ekseni. Beyin sapının transvers (enine) kesitleri bu eksene dik alınır. TA2’de resmî terim değildir.
Mikrometre (µm): Milimetrenin binde biri. Hücre gövdeleri ve aksonlar mikrometreyle ölçülür.
Mitonim: Mitolojiden gelen anatomik ad. Hipokampus (deniz atı) ve cornu ammonis buna örnektir. Yapıyı betimlemedikleri hâlde terim listelerinde sürerler.
MNI uzayı: Montreal Nöroloji Enstitüsü’nün çok sayıda beynin ortalamasından yaptığı şablonların (MNI305, ICBM152 ve sonrakiler) ortak adı.
Monro deliği · Foramen interventriculare: Karıncıklar arası delik. Önden giren karıncık tüpü ona doğru yöneltilir. Dışarıda tragus hizası onun yaklaşık izdüşümü sayılır.
Nanometre (nm): Mikrometrenin binde biri. Dendritik diken boynu ve sinaptik aralık nanometreyle ölçülür.
Nomina Anatomica (PNA) · Parisiensia Nomina Anatomica: 1955’te Paris’te onaylanan ilk resmî uluslararası anatomi terimleri listesi. Ardından 1983’e kadar başka baskıları çıktı. Kişi adları bu listeyle resmî Latince adlardan çıkarıldı.
Nörolojik gösterim: Radyolojik gösterimin tersi. Kesite başın tepesinden, arkadan ya da sağ yandan bakılır. Hastanın sağı ekranın sağındadır.
Orbitomeatal çizgi: Göz çukuru ile dış kulak yolu arasında çizilen başvuru çizgisi. Tanımı kaynaktan kaynağa değişir. BT’de aksiyel kesitlerin ve gantri açısının başvurusudur.
Orta hat kayması: Orta hat yapılarının ideal orta hattan sapması. Kafa içi basıncın arttığını gösteren bir işarettir.
Orta hat yapısı: Orta hatta tek olarak duran yapı: epifiz, üçüncü karıncık ya da septum pellucidum gibi. Görüntülerde orta hat kaymasını ölçmeye yarar.
Orta komissürel nokta (MCP): AC–PC çizgisinin tam ortası. Schaltenbrand uzayının başlangıç noktasıdır; birçok hedef koordinatı da buna göre verilir.
Paramedian düzlem · Planum paramedianum: Median düzleme paralel ama ortadan geçmeyen sagital düzlem. Ders kitaplarında parasagital düzlem de denir; TA2’de “parasagital” yalnızca ilişkili addır.
Parezi ve pleji: Parezi kısmi güç kaybıdır, pleji (felç) tam kayıptır. Ön ekler tutulan bölgeyi söyler: hemipleji bedenin bir yarısının, monopleji tek uzvun, parapleji bacakların, kuadripleji dört uzvun felcidir.
Petalya: Bir yarımküre kutbunun karşı taraftakinden daha çok taşması. İnsanlarda en tipik örüntü, sağ frontal ve sol oksipital petalyanın birlikte görülmesidir.
Planum temporale · Planum temporale: Sylvius yarığının arka ucundaki kabuk alanı; TA2’ye göre üst temporal kıvrımın parçası. Nüfusun %11’e varan kısmında sağdaki soldakinden büyüktür.
Ponto-mezensefalik bileşke düzlemi (PMJ): Pons ile orta beynin birleşiminden geçen düzlem. Arkada dört tepeciğin plağının alt yüzünü, önde pedinküller arası çukurun kör deliğini (foramen caecum) birleştirir. Coulombe ve arkadaşları, atlaslarının beyninde bu düzlemin AC–PC düzleminden yaklaşık 10 derece farklı olduğunu tahmin eder.
Proksimal ve distal · Proximalis; distalis: Uzuvlarda bir noktanın, uzvun gövdeye bağlandığı uca yakın (proksimal) ya da uzak (distal) olması. Sözcükleri 1803’te Barclay önerdi.
qform ve sform: NIfTI dosyasının başlığındaki iki konum bilgisi. qform tarayıcının bildirdiği konumu, sform standart bir uzaydaki konumu taşır.
R ve L işaretleri: Görüntünün kenarındaki taraf harfleri: R sağ (İng. right), L sol (İng. left). Beyin neredeyse simetrik olduğundan taraf bu işaretlerden okunur.
Radyolojik gösterim: Kesit görüntüsünü ekrana koyma kuralı. Kesite hastanın ayak ucundan (aksiyel), önünden (koronal) ya da sol yanından (sagital) bakılır. Aksiyel ve koronal kesitte hastanın solu ekranın sağındadır.
RAS+: Nörogörüntülemede yaygın eksen kuralı: x hastanın sağına, y önüne, z başına doğru artar. NIfTI dosyaları, Talairach ve MNI uzayları bunu kullanır.
Reid taban çizgisi: Göz çukurunun alt kenarından kulak noktasına (dış kulak yolu ağzının merkezi) uzanan çizgi. Beyni görüntülerken kafanın dışından bir başvurudur.
Rostral ve kaudal · Rostralis, caudalis: Eksen boyunca ön (burun) uca ve arka (kuyruk) uca doğru. Ön beyinde rostral öne, kaudal arkaya bakar. Beyin sapında ve omurilikte rostral yukarıya, kaudal aşağıya bakar.
Sagital düzlem · Plana sagittalia: Beyni sağ ve sol parçalara ayıran dikey düzlem. Gray 1918’e göre adını kafatasının sagital dikişinden alır.
Sağ-sol çevrilmesi: Görüntünün sağı ile solunun dosyada ya da ekranda yer değiştirmesi. Çoğu zaman eksik ya da yanlış başlık bilgisinden doğar. Beyin simetrik olduğu için kolay fark edilmez.
Sefalik fleksura: Gray’de embriyoda orta beyin bölgesinde beliren ilk bükülme; ön beyin bu bükülmede karın tarafına kıvrılır. OpenStax aynı adı erişkinde beyin sapı ile ön beyin arasındaki büyük eğriliğe verir.
Septum pellucidum · Septum pellucidum: İki yan karıncığın ön boynuzları arasındaki ince zar. BT’de orta hat kayması çoğu zaman ona göre ölçülür.
Serebral tork: Beynin hafif burulması: sağ frontal ve sol oksipital kutup taşar, sol oksipital kutup aşağı kayıp sağa bükülür. Bakış yönüne göre saat yönünde ya da tersine diye anılır.
Seri kesit: Bir yapıdan art arda alınıp sırayla dizilen ince kesitler. BigBrain ve Allen atlası gibi büyük atlaslar bunlardan kurulur.
Servikal ve pontin fleksura: Embriyodaki öteki iki bükülme. Servikal fleksura arka beyin ile omuriliğin birleşimindedir; baş dikleşince azalır ve kaybolur. Pontin fleksura gelecekteki pons bölgesindedir; dışbükeyliği öne bakar ve başı etkilemez.
Sinaptik aralık: İki nöronun buluştuğu sinapsta, iki zarın arasında kalan dar boşluk. Kuramsal en uygun yüksekliği yaklaşık 12–20 nm’dir.
Sinir ekseni (nöraksis): Sinir sisteminin ön–arka boyutu; nöral tüp bu boyutu kurar. Dört ayaklıda düzdür. İnsanda orta beyin hizasında kabaca 90 derece bükülür: omuriliğin ucunda başlar, beynin önünde biter.
Stereotaksik çerçeve: Başa sabitlenen ve görüntüde görünen işaretler (fidüsyeller) taşıyan düzenek. Beyindeki her noktaya koordinat verir; Leksell çerçevesinin merkezi (100, 100, 100) sayılır.
Sylvius noktası: Gray’e göre lateral yarığın dallara ayrıldığı yer. Kafada pratikte pteriona karşılık gelir.
Talairach uzayı: Ön komissürü başlangıç alan ve beyni AC–PC çizgisine göre orantılı biçimde ölçekleyen koordinat sistemi. Tek bir beyinden yapılmış 1988 atlasına dayanır.
Taraf hatası: Sağdaki bir bulgunun solda yazılması ya da tersi. Ameliyatta ise yanlış tarafın ameliyat edilmesi.
Taylor–Haughton çizgileri: Merkezî ve lateral oluğu kafa üzerinde gösteren çizgiler (1900). Frankfurt düzlemini, dörde bölünen nasion–inion yayını, arka kulak çizgisini ve kondil çizgisini kullanır.
Tektum ve tegmentum · Tectum; tegmentum mesencephali: Beyin sapının dorsal–ventral katlarından ikisi. Tektum, karıncık sisteminin dorsalindeki tavandır; orta beyinde tepecikleri taşır. Tegmentum onun altındaki merkezî özdür. En ventralde büyük bir lif kütlesi bulunur.
Telensefalik fleksura: Erken embriyoda yarımkürelerin arkada önce aşağı, sonra öne bükülerek “C” biçimini alması. Temporal lob, operkulum ve Sylvius yarığı bu kıvrılmayla biçimlenir.
Terminologia Anatomica (TA, TA2): Bugünkü uluslararası anatomi terimleri listesi. İlk baskısı 1998’de çıktı ve Latince adların yanında İngilizce karşılıkları da verdi. İkinci baskısı TA2, 2019’da çevrim içi yayımlandı.
Terminologia Neuroanatomica (TNA): Sinir sistemi için hazırlanan ayrı terim listesi. 2016’da onaylandı; 4.413 terim içerir. Ön beyni gelişime dayalı prozomer modeline göre sınıflar.
Teşrih: Anatominin Arapça kökenli eş anlamlısı. Türkçe basılmış ilk anatomi kitabı Şânîzâde’nin Mir’âtü’l-ebdân fî teşrîhi a‘zâi’l-insân adlı eseridir.
Transvers düzlem · Plana transversa: Beyni üst ve alt parçalara ayıran, yere paralel düzlem; horizontal düzlem de denir. Görüntülemede bu düzlemdeki kesite aksiyel kesit denir.
Unilateral ve bilateral: Bir bulgunun bedenin yalnızca bir yanında (tek yanlı, unilateral) ya da iki yanında birden (iki yanlı, bilateral) olması.
Üst medüller velum · Velum medullare superius: Dördüncü karıncığın tavanının en üst parçası olan ince yaprak. Eski adı velum medullare anterius’tur. TA2 bu eski adı insanda yanıltıcı bulur. Yaprak, alt medüller velumun (eski adı arka velum) çok daha yukarısında, ondan yalnızca biraz öndedir.
Üst Rolando noktası: Merkezî oluğun orta hatta ulaştığı üst ucu. Sagital dikiş boyunca bregmanın yaklaşık 5 cm arkasındadır.
Voksel: Üç boyutlu görüntünün en küçük birimi: hacmi olan bir piksel. MR ve BT görüntüleri voksellerden oluşan bir dizidir.
Yanlış yer kraniyotomisi: Beyne ulaşmak için kafatasını açma ameliyatının (kraniyotomi) yanlış yerden yapılması (İng. wrong-site craniotomy). Beynin kendine özgü işlevleri yüzünden sonuçları öteki yanlış yer ameliyatlarından farklıdır.
Yüzeysel ve derin · Superficialis; profundus: Yüzeysel, bedenin yüzeyine daha yakın; derin, yüzeyden daha uzak demektir. Örneğin beyin, kafatasına göre derindir.
Yüzüstü ve sırtüstü yatış · Positio prona; positio supina: Yüzüstü yatışta yüz aşağı, sırtüstü yatışta yukarı bakar. Bu terimler yalnızca yatış biçimini anlatır; yönlerin adını değiştirmez.
Zihinsel döndürme: Bir nesneyi ya da kişiyi zihinde çevirerek yönünü bulmak. Karşındaki kişinin sağını solunu ayırmak bunu gerektirir.

Kendini dene

Temel düzeyinde 18 soru. Üst düzeylerde 36 soru daha var; dersin başındaki kartlardan ya da ekranın altındaki düğmeden düzeyi değiştirerek açabilirsin. Her sorunun yanında düzeyi yazar.

1. Hasta MR cihazında sırtüstü yatarken alnı tavana bakar. Anatomi dilinde alın tarafına ne denir?
Temel
2. Türkçede hem medialis hem internus “iç” diye çevrilir. Medialis ne anlatır?
Temel
3. Dört ayaklı bir hayvanda “dorsal” sözcüğü beyinde ve omurilikte hangi yönü gösterir?
Temel
4. Henley’e göre insanda sinir ekseni nerede ve yaklaşık kaç derece bükülür?
Temel
5. Beyni sağ ve sol iki parçaya ayıran düzlem hangisidir?
Temel
6. Omuriliğin enine (transvers) kesiti, başa göre hangi düzleme düşer?
Temel
7. İki beyin yarımküresini birbirine bağlayan ana lif köprüsü hangisidir?
Temel
8. Bir mikrometre (µm) milimetrenin ne kadarıdır?
Temel
9. Radyolojik gösterimdeki bir aksiyel kesite nereden bakılıyormuş gibi olur?
Temel
10. Beyin görüntüsünde sağ ile solu yalnızca bakarak ayırmak neden zordur?
Temel
11. Bir beyin koordinatındaki üç sayının anlamını bilmek için hangi üç bilgi gerekir?
Temel
12. RAS+ kuralında hastanın solundaki bir noktanın x değeri nasıldır?
Temel
13. DSÖ’ye göre ameliyat yeri hangi işaretle gösterilmemelidir?
Temel
14. Karşındaki kişinin sağını solunu bulmak neden daha zordur?
Temel
15. Nasiondan iniona, saçlı derinin tam ortasından çizilen çizgi beynin hangi yapısının üstünden geçer?
Temel
16. Beyin cerrahisinde yan karıncığa önden girmek için en çok kullanılan nokta hangisidir?
Temel
17. Bir tıp terimini çözerken hangi parçadan başlamak önerilir?
Temel
18. Latince “gyrus” (kıvrım) sözcüğünün çoğulu hangisidir?
Temel

0 / 18 soru cevaplandı.

Cevapların hiçbir yere kaydedilmez; sayfayı kapatınca silinir.

Kaynaklar

3D Slicer community. (t.y.). Coordinate systems. In 3D Slicer documentation. slicer.readthedocs.io/en/latest/user_guide/coordinate_systems.html
Abay, B., Sankeshwar, J. C., & Kamel, H. (2023). Decreasing lens irradiation on brain imaging: A multi-CT scanner quality improvement project. Cureus, 15(10), e47357. doi.org/10.7759/cureus.47357
Acharya, J. N., Hani, A., Cheek, J., Thirumala, P., & Tsuchida, T. N. (2016). American Clinical Neurophysiology Society Guideline 2: Guidelines for standard electrode position nomenclature. Journal of Clinical Neurophysiology, 33(4), 308–311. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1097/WNP.0000000000000316
Acıduman, A., & Arda, B. (2013). Mir’atü’l-ebdan fi teşrih-i a’zai’l-insan’da yer alan anatomi terimleri üzerine bir ön çalışma: “Birinci kısım: Osteoloji hakkında”. Belleten, 77(279), 547–572. Kullanılan bilgiler makalenin Türkçe ve İngilizce özetinden alındı. doi.org/10.37879/belleten.2013.547
Adds, P. J., Longhurst, G., Brassett, C., Clancy, J., Sulaiman, S., Ashwood, N., & Hamilton, D. L. (2024). Terminologia Anatomica 2nd edition: Perspectives from anatomy educators in the United Kingdom. Anatomical Science International, 99(4), 366–377. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00784-4
Adler, S., D'Arco, F., Mankad, K., Kyncl, M., Arzimanoglou, A., & Marusic, P. (2025). Harmonization of MRI sequences across ERN EpiCARE centers. Epilepsia Open, 10(2), 587–592. doi.org/10.1002/epi4.13115
Adrian, M., Kusters, R., Wierenga, C. J., Storm, C., Hoogenraad, C. C., & Kapitein, L. C. (2014). Barriers in the brain: Resolving dendritic spine morphology and compartmentalization. Frontiers in Neuroanatomy, 8, 142. doi.org/10.3389/fnana.2014.00142
AFNI Team, NIMH. (t.y.-a). Glossary. In AFNI, SUMA and FATCAT documentation (v26.3.01). afni.nimh.nih.gov/pub/dist/doc/htmldoc/glossary.html
AFNI Team, NIMH. (t.y.-b). NIfTI and AFNI: Working together. In AFNI documentation. afni.nimh.nih.gov/pub/dist/doc/htmldoc/nifti/format.html
AFNI Team, NIMH. (t.y.-c). NIFTI and BRIK/HEAD formats: Notes. In AFNI documentation. afni.nimh.nih.gov/pub/dist/doc/htmldoc/nifti/notes.html
AFNI Team, NIMH. (t.y.-d). Spaces: qform_code and sform_code. In AFNI documentation. afni.nimh.nih.gov/pub/dist/doc/htmldoc/nifti/qsform_code.html
AFNI Team, NIMH. (t.y.-e). Template and atlas framework. In AFNI documentation. afni.nimh.nih.gov/pub/dist/doc/htmldoc/template_atlas/framework.html
Agur, A. M. R., & Dalley, A. F. (2024). Terminologica Anatomica2: Are we working toward achieving a unified consensus based anatomical terminology? Anatomical Science International, 99(4), 361–365. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00767-5
Aibar-Duran, J. Á., Akira Watanabe, R., McDannold, N. J., & Cosgrove, G. R. (2025). New technique for direct targeting of the ventral intermediate nucleus using magnetic resonance-guided focused ultrasound. Frontiers in Radiology, 5, 1588379. doi.org/10.3389/fradi.2025.1588379
Akdoğan, H. D., Turgut, A. Ç., Akdoğan, I., & Tubbs, R. S. (2026). A look at the history of the brain ventricles from the perspective of eponyms and medical education: Scoping review. Neurology India, 74(5), 785–796. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.4103/neurol-india.neurol-india-d-25-00978
Alper, F., Kantarci, M., Dane, S., Gumustekin, K., Onbas, O., & Durur, I. (2004). Importance of anatomical asymmetries of transverse sinuses: An MR venographic study. Cerebrovascular Diseases, 18(3), 236–239. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1159/000079960
Amunts, K., Lepage, C., Borgeat, L., Mohlberg, H., Dickscheid, T., Rousseau, M.-É., Bludau, S., Bazin, P.-L., Lewis, L. B., Oros-Peusquens, A.-M., Shah, N. J., Lippert, T., Zilles, K., & Evans, A. C. (2013). BigBrain: An ultrahigh-resolution 3D human brain model. Science, 340(6139), 1472–1475. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1126/science.1235381
Analysis Group, Oxford Centre for Integrative Neuroimaging. (t.y.). Notes on image orientation. In FSL documentation. fsl.fmrib.ox.ac.uk/fsl/docs/other/orientation.html
Anderson, D., Beecher, G., & Ba, F. (2017). Deep brain stimulation in Parkinson's disease: New and emerging targets for refractory motor and nonmotor symptoms. Parkinson's Disease, 2017, 5124328. doi.org/10.1155/2017/5124328
Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. (2017). Anatomi’ye giriş [Ders notu]. Ankara Üniversitesi. acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=12564
Antonios, M., Szekely, G., Karayannis, T., & Jakab, A. (2026). Mapping the human thalamus: A historical review of thalamic atlases from histology to modern neuroanatomy. Frontiers in Neuroanatomy, 20, 1927141. doi.org/10.3389/fnana.2026.1927141
Arda, K. N., & Akay, S. (2019). The relationship between corpus callosum morphometric measurements and age/gender characteristics: A comprehensive MR imaging study. Journal of Clinical Imaging Science, 9, 33. doi.org/10.25259/JCIS-13-2019
Arsava, E. Y., Arsava, E. M., Oguz, K. K., & Topcuoglu, M. A. (2019). Occipital petalia as a predictive imaging sign for transverse sinus dominance. Neurological Research, 41(4), 306–311. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1080/01616412.2018.1560643
Atmaram, S. K., Pathak, H., Manohar, H., Sreeraj, V. S., Venkatasubramanian, G., & Kommu, J. V. S. (2025). Localizing dorsolateral prefrontal cortex for noninvasive brain stimulation in adolescents: A comparison between BeamF3 and 10–20 EEG systems. Indian Journal of Psychiatry, 67(3), 346–349. doi.org/10.4103/indianjpsychiatry.indianjpsychiatry_972_24
Ay, U., Kizilates-Evin, G., Bayram, A., Kurt, E., & Demiralp, T. (2022). Comparison of FreeSurfer and CAT12 software in parcel-based cortical thickness calculations. Brain Topography, 35(5–6), 572–582. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s10548-022-00919-8
Aydın, M. (2023). Terminologia anatomica’da yer alan sinir sistemi ve duyu organları ile ilgili terimlerdeki sıfatların incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. YÖK Tez No. 812560. Yalnızca özeti okundu. tezara.org/theses/812560
Bacci, N., Hutchinson, E., Kramer, B., & Billings, B. K. (2024). Perceptions of journal editors on the use of eponyms in anatomical publishing: The need for compromise. Anatomical Science International, 99(4), 441–453. doi.org/10.1007/s12565-024-00789-z
Barclay, J. (1803). A new anatomical nomenclature, relating to the terms which are expressive of position and aspect in the animal system. Ross and Blackwood. Internet Archive taramasından (OCR) okundu. archive.org/details/newanatomicalnom00barc
Baregzai, Y., Al-Salihi, M. M., Al Hajali, A., Hammadi, F., & Ayyad, A. (2024). Ventriculoperitoneal shunt entry points in patients undergoing shunt placement: A single-center study. World Neurosurgery: X, 23, 100337. doi.org/10.1016/j.wnsx.2024.100337
Barker, L. F. (1907). Anatomical terminology, with special reference to the [BNA]. P. Blakiston’s Son & Co. Internet Archive taramasından (OCR) okundu. archive.org/details/anatomicaltermin00barkuoft
Beam, W., Borckardt, J. J., Reeves, S. T., & George, M. S. (2009). An efficient and accurate new method for locating the F3 position for prefrontal TMS applications. Brain Stimulation, 2(1), 50–54. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.brs.2008.09.006
Beauchamp, A., Yee, Y., Darwin, B. C., Raznahan, A., Mars, R. B., & Lerch, J. P. (2022). Whole-brain comparison of rodent and human brains using spatial transcriptomics. eLife, 11, e79418. doi.org/10.7554/eLife.79418
Becq, G. J. C., Montigon, O., Keshmiri, S., Delphin, A., Galloux, P., Mathieu, H., Lemasson, B., & Barbier, E. L. (2026). A 3D-printed phantom to validate subject orientation in 3D imaging and recordings. Frontiers in Neuroinformatics, 20, 1613151. doi.org/10.3389/fninf.2026.1613151
Bernasconi, A., Cendes, F., Theodore, W. H., Gill, R. S., Koepp, M. J., Hogan, R. E., Jackson, G. D., Federico, P., Labate, A., Vaudano, A. E., Blümcke, I., Ryvlin, P., & Bernasconi, N. (2019). Recommendations for the use of structural magnetic resonance imaging in the care of patients with epilepsy: A consensus report from the International League Against Epilepsy Neuroimaging Task Force. Epilepsia, 60(6), 1054–1068. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/epi.15612
Berron, D., Vieweg, P., Hochkeppler, A., Pluta, J. B., Ding, S.-L., Maass, A., Luther, A., Xie, L., Das, S. R., Wolk, D. A., Wolbers, T., Yushkevich, P. A., Düzel, E., & Wisse, L. E. M. (2017). A protocol for manual segmentation of medial temporal lobe subregions in 7 Tesla MRI. NeuroImage: Clinical, 15, 466–482. doi.org/10.1016/j.nicl.2017.05.022
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology (2nd ed.), 13.1 The embryologic perspective. OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/13-1-the-embryologic-perspective
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 1.6: Anatomical terminology). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/1-6-anatomical-terminology
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 1.7: Medical imaging). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/1-7-medical-imaging
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 12.2: Nervous tissue). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/12-2-nervous-tissue
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 13.2: The central nervous system). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/13-2-the-central-nervous-system
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 16.4: The sensory and motor exams). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/16-4-the-sensory-and-motor-exams
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 7.2: The skull). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/7-2-the-skull
Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 9.5: Types of body movements). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/9-5-types-of-body-movements
BIDS Contributors. (t.y.). Appendix: Coordinate systems. In Brain Imaging Data Structure (Sürüm 1.11.2). bids-specification.readthedocs.io/en/stable/appendices/coordinate-systems.html
Bohner, A., Garfinkel, L., Piotrowski, K., Mengaliyeva, A., & Koneru, M. (2026). Common endpoints in studies of image-based guidance in external ventricular drain placement: A scoping review. Brain and Behavior, 16(4), e71432. doi.org/10.1002/brb3.71432
Bolier, E., Holewijn, R., De Bie, R. M. A., Beudel, M., van den Munckhof, P., Schuurman, R., & Bot, M. (2025). Validation of the hotspot for dorsolateral subthalamic nucleus targeting in deep brain stimulation surgery for Parkinson's disease: A post hoc analysis of a randomised controlled trial. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 96(3), 272–279. doi.org/10.1136/jnnp-2023-333164
Briscoe, J., & Small, S. (2015). Morphogen rules: Design principles of gradient-mediated embryo patterning. Development, 142(23), 3996–4009. doi.org/10.1242/dev.129452
Brown, R. A., & Nelson, J. A. (2016). The invention and early history of the N-localizer for stereotactic neurosurgery. Cureus, 8(6), e642. doi.org/10.7759/cureus.642
Buklijas, T. (2017). The science and politics of naming: Reforming anatomical nomenclature, ca. 1886–1955. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 72(2), 193–218. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/jhmas/jrw046
Byrne, J. H., & Dafny, N. (Yön.). (2026). Neuroanatomy Online: An open access electronic laboratory for the neurosciences (Lab 2: External and internal anatomy of the spinal cord; Lab 5: Higher motor function; Lab 10: Internal organization of the brain). Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroanatomy/
Cardenas, V. A., Bhat, J. V., Horwege, A. M., Ehrlich, T. J., Lavacot, J., Mathalon, D. H., Glover, G. H., Roach, B. J., Badran, B. W., Forman, S. D., George, M. S., Thase, M. E., Yesavage, J. A., Yurgelun-Todd, D., & Rosen, A. C. (2022). Anatomical and fMRI-network comparison of multiple DLPFC targeting strategies for repetitive transcranial magnetic stimulation treatment of depression. Brain Stimulation, 15(1), 63–72. doi.org/10.1016/j.brs.2021.11.008
Casari, J. R., Montresor, M. B., Gonsalves, D. G., Gonçalves, G. R., Cabral, R. H., Grecco, L. H., & Rissi, R. (2024). Terminologia Anatomica in Latin-American countries: A systematic review. Anatomical Science International, 99(4), 420–435. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00783-5
Caulfield, K. A., Fleischmann, H. H., Cox, C. E., Wolf, J. P., George, M. S., & McTeague, L. M. (2022). Neuronavigation maximizes accuracy and precision in TMS positioning: Evidence from 11,230 distance, angle, and electric field modeling measurements. Brain Stimulation, 15(5), 1192–1205. doi.org/10.1016/j.brs.2022.08.013
Charcos, I., Koneru, M., Ifrach, J., Wojcik, K., Tonetti, D. A., Thomas, A. J., & Mossop, C. M. (2025). Comparison of accuracy between image-guided and freehand external ventricular drain bedside placement in association with time efficacy. Neurosurgery Practice, 6(4), e000173. doi.org/10.1227/neuprac.0000000000000173
Chen, X., Chen, T., Xie, Z., Xu, L., Qi, Z., & Guo, X. (2024). Evaluation of the accuracy of 4 conventional freehand frontal ventriculostomy methods in the Chinese population. Operative Neurosurgery, 29(3), 351–360. doi.org/10.1227/ons.0000000000001467
Chmielewski, P. P. (2020). New Terminologia Anatomica highlights the importance of clinical anatomy. Folia Morphologica, 79(1), 15–20. doi.org/10.5603/FM.a2019.0048
Chmielewski, P. P., & Domagała, Z. A. (2020). Terminologia Anatomica and its practical usage: Pitfalls and how to avoid them. Folia Morphologica, 79(2), 198–204. doi.org/10.5603/FM.a2019.0086
Chmielewski, P. P., & Strzelec, B. (2020). Should Terminologia Anatomica be revised and extended? A critical literature review. Folia Morphologica, 79(1), 1–14. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5603/FM.a2019.0047
Choi, S.-H., Chi, J.-G., Kim, Y.-B., & Cho, Z.-H. (2013). Anterior commissure–posterior commissure revisited. Korean Journal of Radiology, 14(4), 653–661. doi.org/10.3348/kjr.2013.14.4.653
Chopra, A., Klassen, B. T., & Stead, M. (2013). Current clinical application of deep-brain stimulation for essential tremor. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 9, 1859–1865. doi.org/10.2147/NDT.S32342
Christensen, J. D., Hutchins, G. C., & McDonald, C. J. (2006). Computer automated detection of head orientation for prevention of wrong-side treatment errors. AMIA Annual Symposium Proceedings, 2006, 136–140. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/17238318
Cohen, A. J., Lui, H., Zheng, M., Cheema, B., Patino, G., Kohn, M. A., Enriquez, A., & Breyer, B. N. (2021). Rates of serious surgical errors in California and plans to prevent recurrence. JAMA Network Open, 4(5), e217058. doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2021.7058
Cohen, F. L., Mendelsohn, D., & Bernstein, M. (2010). Wrong-site craniotomy: Analysis of 35 cases and systems for prevention. Journal of Neurosurgery, 113(3), 461–473. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2009.10.JNS091282
Cohen, N. T., Vezina, L. G., Oluigbo, C., Anwar, T., Archer, J., Bernhardt, B. C., Caciagli, L., Cendes, F., Chinvarun, Y., Concha, L., Federico, P., Kobayashi, E., Ogbole, G., Rampp, S., Vaudano, A. E., Wang, Z. I., Wang, S., Winston, G. P., & Gaillard, W. D. (2025). ILAE neuroimaging task force highlight: MRI detection of early life epilepsy caused by focal cortical dysplasia. Epileptic Disorders, 27(4), 520–529. doi.org/10.1002/epd2.70038
Collin, S. H. P., Milivojevic, B., & Doeller, C. F. (2015). Memory hierarchies map onto the hippocampal long axis in humans. Nature Neuroscience, 18(11), 1562–1564. doi.org/10.1038/nn.4138
Conti, A., Gambadauro, N. M., Mantovani, P., Picciano, C. P., Rosetti, V., Magnani, M., Lucerna, S., Tuleasca, C., Cortelli, P., & Giannini, G. (2023). A brief history of stereotactic atlases: Their evolution and importance in stereotactic neurosurgery. Brain Sciences, 13(5), 830. doi.org/10.3390/brainsci13050830
Coulombe, V., Saikali, S., Goetz, L., Takech, M. A., Philippe, É., Parent, A., & Parent, M. (2021). A topographic atlas of the human brainstem in the ponto-mesencephalic junction plane. Frontiers in Neuroanatomy, 15, 627656. doi.org/10.3389/fnana.2021.627656
Cömert, A. (t.y.-a). Anatomi terminolojisi [Ders sunusu]. Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=103058
Cömert, A. (t.y.-b). Anatomi’ye giriş: Anatomi terminolojisi [Ders sunusu]. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı; Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=103049
Dafny, N. (2020). Overview of the nervous system (Section 2, Chapter 1). In J. H. Byrne (Ed.), Neuroscience Online: An electronic textbook for the neurosciences. Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroscience/s2/chapter01.html
Dafny, N. (2026). Anatomy of the spinal cord (Section 2, Chapter 3; gözden geçirme 7 Temmuz 2026). In J. H. Byrne (Ed.), Neuroscience Online: An electronic textbook for the neurosciences. Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroscience/m/s2/chapter03.html
Deng, Z.-D., Robins, P. L., Dannhauer, M., Haugen, L. M., Port, J. D., & Croarkin, P. E. (2023). Optimizing TMS coil placement approaches for targeting the dorsolateral prefrontal cortex in depressed adolescents: An electric field modeling study. Biomedicines, 11(8), 2320. doi.org/10.3390/biomedicines11082320
Ding, S.-L., Royall, J. J., Sunkin, S. M., Ng, L., Facer, B. A. C., Lesnar, P., Guillozet-Bongaarts, A., McMurray, B., Szafer, A., Dolbeare, T. A., Stevens, A., Tirrell, L., Benner, T., Caldejon, S., Dalley, R. A., Dee, N., Lau, C., Nyhus, J., Reding, M., … Lein, E. S. (2016). Comprehensive cellular-resolution atlas of the adult human brain. Journal of Comparative Neurology, 524(16), 3127–3481. doi.org/10.1002/cne.24080
Dudink, J., Jeanne Steggerda, S., Horsch, S., & eurUS.brain group. (2020). State-of-the-art neonatal cerebral ultrasound: Technique and reporting. Pediatric Research, 87(Suppl 1), 3–12. doi.org/10.1038/s41390-020-0776-y
Duong, J., Elia, C. J., Miulli, D., Dong, F., & Sumida, A. (2019). An approach using the occipital parietal point for placement of ventriculoperitoneal catheters in adults. Surgical Neurology International, 10, 21. doi.org/10.4103/sni.sni_3_18
Duque Parra, J. E., Barco Ríos, J., & Vélez García, J. F. (2020). Quantification of the use of eponyms in two Latin American congresses of anatomy. Anatomy & Cell Biology, 53(1), 44–47. doi.org/10.5115/acb.19.132
Duque-Colorado, J., García-Orozco, L., Castillo-Martínez, A., & Del Sol, M. (2025). Hippocampus and cornu ammonis: Mythonyms that prevail in Terminologia Anatomica, Terminologia Neuroanatomica, and Terminologia Histologica. Frontiers in Neuroanatomy, 19, 1582837. doi.org/10.3389/fnana.2025.1582837
Dünya Sağlık Örgütü. (2009). WHO guidelines for safe surgery 2009: Safe surgery saves lives. World Health Organization. iris.who.int/handle/10665/44185
ElBadway, M. M., Khan, M. M., Al-Maraghi, S., Msheik, A., Yousaf, J., & Al-Rumaihi, G. (2026). Anatomical approaches for insertion sites of external ventricular drainage catheters. Cureus, 18(5), e109187. doi.org/10.7759/cureus.109187
Emek, V. B. (2022). Terminologia anatomica ve terminologia neuroanatomica’da nervi craniales başlığı altında yer alan eponimlerin Web of Science’ta indekslenen yayınlarda kullanımlarının incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi]. YÖK Tez No. 719888. Yalnızca özeti okundu. tezara.org/theses/719888
Emrahoğlu, M. E., Dolgun, H., & Türkoğlu, M. E. (2026). A coronal hydrocephalic index (Eo index) for predicting shunt responsiveness in idiopathic normal pressure hydrocephalus. Neurologia Medico-Chirurgica, 66(8), 536–547. doi.org/10.2176/jns-nmc.2026-0027
Ernstmeyer, K., & Christman, E. (Ed.). (2024). Medical terminology 2e (Open RN; Bölüm 1.2, 1.3, 1.5, 2.6, 16.2 ve 16.3). Chippewa Valley Technical College; LibreTexts. med.libretexts.org/Bookshelves/Medicine/Medical_Terminology_2e_(OpenRN)
Esen Aydin, A., Akdeniz, M. E., & Cevik, O. M. (2026). Microsurgical anatomy of the posterior commissure and habenular commissure in the human cadaveric brain. Brain Sciences, 16(5), 490. doi.org/10.3390/brainsci16050490
Esersoy, S. (2020). Terminologia anatomica’da yer alan hareket sistemi ile ilgili terimlerde bulunan sıfatların incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi]. YÖK Tez No. 651155. Yalnızca özeti okundu. tezara.org/theses/651155
Eycleshymer, A. C. (1917). Anatomical names, especially the Basle nomina anatomica (“BNA”). William Wood and Company. His’in (1895) komisyon raporunun İngilizce çevirisini içerir; Internet Archive taramasından (OCR) okundu. archive.org/details/anatomicalnamese00eycluoft
Fabregat-Sanjuan, A., Pàmies-Vilà, R., Rigo-Vidal, A., & Pascual-Rubio, V. (2023). Comparison of electrode position marking procedures on the cranial surface. Brain and Behavior, 13(10), e3187. doi.org/10.1002/brb3.3187
Farımaz, M., & Aldur, M. M. (2026a). A quantitative and methodological analysis of neurocranial terminology in Hristo Stambolski’s Miftah-ı Teşrih (1874). Journal of the History of the Neurosciences, 35(4), 367–377. Yazar adı dergide “Farimaz” olarak geçer. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1080/0964704X.2026.2677192
Farımaz, M., & Aldur, M. M. (2026b). Miftâh-ı Teşrîh’teki kafa iskeleti bütünü: J.N. Masse’nin Petit Atlas’ı ve modern referans atlaslar ile topografik uyum analizi. Lokman Hekim Dergisi, 16(3), 755–765. doi.org/10.31020/mutftd.1921759
Federative International Programme for Anatomical Terminology. (2019). Terminologia anatomica (2nd ed.). FIPAT. TA2 Viewer üzerinden okundu. ta2viewer.openanatomy.org/
Fischl, B., & Dale, A. M. (2000). Measuring the thickness of the human cerebral cortex from magnetic resonance images. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(20), 11050–11055. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1073/pnas.200033797
Fonov, V., Evans, A. C., Botteron, K., Almli, C. R., McKinstry, R. C., Collins, D. L., & Brain Development Cooperative Group. (2011). Unbiased average age-appropriate atlases for pediatric studies. NeuroImage, 54(1), 313–327. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2010.07.033
García-Cabezas, M. Á., Pérez-Santos, I., & Cavada, C. (2021). The epic of the thalamus in anatomical language. Frontiers in Neuroanatomy, 15, 744095. doi.org/10.3389/fnana.2021.744095
García-Orozco, L., Duque-Colorado, J., & Del Sol, M. (2025). Evaluating relation terms and comparison in Terminologia Anatomica: A study on supreme. Anatomy & Cell Biology, 58(3), 412–417. doi.org/10.5115/acb.25.056
Gerdes, F. U., Klein, G., Nadjmi, M., & Schaltenbrand, G. (1975). Röntgenuntersuchungen des Gehirns als Grundlage der Stereotaxie [X-ray studies of the brain as a basis for stereotaxy]. Journal of Neurology, 210(3), 183–190. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/BF00316245
Glen, D. R., Taylor, P. A., Buchsbaum, B. R., Cox, R. W., & Reynolds, R. C. (2020). Beware (surprisingly common) left-right flips in your MRI data: An efficient and robust method to check MRI dataset consistency using AFNI. Frontiers in Neuroinformatics, 14, 18. doi.org/10.3389/fninf.2020.00018
Gobée, O. P., Sulaiman, S., Boaz, N. T., Mork, A. L., & Whitmore, I. (2024). Can AnatomicalTerms.info with its synonyms and succinct open definitions be a solution to address variations in usage of anatomical terminology? Anatomical Science International, 99(4), 378–386. doi.org/10.1007/s12565-024-00761-x
González-López, P., Cossu, G., Thomas, C. M., Marston, J. S., Gómez, C., Pralong, E., Messerer, M., & Daniel, R. T. (2022). Cadaveric white matter dissection study of the telencephalic flexure: Surgical implications. Frontiers in Neurology, 13, 757757. doi.org/10.3389/fneur.2022.757757
Gormley, G. J., Dempster, M., Corry, R., & Brennan, C. (2018). 'When Right could be so Wrong'. Laterality errors in healthcare. The Ulster Medical Journal, 87(1), 3–10. europepmc.org/article/MED/29588549
Gray, H. (1918). Anatomy of the human body (W. H. Lewis, Ed.; 20th ed.). Lea & Febiger. Aynı baskının Bartleby.com dökümüyle karşılaştırılarak okundu. archive.org/details/anatomyofhumanbo1918gray
Grinberg, L. T., Rueb, U., & Heinsen, H. (2011). Brainstem: Neglected locus in neurodegenerative diseases. Frontiers in Neurology, 2, 42. doi.org/10.3389/fneur.2011.00042
Guevara, M. A., Zerpa Urdaneta, J. D., Zorro, V., Ordóñez-Rubiano, E. G., & Zorro Guio, O. F. (2026). Stereotactic radiosurgery: Fundamentals and a historical vignette. Cureus, 18(3), e105856. doi.org/10.7759/cureus.105856
Güntürkün, O., Ströckens, F., & Ocklenburg, S. (2020). Brain lateralization: A comparative perspective. Physiological Reviews, 100(3), 1019–1063. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1152/physrev.00006.2019
Hasimoglu, O., Karaçoban, T. Ö., Hanoglu, T., Geylan, N. B., Altinkaya, A., Erkan, B., Postalci, L. Ş., & Tugcu, B. (2025). Anatomical determinants of STN coordinate shift in idiopathic Parkinson's disease DBS surgery. CNS Neuroscience & Therapeutics, 31(4), e70307. doi.org/10.1111/cns.70307
Hawrylycz, M. J., Lein, E. S., Guillozet-Bongaarts, A. L., Shen, E. H., Ng, L., Miller, J. A., van de Lagemaat, L. N., Smith, K. A., Ebbert, A., Riley, Z. L., Abajian, C., Beckmann, C. F., Bernard, A., Bertagnolli, D., Boe, A. F., Cartagena, P. M., Chakravarty, M. M., Chapin, M., Chong, J., … Jones, A. R. (2012). An anatomically comprehensive atlas of the adult human brain transcriptome. Nature, 489(7416), 391–399. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1038/nature11405
Henley, C. (2021a). Foundations of neuroscience (Anatomical terminology). Michigan State University Libraries. openbooks.lib.msu.edu/neuroscience/chapter/anatomical-terminology/
Henley, C. (2021b). Foundations of neuroscience (Internal brain anatomy). Michigan State University Libraries. openbooks.lib.msu.edu/neuroscience/chapter/internal-brain-anatomy/
Herwig, U., Satrapi, P., & Schönfeldt-Lecuona, C. (2003). Using the international 10-20 EEG system for positioning of transcranial magnetic stimulation. Brain Topography, 16(2), 95–99. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1023/B:BRAT.0000006333.93597.9d
Hidalgo-Sánchez, M., Andreu-Cervera, A., Villa-Carballar, S., & Echevarria, D. (2022). An update on the molecular mechanism of the vertebrate isthmic organizer development in the context of the neuromeric model. Frontiers in Neuroanatomy, 16, 826976. doi.org/10.3389/fnana.2022.826976
Hutchins, J. (t.y.). Singular and plural forms of a word. In Medical English. Pressbooks (Utah Education Network). uen.pressbooks.pub/medicalenglish/chapter/singular-and-plural-forms-of-a-word/
Huyette, D. R., Turnbow, B. J., Kaufman, C., Vaslow, D. F., Whiting, B. B., & Oh, M. Y. (2008). Accuracy of the freehand pass technique for ventriculostomy catheter placement: Retrospective assessment using computed tomography scans. Journal of Neurosurgery, 108(1), 88–91. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/JNS/2008/108/01/0088
Jensen, M. A., Neimat, J. S., Kerezoudis, P., Ali, R., Richardson, R. M., Halpern, C. H., Ojemann, S. G., Ponce, F. A., Lee, K. H., Haugen, L. M., Permezel, F. E., Klassen, B. T., Kondziolka, D., & Miller, K. J. (2025b). Principles of stereotactic surgery. Operative Neurosurgery, 28(3), 303–321. doi.org/10.1227/ons.0000000000001422
Jensen, M. A., Neimat, J. S., Kerezoudis, P., Ali, R., Richardson, R. M., Halpern, C. H., Ojemann, S., Ponce, F. A., Lee, K. H., Haugen, L. M., Klassen, B. T., Kondziolka, D., & Miller, K. J. (2025a). A general framework for characterizing inaccuracy in stereotactic systems. Operative Neurosurgery, 28(3), 322–336. doi.org/10.1227/ons.0000000000001423
Jhawar, B. S., Mitsis, D., & Duggal, N. (2007). Wrong-sided and wrong-level neurosurgery: A national survey. Journal of Neurosurgery: Spine, 7(5), 467–472. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/SPI-07/11/467
Jubran, E., & Ucar, T. (2025). Magnetic resonance-guided stereotactic biopsy in intracranial lesions. Surgical Neurology International, 16, 486. doi.org/10.25259/SNI_137_2025
Junaid, M., Ahmed, M., & Rashid, M. U. (2018). An experience with ventriculoperitoneal shunting at Keen's point for hydrocephalus. Pakistan Journal of Medical Sciences, 34(3), 691–695. doi.org/10.12669/pjms.343.14081
Jurcak, V., Tsuzuki, D., & Dan, I. (2007). 10/20, 10/10, and 10/5 systems revisited: Their validity as relative head-surface-based positioning systems. NeuroImage, 34(4), 1600–1611. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2006.09.024
Kabdebon, C., Leroy, F., Simmonet, H., Perrot, M., Dubois, J., & Dehaene-Lambertz, G. (2014). Anatomical correlations of the international 10-20 sensor placement system in infants. NeuroImage, 99, 342–356. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2014.05.046
Kachlik, D., Baca, V., Bozdechova, I., Cech, P., & Musil, V. (2008). Anatomical terminology and nomenclature: Past, present and highlights. Surgical and Radiologic Anatomy, 30(6), 459–466. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-008-0357-y
Kachlik, D., Musil, V., & Baca, V. (2015). Terminologia Anatomica after 17 years: Inconsistencies, mistakes and new proposals. Annals of Anatomy, 201, 8–16. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.aanat.2015.04.006
Kachlik, D., Musil, V., & Baca, V. (2016). Contribution to the anatomical nomenclature concerning general anatomy and anatomical variations. Surgical and Radiologic Anatomy, 38(7), 757–765. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-016-1627-8
Kachlik, D., Musil, V., & Baca, V. (2017). A plea for extension of the anatomical nomenclature. Part 1: Nervous system and senses. Folia Morphologica, 76(2), 168–177. doi.org/10.5603/FM.a2016.0064
Kachlík, D., Musil, V., & Stingl, J. (2025). Inaccuracies and inconsistencies in the use of anatomical terminology in surgical disciplines. Rozhledy v Chirurgii, 104(8), 345–354. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.48095/ccrvch2025345
Kachlík, D., Varga, I., Báča, V., & Musil, V. (2020). Variant anatomy and its terminology. Medicina, 56(12), 713. doi.org/10.3390/medicina56120713
Kakarla, U. K., Kim, L. J., Chang, S. W., Theodore, N., & Spetzler, R. F. (2008). Safety and accuracy of bedside external ventricular drain placement. Neurosurgery, 63(1 Suppl 1), ONS162–ONS167. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.neu.0000335031.23521.d0
Kanter, M., D'Amico, A., Patel, J., Heilman, C. B., Kryzanski, J., & Riesenburger, R. (2026). Rediscovering the origins of Kocher's point. Journal of Neurosurgery, 145(2), 552–559. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2026.1.JNS252300
Karslı, M. F., Çakmak, B., & Şen, C. (2022). Novel method for trisomy 21 screening in the first trimester of pregnancy: Fetal brain angle. Journal of Perinatal Medicine, 50(1), 82–86. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1515/jpm-2021-0072
Katano, H., Yamanaka, T., Yamada, S., & Mase, M. (2026). Predominance of ventricular catheter misplacement with anterior approach in neonates and infants. Surgical Neurology International, 17, 300. doi.org/10.25259/SNI_1398_2025
Katsunuma, Y., Sato, K., Hasegawa, T., & Koba, Y. (2026). Optimizing lens and organ dose evaluation in head CT examinations using Monte Carlo simulation: Influence of gantry tilt and scan range. Radiological Physics and Technology, 19(1), 77–90. doi.org/10.1007/s12194-025-00980-5
Kendir, S., Acar, H. I., Comert, A., Ozdemir, M., Kahilogullari, G., Elhan, A., & Ugur, H. C. (2009). Window anatomy for neurosurgical approaches. Journal of Neurosurgery, 111(2), 365–370. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/2008.10.JNS08159
Kesilmez, E. C., Yüzbaşı, M. F., Kırkgeçit, M., Türkoğlu, H., & Yüksel, K. Z. (2026). Navigation-assisted ventriculoperitoneal shunt placement in pediatric hydrocephalus: Improved catheter positioning and reduced revision rates. Medicina, 62(3), 424. doi.org/10.3390/medicina62030424
Kim, C. H., Kim, H. J., & Lee, R. S. (2025). Craniometric guidance for the Sylvian vein. Frontiers in Neuroscience, 19, 1639565. doi.org/10.3389/fnins.2025.1639565
Kimura, K. (2004). [Comparison of anatomical terms from Basle nomina anatomica to Terminologia anatomica—terms of general anatomy]. Kaibogaku Zasshi, 79(2), 57–70. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/15239343
Kiroğlu, Y., Karabulut, N., Oncel, C., Yagci, B., Sabir, N., & Ozdemir, B. (2008). Cerebral lateral ventricular asymmetry on CT: How much asymmetry is representing pathology? Surgical and Radiologic Anatomy, 30(3), 249–255. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-008-0314-9
Kisacik, O. G., & Cigerci, Y. (2019). Use of the surgical safety checklist in the operating room: Operating room nurses' perspectives. Pakistan Journal of Medical Sciences, 35(3), 614–619. doi.org/10.12669/pjms.35.3.29
Knierim, J. (2026). Disorders of the motor system (Bölüm 3, Ders 6; son gözden geçirme 20 Temmuz 2026). In J. H. Byrne (Ed.), Neuroscience Online: An electronic textbook for the neurosciences. Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroscience/m/s3/chapter06.html
Knierim, J. (t.y.). Spinal reflexes and descending motor pathways (Bölüm 3, Ders 2). In J. H. Byrne (Ed.), Neuroscience Online: An electronic textbook for the neurosciences. Department of Neurobiology and Anatomy, McGovern Medical School at UTHealth Houston. nba.uth.tmc.edu/neuroscience/s3/chapter02.html
Kocaman, Ü., Karakoyun, D. O., & Çavuşoğlu, E. (2026). Comparison of free-hand technique and neuronavigation in intraventricular shunt catheter placement. Neurosciences, 31(2), 164–173. doi.org/10.17712/1658-3183.2793
Koessler, L., Maillard, L., Benhadid, A., Vignal, J. P., Felblinger, J., Vespignani, H., & Braun, M. (2009). Automated cortical projection of EEG sensors: Anatomical correlation via the international 10-10 system. NeuroImage, 46(1), 64–72. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2009.02.006
Kong, X.-Z., Mathias, S. R., Guadalupe, T., ENIGMA Laterality Working Group, Glahn, D. C., Franke, B., Crivello, F., Tzourio-Mazoyer, N., Fisher, S. E., Thompson, P. M., & Francks, C. (2018). Mapping cortical brain asymmetry in 17,141 healthy individuals worldwide via the ENIGMA Consortium. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(22), E5154–E5163. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1073/pnas.1718418115
Kong, X.-Z., Postema, M. C., Guadalupe, T., de Kovel, C., Boedhoe, P. S. W., Hoogman, M., Mathias, S. R., van Rooij, D., Schijven, D., Glahn, D. C., Medland, S. E., Jahanshad, N., Thomopoulos, S. I., Turner, J. A., Buitelaar, J., van Erp, T. G. M., Franke, B., Fisher, S. E., van den Heuvel, O. A., … Francks, C. (2022). Mapping brain asymmetry in health and disease through the ENIGMA consortium. Human Brain Mapping, 43(1), 167–181. doi.org/10.1002/hbm.25033
Kucharz, E. J. (2020). Medical eponyms from linguistic and historical points of view. Reumatologia, 58(4), 258–260. doi.org/10.5114/reum.2020.98440
Laird, A. R., Robinson, J. L., McMillan, K. M., Tordesillas-Gutiérrez, D., Moran, S. T., Gonzales, S. M., Ray, K. L., Franklin, C., Glahn, D. C., Fox, P. T., & Lancaster, J. L. (2010). Comparison of the disparity between Talairach and MNI coordinates in functional neuroimaging data: Validation of the Lancaster transform. NeuroImage, 51(2), 677–683. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2010.02.048
Lancaster, J. L., Tordesillas-Gutiérrez, D., Martinez, M., Salinas, F., Evans, A., Zilles, K., Mazziotta, J. C., & Fox, P. T. (2007). Bias between MNI and Talairach coordinates analyzed using the ICBM-152 brain template. Human Brain Mapping, 28(11), 1194–1205. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/hbm.20345
Landau, E., Hirschorn, D., Koutras, I., Malek, A., & Demissie, S. (2015). Preventing errors in laterality. Journal of Digital Imaging, 28(2), 240–246. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s10278-014-9738-4
Laubach, M., Amarante, L. M., Swanson, K., & White, S. R. (2018). What, if anything, is rodent prefrontal cortex? eNeuro, 5(5), ENEURO.0315-18.2018. doi.org/10.1523/ENEURO.0315-18.2018
Lee, K. S., Zhang, J. J. Y., Bolem, N., Leong, M. L., Goh, C. P., Hassan, R., Salek, A. A. M., Sein Lwin, A. P. T., Teo, K., Chou, N., Nga, V., & Yeo, T. T. (2020). Freehand insertion of external ventricular drainage catheter: Evaluation of accuracy in a single center. Asian Journal of Neurosurgery, 15(1), 45–50. doi.org/10.4103/ajns.AJNS_292_19
Lee, T. K., Lim, S. H., Jeong, J., Park, S. J., Kim, Y. J., Moon, K. S., Kim, I. Y., Jung, S., & Jung, T. Y. (2024). Leksell frame-based stereotactic biopsy for infratentorial tumor: Practical tips and considerations. Journal of Korean Neurosurgical Society, 67(2), 249–256. doi.org/10.3340/jkns.2023.0108
Lee, Y. H., Yang, J., & Suh, J. S. (2015). Detection and correction of laterality errors in radiology reports. Journal of Digital Imaging, 28(4), 412–416. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s10278-015-9772-x
Liao, C.-C., Chen, Y.-F., & Xiao, F. (2018). Brain midline shift measurement and its automation: A review of techniques and algorithms. International Journal of Biomedical Imaging, 2018, 4303161. doi.org/10.1155/2018/4303161
Liewald, D., Miller, R., Logothetis, N., Wagner, H.-J., & Schüz, A. (2014). Distribution of axon diameters in cortical white matter: An electron-microscopic study on three human brains and a macaque. Biological Cybernetics, 108(5), 541–557. doi.org/10.1007/s00422-014-0626-2
Luetmer, M. T., Hunt, C. H., McDonald, R. J., Bartholmai, B. J., & Kallmes, D. F. (2013). Laterality errors in radiology reports generated with and without voice recognition software: Frequency and clinical significance. Journal of the American College of Radiology, 10(7), 538–543. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.jacr.2013.02.017
Mai, J. K., & Majtanik, M. (2019). Toward a common terminology for the thalamus. Frontiers in Neuroanatomy, 12, 114. doi.org/10.3389/fnana.2018.00114
Manera, A. L., Dadar, M., Fonov, V., & Collins, D. L. (2020). CerebrA, registration and manual label correction of Mindboggle-101 atlas for MNI-ICBM152 template. Scientific Data, 7(1), 237. doi.org/10.1038/s41597-020-0557-9
Manning, E., Chinnaiya, K., Furley, C., Kim, D. W., Blackshaw, S., Placzek, M., & Place, E. (2025). Resolving forebrain developmental organisation by analysis of differential growth patterns. Nature Communications, 17, 901. doi.org/10.1038/s41467-025-67623-6
Mazziotta, J., Toga, A., Evans, A., Fox, P., Lancaster, J., Zilles, K., Woods, R., Paus, T., Simpson, G., Pike, B., Holmes, C., Collins, L., Thompson, P., MacDonald, D., Iacoboni, M., Schormann, T., Amunts, K., Palomero-Gallagher, N., Geyer, S., . . . Mazoyer, B. (2001). A probabilistic atlas and reference system for the human brain: International Consortium for Brain Mapping (ICBM). Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, 356(1412), 1293–1322. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1098/rstb.2001.0915
McConnell Brain Imaging Centre ve NIST Lab, Montreal Neurological Institute. (t.y.). ICBM 152 nonlinear atlases (2009). nist.mni.mcgill.ca/icbm-152-nonlinear-atlases-2009/
McConnell Brain Imaging Centre. (2012a). Colin 27 average brain, stereotaxic registration model, original 1998 version. www.bic.mni.mcgill.ca/ServicesAtlases/Colin27
McConnell Brain Imaging Centre. (2012b). Linear ICBM average brain (ICBM152) stereotaxic registration model. www.bic.mni.mcgill.ca/ServicesAtlases/ICBM152Lin
McConnell Brain Imaging Centre. (2012c). MNI ICBM152 non-linear 6th generation symmetric average brain stereotaxic registration model. www.bic.mni.mcgill.ca/ServicesAtlases/ICBM152NLin6
Mir-Moghtadaei, A., Caballero, R., Fried, P., Fox, M. D., Lee, K., Giacobbe, P., Daskalakis, Z. J., Blumberger, D. M., & Downar, J. (2015). Concordance between BeamF3 and MRI-neuronavigated target sites for repetitive transcranial magnetic stimulation of the left dorsolateral prefrontal cortex. Brain Stimulation, 8(5), 965–973. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.brs.2015.05.008
Mori, S., Tretter, J. T., Spicer, D. E., Bolender, D. L., & Anderson, R. H. (2019). What is the real cardiac anatomy? Clinical Anatomy, 32(3), 288–309. doi.org/10.1002/ca.23340
Morone, P. J., Dewan, M. C., Zuckerman, S. L., Tubbs, R. S., & Singer, R. J. (2020). Craniometrics and ventricular access: A review of Kocher's, Kaufman's, Paine's, Menovksy's, Tubbs', Keen's, Frazier's, Dandy's, and Sanchez's points. Operative Neurosurgery, 18(5), 461–469. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1093/ons/opz194
Muralidharan, R. (2015). External ventricular drains: Management and complications. Surgical Neurology International, 6(Suppl 6), S271–S274. doi.org/10.4103/2152-7806.157620
Musil, V. (2024). History of Czech anatomical terminology. Anatomical Science International, 99(4), 400–407. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00774-6
Musil, V., Kachlík, D., & Varga, I. (2026). Basiliensia Nomina Anatomica—130th anniversary of the first official anatomical nomenclature. Clinical Anatomy. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ca.70160
Nakashima, T., Hirose, A., Yamada, S., Uwabe, C., Kose, K., & Takakuwa, T. (2012). Morphometric analysis of the brain vesicles during the human embryonic period by magnetic resonance microscopic imaging. Congenital Anomalies, 52(1), 55–58. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/j.1741-4520.2011.00345.x
National Electrical Manufacturers Association. (2026a). DICOM PS3.3 2026d – Information object definitions: C.7.3 Common series IE modules (General Series Module; Patient Position, Laterality). dicom.nema.org/medical/dicom/current/output/chtml/part03/sect_C.7.3.html
National Electrical Manufacturers Association. (2026b). DICOM PS3.3 2026d – Information object definitions: C.7.6 Common image IE modules (General Image Module; Patient Orientation). dicom.nema.org/medical/dicom/current/output/chtml/part03/sect_C.7.6.html
National Electrical Manufacturers Association. (2026c). DICOM PS3.3 2026d – Information object definitions: C.7.6.2 Image Plane Module. NEMA. dicom.nema.org/medical/dicom/current/output/chtml/part03/sect_C.7.6.2.html
Neily, J., Soncrant, C., Mills, P. D., Paull, D. E., Mazzia, L., Young-Xu, Y., Nylander, W., Lynn, M. M., & Gunnar, W. (2018). Assessment of incorrect surgical procedures within and outside the operating room: A follow-up study from US Veterans Health Administration medical centers. JAMA Network Open, 1(7), e185147. doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2018.5147
Neumann, P. E. (2021). Regular anatomical terms revisited: The simplest is often the right one. Clinical Anatomy, 34(3), 381–386. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ca.23660
Neumann, P. E., Gest, T. R., & Tubbs, R. S. (2020). The principles of anatomical nomenclature revision: They’re more like guidelines anyway. Clinical Anatomy, 33(3), 327–331. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ca.23494
Neumann, P. E., Houle, M., Russell, S., & Stiles, L. (2026). Pulmonalis or pulmonaris? It’s elementarius, my dear Watson. Clinical Anatomy, 39(5), 566–571. doi.org/10.1002/ca.24284
NIfTI Data Format Working Group. (t.y.). nifti1.h: NIfTI-1 header definition with documentation comments [Kaynak kod]. NIFTI-Imaging/nifti_clib. raw.githubusercontent.com/NIFTI-Imaging/nifti_clib/master/niftilib/nifti1.h
NiBabel developers. (t.y.-a). Coordinate systems and affines. In NiBabel documentation. nipy.org/nibabel/coordinate_systems.html
NiBabel developers. (t.y.-b). Defining the DICOM orientation. In NiBabel documentation (DICOM concepts). nipy.org/nibabel/dicom/dicom_orientation.html
NiBabel developers. (t.y.-c). Radiological vs neurological conventions. In NiBabel documentation. nipy.org/nibabel/neuro_radio_conventions.html
NiBabel developers. (t.y.-d). Working with NIfTI images. In NiBabel documentation. nipy.org/nibabel/nifti_images.html
Nielsen, S. H., Henriksen, K. A., & Rasmussen, R. (2025). Superior accuracy of external ventricular drain placement using electromagnetic navigation compared to freehand insertion: A retrospective cohort study. Brain & Spine, 5, 104313. doi.org/10.1016/j.bas.2025.104313
Nishimaki, K., Iyatomi, H., Oishi, K., & Alzheimer's Disease Neuroimaging Initiative, the Australian Imaging Biomarkers and Lifestyle flagship study of ageing. (2025). A neural network approach to identify left–right orientation of anatomical brain MRI. Brain and Behavior, 15(2), e70299. doi.org/10.1002/brb3.70299
Oberman, D. Z., Rasmussen, J., Toscano, M., Goldschmidt, E., & Ajler, P. (2018). Computed tomographic localization of the central sulcus: A morphometric study in adult patients. Turkish Neurosurgery, 28(6), 877–881. doi.org/10.5137/1019-5149.JTN.21145-17.1
Ogut, E., Yildirim, F. B., Senol, Y., & Senol, A. U. (2025). Comprehensive evaluation of the educational impact and effectiveness of specialized study modules in cross-sectional anatomy: A study on student engagement and learning outcomes. BMC Medical Education, 25, 514. doi.org/10.1186/s12909-025-07050-9
Okamoto, M., Dan, H., Sakamoto, K., Takeo, K., Shimizu, K., Kohno, S., Oda, I., Isobe, S., Suzuki, T., Kohyama, K., & Dan, I. (2004). Three-dimensional probabilistic anatomical cranio-cerebral correlation via the international 10-20 system oriented for transcranial functional brain mapping. NeuroImage, 21(1), 99–111. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2003.08.026
Olexa, J., Caffes, N., Rakovec, M., Saadon, J. R., Sharma, A., Wenger, N., Trang, A., & Sansur, C. (2025). What is old is new again—Use of augmented reality in craniometric point identification and neuroanatomy education. Journal of Medical Extended Reality, 2(1), 203–208. doi.org/10.1177/29941520251377066
Ortug, G., Ortug, A., & Kurt, N. K. (2018). Miratü’l Ebdan fi Teşrih-i Azaül-İnsan: First printed illustrated anatomy book in Ottoman-Turkish medicine. Folia Morphologica, 77(4), 764–770. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.5603/FM.a2018.0038
Ottone, N. E., Escalante-Villanueva, P. A., González-Godoy, F. I., González-Hormazábal, L. M., & Del Sol, M. (2024). Contributions to the development of an anatomical terminology in Spanish from South America. Anatomical Science International, 99(4), 408–419. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00769-3
Öz, G., Cocozza, S., Henry, P. G., Lenglet, C., Deistung, A., Faber, J., Schwarz, A. J., Timmann, D., Van Dijk, K. R. A., Harding, I. H., & AGI Working Group on MRI Biomarkers. (2024). MR imaging in ataxias: Consensus recommendations by the Ataxia Global Initiative Working Group on MRI Biomarkers. The Cerebellum, 23(3), 931–945. doi.org/10.1007/s12311-023-01572-y
Özgen, U., Yıldız, M. Z., Akçakaya, M. O., & Kırış, T. (2026). Comparative analysis of frameless robotic stereotactic biopsy with intraoperative sodium fluorescein versus frame-based stereotactic technique. Diagnostics, 16(7), 1033. doi.org/10.3390/diagnostics16071033
Papp, E. A., Leergaard, T. B., Calabrese, E., Johnson, G. A., & Bjaalie, J. G. (2014). Waxholm Space atlas of the Sprague Dawley rat brain. NeuroImage, 97, 374–386. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2014.04.001
Paquola, C., Royer, J., Lewis, L. B., Lepage, C., Glatard, T., Wagstyl, K., DeKraker, J., Toussaint, P.-J., Valk, S. L., Collins, L., Khan, A. R., Amunts, K., Evans, A. C., Dickscheid, T., & Bernhardt, B. (2021). The BigBrainWarp toolbox for integration of BigBrain 3D histology with multimodal neuroimaging. eLife, 10, e70119. doi.org/10.7554/eLife.70119
Park, J. A., Ha, T. J., Lee, J. S., Song, W. C., & Koh, K. S. (2020). Use of the orbito-occipital line as an alternative to the Frankfort line. Anatomy & Cell Biology, 53(1), 21–26. doi.org/10.5115/acb.19.136
Park, J. S., Chung, M. S., Park, H. S., Shin, D. S., Har, D. H., Cho, Z. H., Kim, Y. B., Han, J. Y., & Chi, J. G. (2010). A proposal of new reference system for the standard axial, sagittal, coronal planes of brain based on the serially-sectioned images. Journal of Korean Medical Science, 25(1), 135–141. doi.org/10.3346/jkms.2010.25.1.135
Parmar, D., Patel, N., Kenneth-Ogah, C., Yazdouni, S., Desai, C., Raveshia, D., & Patel, R. (2026). Root causes of surgical never-events: A systematic review. Patient Safety in Surgery, 20(1), 3. doi.org/10.1186/s13037-025-00474-8
Pascual-Diaz, S., Pineda, J., Serra, L., Varriano, F., & Prats-Galino, A. (2019). Default mode network structural alterations in Kocher-Monro trajectory white matter transection. PLoS ONE, 14(11), e0224598. doi.org/10.1371/journal.pone.0224598
Place, E., Manning, E., Blackshaw, S., & Placzek, M. (2026). Reassessing forebrain organization: Recent evidence challenges the prosomere model. Current Opinion in Genetics & Development, 99, 102500. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.gde.2026.102500
Prayer, D., Malinger, G., De Catte, L., De Keersmaecker, B., Gonçalves, L. F., Kasprian, G., Laifer-Narin, S., Lee, W., Millischer, A.-E., Platt, L., Prayer, F., Pugash, D., Salomon, L. J., Sanz Cortes, M., Stuhr, F., Timor-Tritsch, I. E., Tutschek, B., Twickler, D., Raine-Fenning, N., & ISUOG Clinical Standards Committee. (2023). ISUOG Practice Guidelines (updated): Performance of fetal magnetic resonance imaging. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, 61(2), 278–287. doi.org/10.1002/uog.26129
Pretterklieber, M. L. (2024). Nomina anatomica—unde venient et quo vaditis? Anatomical Science International, 99(4), 333–347. doi.org/10.1007/s12565-024-00762-w
Puelles, L. (2019). Survey of midbrain, diencephalon, and hypothalamus neuroanatomic terms whose prosomeric definition conflicts with columnar tradition. Frontiers in Neuroanatomy, 13, 20. doi.org/10.3389/fnana.2019.00020
Puelles, L. (2024). Functional implications of the prosomeric brain model. Biomolecules, 14(3), 331. doi.org/10.3390/biom14030331
Puelles, L., & Rubenstein, J. L. R. (2015). A new scenario of hypothalamic organization: Rationale of new hypotheses introduced in the updated prosomeric model. Frontiers in Neuroanatomy, 9, 27. doi.org/10.3389/fnana.2015.00027
Radtke-Schuller, S., Schuller, G., Angenstein, F., Grosser, O. S., Goldschmidt, J., & Budinger, E. (2016). Brain atlas of the Mongolian gerbil (Meriones unguiculatus) in CT/MRI-aided stereotaxic coordinates. Brain Structure and Function, 221(Suppl 1), 1–272. doi.org/10.1007/s00429-016-1259-0
Reis, C. V., Sankar, T., Crusius, M., Zabramski, J. M., Deshmukh, P., Rhoton, A. L., Spetzler, R. F., & Preul, M. C. (2008). Comparative study of cranial topographic procedures: Broca's legacy toward practical brain surgery. Neurosurgery, 62(2), 294–310. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.neu.0000315997.50399.91
Ribas, G. C., Ribas, E. C., & Rodrigues, C. J. (2005). The anterior sylvian point and the suprasylvian operculum. Neurosurgical Focus, 18(6B), E2. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.3171/foc.2005.18.6.15
Ribas, G. C., Yasuda, A., Ribas, E. C., Nishikuni, K., & Rodrigues, A. J. (2006). Surgical anatomy of microneurosurgical sulcal key points. Neurosurgery, 59(4 Suppl 2), ONS177–ONS210. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.NEU.0000240682.28616.b2
Rich, T. L., & Gillick, B. T. (2019). Electrode placement in transcranial direct current stimulation—How reliable is the determination of C3/C4? Brain Sciences, 9(3), 69. doi.org/10.3390/brainsci9030069
Rorden, C. (t.y.-a). dcm2nii DICOM to NIfTI conversion. In MRIcron documentation. University of South Carolina. people.cas.sc.edu/rorden/mricron/dcm2nii.html
Rorden, C. (t.y.-b). MRIcro manual. University of South Carolina. people.cas.sc.edu/rorden/mricro/mricro.html
Rubiano, A. M., Gonzalez-Tobar, W. D., Loaiza-Cardona, L. M., Salazar, A. F., Cardona-Collazos, S., Hermosa, D., Hinojosa, S., Alvarez, A., Tsai, E., Zapata, A., Canitrot, M., Amorin, R., Acurio, P., Berra, L., El Fiki, A., Zapata, L., Wagner, M., Ganau, M., Paiva, W., . . . Alves, O. (2026). Recommendations for ventriculostomy and cisternostomy in TBI management: Results of the WFNS-Neurotraumatology committee "Cusco consensus". Brain & Spine, 6, 106142. doi.org/10.1016/j.bas.2026.106142
Rusche, T., Kaufmann, J., & Voges, J. (2021). Nucleus accumbens projections: Validity and reliability of fiber reconstructions based on high-resolution diffusion-weighted MRI. Human Brain Mapping, 42(18), 5888–5910. doi.org/10.1002/hbm.25657
Safdar, S., Mansoor, U., Omer, A. O., Waraich, T. A., Ali, A., & Saleem, R. (2025). Efficacy of ventriculoperitoneal shunting using Keen's point versus Frazier's point in patients with hydrocephalus: A non-randomized controlled trial from Pakistan. Cureus, 17(3), e81423. doi.org/10.7759/cureus.81423
Sakai, T. (2007). Historical evolution of anatomical terminology from ancient to modern. Anatomical Science International, 82(2), 65–81. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/j.1447-073X.2007.00180.x
Sanders, K. A., & Taylor, A. M. (2025). What does it mean? Translating anatomical language to engage public audiences. Anatomical Sciences Education, 18(12), 1329–1336. doi.org/10.1002/ase.70007
Sangwaiya, M. J., Saini, S., Blake, M. A., Dreyer, K. J., & Kalra, M. K. (2009). Errare humanum est: Frequency of laterality errors in radiology reports. American Journal of Roentgenology, 192(5), W239–W244. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.2214/AJR.08.1778
Sannwald, L. W., Moskopp, M. L., Kreße, N., Schön, M., Wirtz, C. R., Moskopp, D., & Pala, A. (2026). Epistemology of Kocher's point. Neurosurgery. Advance online publication. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/neu.0000000000004158
Savtchenko, L. P., & Rusakov, D. A. (2007). The optimal height of the synaptic cleft. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(6), 1823–1828. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1073/pnas.0606636104
Scrivener, C. L., & Reader, A. T. (2022). Variability of EEG electrode positions and their underlying brain regions: Visualizing gel artifacts from a simultaneous EEG-fMRI dataset. Brain and Behavior, 12(2), e2476. doi.org/10.1002/brb3.2476
Seeck, M., Koessler, L., Bast, T., Leijten, F., Michel, C., Baumgartner, C., He, B., & Beniczky, S. (2017). The standardized EEG electrode array of the IFCN. Clinical Neurophysiology, 128(10), 2070–2077. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.clinph.2017.06.254
Selvaraj, A. K., Bartels, R. H. M. A., Beckmann, C. F., Vinke, R. S., & Haak, K. V. (2026). ACPC-MAP: A protocol for manually aligning structural T1-weighted magnetic resonance images to the anterior commissure–posterior commissure plane according to clinical standards. Brain Structure and Function, 231(7), 130. doi.org/10.1007/s00429-026-03171-z
Shapson-Coe, A., Januszewski, M., Berger, D. R., Pope, A., Wu, Y., Blakely, T., Schalek, R. L., Li, P. H., Wang, S., Maitin-Shepard, J., Karlupia, N., Dorkenwald, S., Sjostedt, E., Leavitt, L., Lee, D., Troidl, J., Collman, F., Bailey, L., Fitzmaurice, A., … Lichtman, J. W. (2024). A petavoxel fragment of human cerebral cortex reconstructed at nanoscale resolution. Science, 384(6696), eadk4858. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1126/science.adk4858
Shi, H., Prayer, F., Kienast, P., Khalaveh, F., Nasel, C., Binder, J., Watzenboeck, M. L., Weber, M., Prayer, D., & Kasprian, G. (2024). Multiparametric prenatal imaging characterization of fetal brain edema in Chiari II malformation might help to select candidates for fetal surgery. European Radiology, 34, 7413–7424. doi.org/10.1007/s00330-024-10729-0
Shi, Z., Li, D., Chen, S., Gao, X., Li, H., Liu, X., Li, Z., & Wang, Z. (2025). BrainStereo: Clinical application and efficiency evaluation of an open-source stereotactic planning tool. Acta Neurochirurgica, 167(1), 156. doi.org/10.1007/s00701-025-06564-x
Shiraishi, N., Katayama, A., Nakashima, T., Yamada, S., Uwabe, C., Kose, K., & Takakuwa, T. (2015). Morphology and morphometry of the human embryonic brain: A three-dimensional analysis. NeuroImage, 115, 96–103. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.neuroimage.2015.04.044
Shrestha, P., & Medhasi, P. (2026). Compliance and completeness of WHO Surgical Safety Checklist in a tertiary-level neurosurgical center in Nepal: A retrospective descriptive audit. Annals of Medicine and Surgery, 88(7), 4356–4361. doi.org/10.1097/MS9.0000000000005252
Simha, A., Irodi, A., & David, S. (2012). Magnetic resonance imaging for the ophthalmologist: A primer. Indian Journal of Ophthalmology, 60(4), 301–310. doi.org/10.4103/0301-4738.98711
Spyrantis, A., Woebbecke, T., Rueß, D., Constantinescu, A., Gierich, A., Luyken, K., Visser-Vandewalle, V., Herrmann, E., Gessler, F., Czabanka, M., Treuer, H., Ruge, M., & Freiman, T. M. (2022). Accuracy of robotic and frame-based stereotactic neurosurgery in a phantom model. Frontiers in Neurorobotics, 16, 762317. doi.org/10.3389/fnbot.2022.762317
Stahel, P. F., Mehler, P. S., Clarke, T. J., & Varnell, J. (2009). The 5th anniversary of the "Universal Protocol": Pitfalls and pearls revisited. Patient Safety in Surgery, 3(1), 14. doi.org/10.1186/1754-9493-3-14
Stahl, R., D'Anastasi, M., Forbrig, R., Liebig, T., Katzendobler, S., Weller, J., & Trumm, C. G. (2023). Accuracy, hemorrhagic complications and CT radiation dose of emergency external ventricular drain (EVD) placement in pediatric patients: A 15-year retrospective analysis. Diagnostics, 13(17), 2805. doi.org/10.3390/diagnostics13172805
Steinmetz, H., Fürst, G., & Meyer, B. U. (1989). Craniocerebral topography within the international 10-20 system. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 72(6), 499–506. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/0013-4694(89)90227-7
Stiles, J., & Jernigan, T. L. (2010). The basics of brain development. Neuropsychology Review, 20(4), 327–348. doi.org/10.1007/s11065-010-9148-4
Strzelec, B., Chmielewski, P. P., & Gworys, B. (2017). The Terminologia Anatomica matters: Examples from didactic, scientific, and clinical practice. Folia Morphologica, 76(3), 340–347. doi.org/10.5603/FM.a2016.0078
Sulaiman, I. I. (2024). Neuroanatomical refinement of Kocher's point for enhanced precision in ventriculostomy: A technical note and a literature review. Surgical Neurology International, 15, 274. doi.org/10.25259/SNI_551_2024
Swanson, L. W. (2018). Brain maps 4.0—Structure of the rat brain: An open access atlas with global nervous system nomenclature ontology and flatmaps. Journal of Comparative Neurology, 526(6), 935–943. doi.org/10.1002/cne.24381
Şenel Tekin, P. (t.y.). Tıbbi terminoloji 1: Tıbbi terminoloji öğrenimi [Ders sunusu]. Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=17888
Taylor, A. J., Haughton, V. M., Syvertsen, A., & Ho, K. C. (1980). Taylor-Haughton line revisited. American Journal of Neuroradiology, 1(1), 55–56. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/6779590
TDV İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). Teşrîh. Türkiye Diyanet Vakfı. islamansiklopedisi.org.tr/tesrih
ten Donkelaar, H. J., & Puelles, L. (2019). Editorial: Recent developments in neuroanatomical terminology. Frontiers in Neuroanatomy, 13, 80. doi.org/10.3389/fnana.2019.00080
ten Donkelaar, H. J., Baud, R., & Kachlik, D. (2024). Towards a Terminologia Anatomica Humana. Anatomical Science International, 99(4), 387–399. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s12565-024-00759-5
ten Donkelaar, H. J., Broman, J., Neumann, P. E., Puelles, L., Riva, A., Tubbs, R. S., & Kachlik, D. (2017). Towards a Terminologia Neuroanatomica. Clinical Anatomy, 30(2), 145–155. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1002/ca.22809
ten Donkelaar, H. J., Tzourio-Mazoyer, N., & Mai, J. K. (2018). Toward a common terminology for the gyri and sulci of the human cerebral cortex. Frontiers in Neuroanatomy, 12, 93. doi.org/10.3389/fnana.2018.00093
Thaler, M., Parschau, H., Carstensen, J., Mühlig, L., Kirner, J., Altunkaynak, H., Kändler, G., Petzina, R., & Ocklenburg, S. (2026). Understanding never events: Developing an ecologically valid behavioral test for left-right confusion during surgery. Frontiers in Cognition, 5, 1802120. doi.org/10.3389/fcogn.2026.1802120
Theodoroff, S. M., Stevens, A. A., McMillan, G., Pettersson, D. R., Woodward, W., & Folmer, R. L. (2018). MRI verification of a 10-20 targeting protocol used during transcranial magnetic stimulation sessions for tinnitus. Brain Topography, 31(4), 690–699. doi.org/10.1007/s10548-018-0636-9
Toçoğlu, A., Terzi, İ., Örs, A., & Çolak, T. (2026, 4–5 Mart). Evaluation of anatomical terminology in high school biology textbooks in terms of Terminologia Anatomica compliance [Bildiri özeti]. 10th International Halich Congress on Multidisciplinary Scientific Research, İstanbul. Yalnızca özeti okundu. avesis.kocaeli.edu.tr/yayin/ecc0255e-3ba4-485c-b81b-9b74d473e7e7
Toma, A. K., Camp, S., Watkins, L. D., Grieve, J., & Kitchen, N. D. (2009). External ventricular drain insertion accuracy: Is there a need for change in practice? Neurosurgery, 65(6), 1197–1201. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1227/01.NEU.0000356973.39913.0B
Triantafyllou, G., & Piagkou, M. (2025). Greek anatomical nomenclature: The urgent need for evidence-based standardization. Surgical and Radiologic Anatomy, 47, 252. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1007/s00276-025-03767-w
Triantafyllou, G., Karangeli, N., Duparc, F., Piagkou, M., Galzio, R., Tsakotos, G., Botis, G., Kalamatianos, T., & Luzzi, S. (2025). Unveiling pterion variability: A meta-analytic approach to enhance neurosurgical precision. Surgical and Radiologic Anatomy, 47(1), 66. doi.org/10.1007/s00276-025-03571-6
Tsuzuki, D., Homae, F., Taga, G., Watanabe, H., Matsui, M., & Dan, I. (2017). Macroanatomical landmarks featuring junctions of major sulci and fissures and scalp landmarks based on the international 10–10 system for analyzing lateral cortical development of infants. Frontiers in Neuroscience, 11, 394. doi.org/10.3389/fnins.2017.00394
Turamanlar, O., Özen, O. A., Akçer, S., & Toktaş, M. (2012). Modern anatominin kurucularından Hasan Mazhar Paşa. Kocatepe Tıp Dergisi, 13(2), 121–124. Yalnızca özeti okundu. hdl.handle.net/20.500.12933/551
Türk Dil Kurumu. (2026). Güncel Türkçe sözlük [Çevrim içi sözlük; “anatomi”, “teşrih”, “terim”, “yüzüstü”, “sırtüstü”, “iç” ve “dış” maddeleri]. sozluk.gov.tr/
Ulutabanca, H., Erturhan, M. B., Küçük, A., Oral, Ş., Şahin, A., Durmuş, N. A., & İlikhan, A. (2026). Comparison of the diagnostic efficacy of frameless stereotactic biopsy (Varioguide) with other methods reported in the literature: A single-center experience. Journal of Clinical Practice and Research, 48(4), 453–459. doi.org/10.14744/cpr.2026.48521
Uz, A., Korkmaz, A. C., Filgueira, L., Guner, M. A., Tubbs, R. S., & Demirciler, A. K. (2020). Anatomic analysis of the internal and external aspects of the pterion. World Neurosurgery, 137, 84–88. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.wneu.2020.01.198
Vacheron, C. H., Acker, A., Autran, M., Fuz, F., Piriou, V., Friggeri, A., & Theissen, A. (2023). Insurance claims for wrong-side, wrong-organ, wrong-procedure, or wrong-person surgical errors: A retrospective study for 10 years. Journal of Patient Safety, 19(1), e13–e17. doi.org/10.1097/PTS.0000000000001080
van Doormaal, J. A. M., Colombo, E., van der Zee, J. M., Maathuis, W. D., Bot, M., O'Donnell, P., Burhani, B., Regli, L., Robe, P. A. J. T., Hoving, E. W., & van Doormaal, T. P. C. (2025). Comparing augmented reality-assisted and freehand external ventricular drain placement: A multicenter randomized controlled crossover phantom study. Acta Neurochirurgica, 167(1), 336. doi.org/10.1007/s00701-025-06738-7
Vigo, V., Cornejo, K., Nunez, L., Abla, A., & Rodriguez Rubio, R. (2020). Immersive surgical anatomy of the craniometric points. Cureus, 12(6), e8643. doi.org/10.7759/cureus.8643
Vogel, J. W., La Joie, R., Grothe, M. J., Diaz-Papkovich, A., Doyle, A., Vachon-Presseau, E., Lepage, C., Vos de Wael, R., Thomas, R. A., Iturria-Medina, Y., Bernhardt, B., Rabinovici, G. D., & Evans, A. C. (2020). A molecular gradient along the longitudinal axis of the human hippocampus informs large-scale behavioral systems. Nature Communications, 11, 960. doi.org/10.1038/s41467-020-14518-3
Wagstyl, K., Larocque, S., Cucurull, G., Lepage, C., Cohen, J. P., Bludau, S., Palomero-Gallagher, N., Lewis, L. B., Funck, T., Spitzer, H., Dickscheid, T., Fletcher, P. C., Romero, A., Zilles, K., Amunts, K., Bengio, Y., & Evans, A. C. (2020). BigBrain 3D atlas of cortical layers: Cortical and laminar thickness gradients diverge in sensory and motor cortices. PLoS Biology, 18(4), e3000678. doi.org/10.1371/journal.pbio.3000678
Wang, Q., Ding, S.-L., Li, Y., Royall, J., Feng, D., Lesnar, P., Graddis, N., Naeemi, M., Facer, B., Ho, A., Dolbeare, T., Blanchard, B., Dee, N., Wakeman, W., Hirokawa, K. E., Szafer, A., Sunkin, S. M., Oh, S. W., Bernard, A., … Ng, L. (2020). The Allen Mouse Brain Common Coordinate Framework: A 3D reference atlas. Cell, 181(4), 936–953.e20. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1016/j.cell.2020.04.007
Waschke, J. (2024). Terminologia anatomica: Evolution but not revolution. Anatomical Science International, 99(4), 357–360. doi.org/10.1007/s12565-024-00760-y
Watson, C., Bartholomaeus, C., & Puelles, L. (2019). Time for radical changes in brain stem nomenclature—Applying the lessons from developmental gene patterns. Frontiers in Neuroanatomy, 13, 10. doi.org/10.3389/fnana.2019.00010
Wattjes, M. P., Lukas, C., Langner, S., Kitzler, H. H., Scheel, M., Bartsch, A. J., & Wiestler, B. (2026). Expert panel consensus guidelines of the German Society of Neuroradiology on the use of magnetic resonance imaging in the diagnosis and monitoring of multiple sclerosis. Clinical Neuroradiology, 36(3), 831–854. doi.org/10.1007/s00062-026-01670-4
Weidlich, G. A., Marianayagam, N. J., Wiggers, R., & Adler, J. R. (2025). Technical assessment of the targeting accuracy of stereotactic frames. Cureus, 17(1), e77091. doi.org/10.7759/cureus.77091
Wellmer, J., Quesada, C. M., Rothe, L., Elger, C. E., Bien, C. G., & Urbach, H. (2013). Proposal for a magnetic resonance imaging protocol for the detection of epileptogenic lesions at early outpatient stages. Epilepsia, 54(11), 1977–1987. Yalnızca özeti okundu. doi.org/10.1111/epi.12375
Weng, K. H., Chou, Y. C., Kuo, Y. T., Hsieh, T. J., & Liu, C. F. (2025). Detecting laterality errors in combined radiographic studies by enhancing the traditional approach with GPT-4o: Algorithm development and multisite internal validation. JMIR Formative Research, 9, e76384. doi.org/10.2196/76384
Whitmore, I. (1999). Terminologia anatomica: New terminology for the new anatomist. The Anatomical Record, 257(2), 50–53. Yalnızca özeti okundu. europepmc.org/article/MED/10321431
Wilder, B. G. (1881). A partial revision of anatomical nomenclature, with especial reference to that of the brain. I. Science, 2(46), 122–126. Internet Archive taramasından (OCR) okundu. archive.org/details/jstor-2900271
Xiang, L., Crow, T., & Roberts, N. (2019). Cerebral torque is human specific and unrelated to brain size. Brain Structure and Function, 224(3), 1141–1150. doi.org/10.1007/s00429-018-01818-0
Xiao, X., Zhu, H., Liu, W.-J., Yu, X.-T., Duan, L., Li, Z., & Zhu, C.-Z. (2017). Semi-automatic 10/20 identification method for MRI-free probe placement in transcranial brain mapping techniques. Frontiers in Neuroscience, 11, 4. doi.org/10.3389/fnins.2017.00004
Xu, H., Zhao, J., Xu, Z., Liu, B., & Cai, J. (2025). Effects of various tilt angles on radiation dose and image quality in pediatric head computed tomography: A phantom study. Journal of Applied Clinical Medical Physics, 26(7), e70177. doi.org/10.1002/acm2.70177

Üç boyutlu model hakkında

Model: BodyParts3D, © The Database Center for Life Science licensed under CC Attribution 4.0 International (Japonya Yaşam Bilimleri Veri Merkezi; kaynak, lisans). Yalnızca beyin, damarlar, kafatası ve yüz kemikleri, dil kemiği, omurlar (sağrı kemiği dahil) ve omurlar arası diskler alındı; eksenleri ve merkezi değiştirildi, dosyalar sitede hızlı açılsın diye sıkıştırıldı. Türkçe adlar, renkler ve açıklamalar Ölçekhane’nindir.

Model, yetişkin bir erkeğin üç boyutlu bütün vücut modelinden alınmış bir başvuru modelidir (Mitsuhashi ve ark., 2009). Her beyin biraz farklıdır; kıvrımların biçimi kişiden kişiye değişir. Bu sayfalar eğitim içindir, tanı ya da tedavi için kullanılmaz.

Mitsuhashi, N., Fujieda, K., Tamura, T., Kawamoto, S., Takagi, T., & Okubo, K. (2009). BodyParts3D: 3D structure database for anatomical concepts. Nucleic Acids Research, 37(Database issue), D782–D785. doi.org/10.1093/nar/gkn613

Düzey