Kafatası 1: Kemikler tek tek

Terimler nereden geliyor? Bu derste klasik anlatımın temeli olarak Henry Gray’in Anatomy of the Human Body kitabının 1918 baskısını kullanıyoruz; güncel Latince adlar ise Terminologia Anatomica’nın ikinci baskısından (TA2) ve gerektiğinde 1998 tarihli ilk baskısından (TA98) alınmıştır (Gray, 1918; FIPAT, 2019; FCAT, 1998). Yüz yıl içinde birçok ad değişti: Gray’in “condyloid” dediği yapı bugün condylaris, “semilunar ganglion” dediği yapı ganglion trigeminale adını taşır. Eski ad farklıysa metinde “Gray’in kitabında eski adıyla” diye belirtiyoruz.

Sınıflama da her zaman aynı olmadı. Gray kafatasını 8 beyin kutusu ve 14 yüz kemiği olarak sayar, ama o dönemin Basel adlandırmasının (BNA) burun kapsülüyle birlikte gelişen alt burun kavkası, gözyaşı kemiği, burun kemiği ve sapan kemiğini yüz kemiği değil kafatası (kranyal) kemiği saydığını not eder (Gray, 1918). OpenStax gibi güncel ders kitapları da bu dört kemiği yüz kemikleri arasında sayar (OpenStax 7.2); bu dersin sayımı da buna göredir.

İki kemikleşme yolu. Kemik iki yolla oluşur. Zar içi (intramembranöz) kemikleşmede bağ dokusu hücreleri kümelenir, kemikleşme merkezleri oluşur ve kemik doğrudan bu zarın içinde yapılır; yüzün yassı kemikleri, kafatası kemiklerinin çoğu ve köprücük kemikleri böyle oluşur. Kıkırdak içi (endokondral) kemikleşme önce bir kıkırdak modelinin kurulmasını gerektirir, daha uzun sürer; kafa tabanının kemikleri ve uzun kemikler böyle oluşur (OpenStax 6.4). Doğumda kafatası henüz tam kemikleşmemiştir ve dikişleri açıktır (OpenStax 6.4); Gray’e göre art kafa, şakak, kama, alın kemikleri ve alt çene doğumda birden çok parçadan oluşur (Gray, 1918). Her kemiğin kemikleşme merkezlerini ve kaynaşma zamanlarını kendi bölümünde veriyoruz.

Pul kısmının dış yüzü. Orta hattın alt kısmında çoğu zaman frontal (metopik) dikişin kalıntısı görülür. Bebeklikte bu dikiş kemiği iki yarıma ayırır; bazı kafataslarında ömür boyu sürer ve orta hat boyunca bregmaya kadar uzanır (Gray, 1918). Terminoloji bu kalıcı dikişi sabit olmayan bir yapı olarak sutura frontalis persistens adıyla listeler (FIPAT, 2019); Türkiye’deki sıklık verileri genel bakış dersinde anlatıldı. Kaş kemerleri erkekte daha büyüktür ve ne kadar belirgin oldukları kısmen frontal sinüslerin büyüklüğüne bağlıdır (Gray, 1918).

Göz çukurunun üst kenarı tamamen pul kısmından yapılır (Kabakcı ve Bozkır, 2025) ve pul kısmını göz çukuru kısmından ayırır (Gray, 1918); terminolojideki adı pars frontalis marginis orbitalis’tir (FIPAT, 2019). Kenardaki supraorbital çentik ya da delikten (incisura supraorbitalis / foramen supraorbitale) supraorbital damarlar ve sinir geçer; çentiğin üst kısmındaki küçük bir delikten diploenin bir toplardamarı supraorbital vene katılır (Gray, 1918). Bunun iç yanında, her kafatasında bulunmayan frontal çentik ya da delik (incisura frontalis / foramen frontale) vardır; bazen supratroklear sinir buradan geçer (FIPAT, 2019).

Kenar dışta elmacık çıkıntısıyla biter. Bu çıkıntıdan yukarı ve geriye uzanan şakak çizgisi (linea temporalis) üst ve alt şakak çizgilerine ayrılır ve yan kafa kemiğindeki çizgilerle devam eder. Çizginin altında ve arkasında kalan şakak yüzü (facies temporalis ossis frontalis) şakak çukurunun ön kısmını yapar ve şakak kasına (musculus temporalis) başlangıç yeri verir (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

Burun kısmı. Pürüzlü burun çentiği ortada burun kemikleriyle, yanlarda üst çenenin alın çıkıntısı ve gözyaşı kemiğiyle eklem yapar. Çentiğin ortasından aşağı ve öne inen çıkıntı burun kemiklerinin arkasına uzanır ve burun kemerini destekler. Ucundaki burun dikeni (spina nasalis ossis frontalis; Gray’de eski adıyla “frontal diken”) burun bölmesine katılır: önde burun kemiklerinin kristasıyla, arkada kalbur kemiğinin dik levhasıyla eklem yapar. Dikenin iki yanındaki oluklu küçük yüzler burun boşluğunun tavanına katılır (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

Pul kısmının iç yüzü. Orta hattın üst kısmında dikey bir sagittal oluk uzanır; oluğun kenarları aşağıda birleşerek alın kristasını (crista frontalis) yapar. Oluk üst sagittal sinüsü taşır; kenarlarına ve kristaya beyin orağı tutunur. Krista aşağıda küçük bir çentikle biter; bu çentik kalbur kemiğiyle birleşince kör delik (foramen caecum) olur. Deliğin büyüklüğü kişiden kişiye değişir ve çoğu zaman kapalıdır; açıksa burundan üst sagittal sinüse bir toplardamar geçirir (Gray, 1918). İç yüzde ayrıca orta meningeal damarların ön dalları için çok sayıda küçük oluk ve sagittal oluğun iki yanında araknoid granülasyonların yerleştiği küçük, düzensiz çukurlar görülür (Gray, 1918).

Göz çukuru kısmı iki ince üçgen levhadır: göz çukurlarının tavanını yapar ve ortada dörtgen bir boşlukla, etmoid çentiğiyle birbirinden ayrılır. Kafatası bir araya getirildiğinde bu çentiği kalbur kemiğinin kribriform levhası doldurur. Levhaların alt (göz çukuru) yüzünde dışta, elmacık çıkıntısının altında sığ gözyaşı bezi çukuru, içte burun kısmına yakın troklear çukur bulunur; troklear çukura üst eğik göz kasının kıkırdak makarası tutunur, bazen burada küçük bir diken vardır (Gray, 1918). Bu diken terminolojide sabit olmayan bir yapıdır (FIPAT, 2019). Levhaların üst (beyin) yüzü dışbükeydir; frontal lobların kıvrımlarının izlerini ve etmoid damarların meningeal dalları için silik olukları taşır (Gray, 1918).

Etmoid çentiğinin kenarları. Kenarlardaki yarım hücreler, kalbur kemiğinin üst yüzündeki karşılıklarıyla birleşerek etmoid hava hücrelerini tamamlar. Kenarları enine çaprazlayan iki oluk, kalbur kemiğiyle birlikte ön ve arka etmoid kanallarına dönüşür ve göz çukurunun iç duvarına açılır: ön kanaldan nazosiliyer sinir ve ön etmoid damarlar, arka kanaldan arka etmoid sinir ve damarlar geçer. Göz çukurunun tavanını önde alın kemiğinin göz çukuru levhası, arkada kama kemiğinin küçük kanadı yapar (Gray, 1918).

Kenarlar ve yapı. Pul kısmının kenarı kalın ve güçlü dişlidir: üstte, yan kafa kemiklerinin üstüne oturduğu yerde iç tablası, yanlarda dış tablası eğik kesilmiştir; aşağıda kama kemiğinin büyük kanadıyla eklem yapan üçgen, pürüzlü bir yüzeye devam eder. Göz çukuru levhalarının arka kenarları ince ve dişlidir, kama kemiğinin küçük kanatlarıyla eklem yapar. Pul kısmı ve elmacık çıkıntıları kalındır: iki sert tabla arasında süngerimsi diploe taşır; frontal sinüslerin bulunduğu yerde diploe yoktur. Göz çukuru kısmı ise ince, yarı saydam ve tamamen sert (kompakt) kemikten yapılmıştır (Gray, 1918).

Kemikleşme. Alın kemiği zar içinde (intramembranöz), iki birincil merkezden kemikleşir: her yarım için bir merkez, fetal hayatın ikinci ayının sonuna doğru her göz çukurunun üst kenarının üstünde belirir. Her merkezden kemikleşme yukarıya doğru pul kısmının o yarısını, geriye doğru da göz çukuru levhasını yapacak biçimde yayılır. Burun dikeni orta hattın iki yanındaki bir çift ikincil merkezden kemikleşir; burun kısmında ve elmacık çıkıntılarında da benzer merkezler belirir. Doğumda kemik, frontal dikişle ayrılmış iki parçadır (Gray, 1918). Gray’in bu dikiş için verdiği kapanma yaşı güncel BT verileriyle uyuşmaz; güncel veriler genel bakış dersinde.

Frontal sinüsün gelişimi. Sinüsün başlangıç yeri gebeliğin 3.–4. ayında mukozada tanınabilir; ama doğumda kemikte sinüs yoktur (Çakur ve ark., 2011). Kaynaklar sonraki takvimi biraz farklı verir. Bir derlemeye göre havalanma yaklaşık 2 yaşında ön etmoid hücrelerinin alın kemiğine uzanmasıyla başlar, sinüs yaklaşık 8 yaşında grafide görünür ve erken ergenlikte erişkin boyutuna ulaşır (Hsieh ve ark., 2026). Bir başka çalışmaya göre sinüs ortalama 6 yaşına kadar alın kemiğine yükselmez; 8 yaşında tepesi göz çukuru tavanı düzeyine, 10 yaşında alın kemiğinin dik kısmına ulaşır (Çakur ve ark., 2011). Bir üçüncü kaynak gelişimin 5–6 yaşında başladığını ve sinüsün yaklaşık 20 yaşında son biçimini aldığını yazar (Kalkan ve Kalkan, 2026). Gray de sinüslerin tam boyuta ancak ergenlikten sonra ulaştığını belirtir (Gray, 1918). Ortak nokta şudur: havalanma erken çocuklukta başlar, sinüs okul çağında görünür hâle gelir ve büyüme ergenlik boyunca sürer.

Dış yüz. Gray’in kitabında tuber parietale adıyla geçen yan kafa tümseği bugün eminentia parietalis adını taşır (FIPAT, 2019). Kemiğin ortasından geçen iki kavisli çizgiden üst şakak çizgisine şakak fasyası tutunur; alt şakak çizgisi şakak kasının başladığı alanın üst sınırını gösterir (Gray, 1918). Terminoloji de üst çizgiyi “fasya çizgisi” (linea temporalis fascialis) ile ilişkilendirir (FIPAT, 2019). Çizgilerin üstündeki kemiği kafa derisinin aponevrozu (galea aponeurotica) örter; altındaki kısım şakak çukurunun bir parçasıdır ve şakak kasına tutunma yeri verir (Gray, 1918).

Yan kafa deliği kemiğin arka kısmında, sagittal kenara yakındır; üst sagittal sinüse giden bir toplardamarı ve bazen art kafa atardamarının (arteria occipitalis) küçük bir dalını geçirir. Her kafatasında yoktur ve büyüklüğü çok değişir (Gray, 1918); çoğu zaman bir ya da iki yanda bulunmaz. Kafatası bu deliklerin çevresinde çoğu zaman biraz basıktır (Gray, 1918). Delikten geçen kapakçıksız parietal emisser ven (emissarium parietale) kafa derisinin toplardamarlarını üst sagittal sinüse bağlar (Sağlam ve ark., 2025; FIPAT, 2019).

İç yüz. Beyin kıvrımlarına karşılık gelen çukurlukların yanında orta meningeal damarların dalları için çok sayıda oluk (sulcus arteriae meningeae mediae) vardır; bu oluklar kama köşesinden ve pul kenarının orta-arka kısmından yukarı ve geriye uzanır (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Üst kenar boyunca uzanan sığ oluk, karşı kemiğinkiyle birlikte üst sagittal sinüsün sagittal oluğunu yapar; oluğun kenarlarına beyin orağı (falx cerebri) tutunur. Oluğun yakınında, en çok yaşlıların kafataslarında belirgin olan, araknoid granülasyonların (Pacchioni cisimcikleri) yerleştiği çukurlar bulunur (Gray, 1918); bugünkü adları granüler çukurcuklardır (foveolae granulares) (FIPAT, 2019). Mastoid köşenin iç yüzündeki geniş, sığ oluk transvers sinüsün bir bölümünü taşır (Gray, 1918).

Kemikleşme. Yan kafa kemiği zar içinde, tek bir merkezden kemikleşir; merkez fetal hayatın yaklaşık 8. haftasında yan kafa tümseğinin yerinde belirir (Gray, 1918; Kilic Safak ve ark., 2025). Kemikleşme ışınsal yayıldığı için köşeler en son oluşur ve bıngıldaklar bu köşelerdedir (Gray, 1918). Normal gelişimde kubbenin iki yanındaki küçük açıklıklar genellikle gebeliğin 5. ayına kadar bulunur (Seltzer ve ark., 2026). Yan kafa delikleri, sagittal dikiş üzerindeki “sagittal (üçüncü) bıngıldaktan” gelişir (Sağlam ve ark., 2025); Gray de obelion bölgesinde sagittal dikişte bazen ek bir bıngıldak görüldüğünü yazar (Gray, 1918). Bu bıngıldağın sıklığı genel bakış dersinde verildi.

Yan kafa deliğinin sıklığı serilere göre değişir. İstanbul’da 174 erişkin yan kafa kemiğinin %64,3’ünde delik vardı; deliklerin %90,7’si tek, %6,8’i çift, %2,5’i üçlüydü ve bulunan 118 deliğin 8’i doğrudan sagittal dikişin üzerindeydi (Sağlam ve ark., 2025). Adana’da 40 kafatasının %47,5’inde hiç delik yoktu; %25’inde tek, %27,5’inde iki taraflıydı (Kilic Safak ve ark., 2025). Toplumlar arasında görülme %50 (ABD) ile %86 (Tayland) arasında bildirilir (Sağlam ve ark., 2025). İstanbul serisinin kemik başına, Adana serisinin kafatası başına sayım yaptığına dikkat: oranlar doğrudan karşılaştırılamaz.

Eklemler. Yan kafa kemiği beş kemikle eklem yapar: karşı yan kafa kemiği (sagittal dikiş), alın kemiği (koronal dikişin yarısı), art kafa kemiği (lambdoid dikişin yarısı), şakak kemiği (pul ve mastoid kısımları) ve kama kemiğinin büyük kanadı (Gray, 1918).

İki sayım, tek kemik. Gray beş parça sayar (Gray, 1918). Terminologia Anatomica’nın ikinci baskısı (TA2) ise kemiği üç kısma ayırır: pars petrosa, pars tympanica ve pars squamosa. Gerekçe 1955 tarihli bir terim notunda yazılıdır: kemiğin en arka bölümü gelişim bakımından kayalık kısmın parçası olduğundan ayrı bir mastoid kısım adlandırmanın nedeni yoktur. Bu yüzden mastoid çıkıntı, mastoid antrum, mastoid çentik ve mastoid delik TA2’de kayalık kısmın altında sıralanır; kayalık kısmın ilişkili adlarından biri de pars petromastoidea’dır (FIPAT, 2019). Doğum öncesinde ise kemik gerçekten beş ayrı parça (skuamöz, stiloid, mastoid, timpanik ve petröz) hâlinde gelişir (Grzonkowska ve ark., 2023). Bu bölümde anlaşılır olsun diye “mastoid kısım” deyişini koruyoruz.

Biçim ve yön. Şakak kemiği, devrilmiş ve tepesi kama kemiğinin sinüsüne bakan bir piramide benzetilir (Dublin ve Al-Dhahir, 2023). Kayalık kısım kafa tabanında kama ile art kafa kemiği arasına sıkışır; içe, öne ve biraz yukarı yönelir. Gray’e göre bir tabanı, bir tepesi, üç yüzü ve üç açısı vardır: tabanı pul ve mastoid kısımların iç yüzleriyle kaynaşmıştır, pürüzlü tepesi kama kemiğinin büyük kanadının arka kenarı ile art kafa kemiğinin baziler kısmı arasındaki açıya girer (Gray, 1918).

Yapı. Pul kısmı öteki kafatası kemikleri gibi iki tabla ve aradaki süngerimsi dokudan oluşur; mastoid kısım süngerimsi, kayalık kısım yoğun ve serttir (Gray, 1918).

Pul kısmının dış yüzü şakak çukurunun bir parçasıdır ve şakak kasına tutunma yeri verir; arka bölümünde orta temporal arter için dikey bir oluk (sulcus arteriae temporalis mediae) bulunur (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Arka bölümünü kavisli supramastoid krista (crista supramastoidea; Gray’de şakak çizgisi) çaprazlar: şakak fasyası buraya tutunur ve şakak kasının başlangıcı burada sınırlanır (Gray, 1918).

Elmacık çıkıntısı önce dışa yönelir, sonra kendi üzerine içe bükülmüş gibi öne uzanır. Uzun, ince ve keskin üst kenarına şakak fasyası; kısa, kalın ve kavisli alt kenarına masseter kasının bazı lifleri tutunur. Dış yüzü deri altındadır, iç yüzüne masseter tutunur; derin dişli ön ucu elmacık kemiğiyle eklem yapar (Gray, 1918). Çıkıntı iki kökle başlar: belirgin arka kök dış kulak yolunun üstünden geçip supramastoid kristaya devam eder; kısa, geniş ve güçlü ön kök içe döner ve yuvarlak eklem tümseğiyle biter. Tümsek çene eklem çukurunun ön sınırıdır ve canlıda kıkırdakla örtülüdür (Gray, 1918).

Çene eklem çukuru önde eklem tümseği, arkada timpanik kısımla sınırlanır; timpanik kısım çukuru dış kulak yolundan ayırır. Çukuru dar bir yarık, petrotimpanik (Glaser) yarığı (fissura petrotympanica) ikiye böler. Pul kısmına ait ön bölüm düzdür, canlıda kıkırdakla örtülüdür ve alt çenenin kondiliyle eklem yapar; timpanik kısma ait arka bölüm eklem yapmaz ve bazen tükürük bezinin (parotis) bir parçasını barındırır (Gray, 1918). Yarık orta kulağa açılır: malleusun ön çıkıntısını barındırır ve maksiller arterin ön timpanik dalını (a. tympanica anterior; Gray’de “iç maksiller arterin timpanik dalı”) geçirir. Korda timpani siniri yarığın ön kenarından ince bir kemik pulla ayrılan Huguier kanalından geçer (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

İç yüz ve kenarlar. Pul kısmının iç yüzünde temporal lobun kıvrımlarına uyan çukurluklar ve orta meningeal damarların dalları için oluklar vardır (Gray, 1918). İnce üst kenarı iç tablası aleyhine eğik kesilmiştir; yan kafa kemiğinin kenarının üstüne binerek skuamöz dikişi yapar ve arkada mastoid kısımla parietal çentiği (incisura parietalis) oluşturur. Kalın, dişli ön-alt kenarı kama kemiğinin büyük kanadıyla eklem yapar (Gray, 1918).

Suprameatal (Macewen) üçgeni, dış kulak yolunun arka duvarı ile elmacık çıkıntısının arka kökü arasındaki alandır; Gray buradan bir aletle antruma ulaşılabileceğini yazar (Gray, 1918). Kavramı 1893’te Sir William MacEwen ortaya koydu (Bento ve Fonseca, 2013). Üçgenin önünü elmacık çıkıntısının arka kökü, altını dış kulak yolunun arka-üst kemik bölümü sınırlar; arkada hayali dikey bir çizgi üçgeni kapatır (Bento ve Fonseca, 2013). Üçgen supramastoid kristanın hemen altında, dış kulak yolunun arka-üstündedir (Tayebi Meybodi ve ark., 2023). TA2’deki adı foveola suprameatalis’tir (FIPAT, 2019).

Dış kulak yolu ağzının üst sınırını elmacık çıkıntısının arka kökü yapar; hemen altında bazen küçük bir diken, suprameatal (Henle) dikeni (spina suprameatalis) görülür (Gray, 1918). TA2 bu dikeni sabit olmayan bir yapı olarak sayar ve kökeni pul kısmı olduğu için onu timpanik kısımdan pul kısmına taşımıştır (FIPAT, 2019).

Antrum nerede? Mastoid antrum Henle dikeninin arkasında, şakak çizgisinin altında, bu üçgenin derinindedir (Ostrander ve ark., 2026). Yeri tutarlıdır ve dışında önemli bir yapı yoktur; bu yüzden mastoidektominin ilk evresinin en önemli işaretidir (Ryu ve Kim, 2016). Kronik orta kulak iltihabı olan 60 hastada ameliyat sırasında yapılan ölçümde, üçgenin üstündeki dış korteksten lateral yarım daire kanalının kabarıklığına kadar ortalama derinlik 17,27 mm bulundu (Khan ve ark., 2022). Şakak çizgisi orta kafa çukurunun tabanını tahmin etmek için de kullanılır: taban bu çizginin ortalama yaklaşık 5 mm üstündedir (Ostrander ve ark., 2026).

Mastoid kısmın dış yüzü pürüzlüdür; art kafa kası (m. occipitalis) ve arka kulak kası (m. auricularis posterior) tutunur. Arka kenarına yakın mastoid delik (foramen mastoideum), Gray’e göre sinüse giden bir veni ve oksipital arterin sert zara giden küçük bir dalını geçirir (Gray, 1918); bu ven bugünkü adıyla mastoid emisser vendir (emissarium mastoideum) (FIPAT, 2019). Deliğin yeri ve boyu çok değişir: her zaman bulunmaz, bazen art kafa kemiğinde ya da iki kemik arasındaki dikiştedir (Gray, 1918).

Mastoid çıkıntıya sternokleidomastoid, splenius capitis ve longissimus capitis kasları tutunur. Çıkıntının iç yanındaki derin oluk mastoid çentiktir (incisura mastoidea; Gray’de digastrik çukur) ve digastrik kasın tutunma yeridir; onun da içinde oksipital arteri taşıyan sığ oksipital arter oluğu (sulcus arteriae occipitalis) bulunur (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

İç yüzde derin, kıvrık bir oluk vardır: sigmoid sinüs oluğu (sulcus sinus sigmoidei). Gray bu oluğun “transvers sinüsün bir bölümünü” taşıdığını yazar; bugün bu kesim ayrı adla sigmoid sinüstür (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Oluğu en içteki mastoid hücrelerinden çok ince bir kemik levha ayırır ve bu levha kısmen eksik bile olabilir (Gray, 1918). Mastoid kısmın geniş, dişli üst kenarı yan kafa kemiğinin mastoid açısıyla; dişli arka kenarı art kafa kemiğinin alt kenarıyla, yan açı ile juguler çıkıntı arasında eklem yapar (Gray, 1918).

Mastoid hücreler (cellulae mastoideae). Mastoid çıkıntının kesiti, boyutu ve sayısı akla gelebilecek her çeşitlilikte boşluklar gösterir. Üst-ön bölümde hücreler büyük, düzensiz ve havalıdır; aşağı doğru küçülür; uçtakiler çoğu zaman çok küçüktür ve ilik içerir. Bazen hiç hücre yoktur ve mastoid baştan sona sağlam kemiktir (Gray, 1918). Bugün havalanma üç tipe ayrılır: hücresel (tam), diploik (kısmi) ve sklerotik (havalanma yok) (Khan ve ark., 2022).

Mastoid antrum (antrum mastoideum; Gray’de timpanik antrum), kemiğin üst-ön bölümündeki büyük, düzensiz boşluktur. Hücreler gibi havayla doludur, orta kulak mukozasının uzantısıyla döşelidir ve orta kulakla bağlantılıdır (Gray, 1918). Sınırları (Gray, 1918):

• Üstte ince bir kemik levha, tegmen tympani; antrumu orta kafa çukurundan ayırır.
• Altta mastoid çıkıntı; dışta şakak çizgisinin hemen altındaki pul kısmı.
• İçte boşluğa doğru kabaran lateral yarım daire kanalı.
• Önde orta kulağın “çatı katına” (epitimpanik reses, attik) açılır.

Gelişim. Antrum gebeliğin yaklaşık 24. haftasında görülebilen tek hava hücresidir (Aladeyelu ve ark., 2022) ve yaklaşık 35. haftada erişkin boyutuna ulaşır; hücrelerin havalanması 33. haftada başlar ve 8–9 yaşına kadar sürer (Khan ve ark., 2022). Gray’e göre hücreler antrumun cepleridir; doğumda ya da daha önce belirmeye başlar, 5 yaşında belirgindir ve gelişimleri ergenliğe doğru tamamlanır (Gray, 1918). Bir derlemeye göre havalı boşlukların yüzey alanı ve hacmi 4 yaşından önce iki katına çıkar ve hacim geç ergenlikte (14–15 yaş) erişkin ortalamasına ulaşır (Aladeyelu ve ark., 2022). Kaynakların farklı yaşlar vermesi farklı şeyleri ölçmelerindendir: antrumun görülmesi, hücrelerin havalanması ve toplam hacim ayrı süreçlerdir.

Kayalık kısmın ön yüzü orta kafa çukurunun arka bölümünü yapar ve pul kısmının iç yüzüyle devam eder; ikisini birleştiren petroskuamöz dikişin izi ileri yaşa kadar seçilir (Gray, 1918). Gray bu yüzde altı işaret sayar (Gray, 1918):

1. Ortaya yakın arkuat kabarıklık (eminentia arcuata): üst yarım daire kanalının yerini gösterir. TA2’de bu kanalın adı ön yarım daire kanalıdır (canalis semicircularis anterior) (FIPAT, 2019).
2. Kabarıklığın önünde ve dışında, orta kulak boşluğunun üstündeki son derece ince kemik: tegmen tympani.
3. Büyük petrozal sinir hiatusu: büyük petrozal sinir ile orta meningeal arterin petrozal dalının geçtiği açıklık. Gray’in “fasiyal kanal hiatusu” dediği bu açıklığın TA2’deki adı hiatus canalis nervi petrosi majoris’tir; eski ad yanıltıcı bulunmuştur (FIPAT, 2019).
4. Onun dışında bazen görülen, küçük petrozal sinir için daha küçük bir açıklık (hiatus canalis nervi petrosi minoris).
5. Tepeye yakın, karotis kanalının sonlandığı yer; kanalın ön duvarı burada eksiktir.
6. Bu kanalın üstünde trigeminal gangliyonu barındıran sığ trigeminal çukurluk (impressio trigeminalis). Gray gangliyonu eski adıyla “yarımay gangliyonu” diye anar (FIPAT, 2019).

Arka yüz arka kafa çukurunun ön bölümünü yapar ve mastoid kısmın iç yüzüyle devam eder. Ortasına yakın iç kulak yolunun ağzı (porus acusticus internus) bulunur: boyu kişiden kişiye çok değişir, kenarları düzgün ve yuvarlaktır, yaklaşık 1 cm uzunluğunda, dışa doğru giden kısa bir kanala açılır. Gray’e göre kanaldan yüz siniri, “akustik” sinir ve baziler arterin iç işitme dalı geçer (Gray, 1918); bugünkü adlarıyla işitme-denge siniri (n. vestibulocochlearis) ve labirent arteri (a. labyrinthi). TA2 labirent arterini ön alt serebellar arterin dalı olarak listeler (FIPAT, 2019). Ağzın arkasında ince bir kemik levhanın neredeyse gizlediği bir yarık vestibüler akuedüğe (TA2: canaliculus vestibuli) açılır; içinden endolenfatik kanal ile küçük bir arter ve ven geçer. İki açıklığın üstünde ve arasında, sert zarın bir uzantısını ve küçük bir veni barındıran düzensiz bir çukurluk vardır (Gray, 1918).

Alt yüz pürüzlüdür ve dış kafa tabanına katılır; Gray burada on bir yapı sayar: tepeye yakın dörtgen pürüzlü alan (levator veli palatini kası ve östaki borusunun kıkırdak bölümü kısmen buraya tutunur), karotis kanalının dış ağzı, koklear akuedüğün ağzı, juguler çukur, alt timpanik kanalcık, mastoid kanalcık, juguler yüz, vajinal çıkıntı, stiloid çıkıntı, stilomastoid delik ve timpanomastoid yarık (Gray, 1918). Ayrıntıları aşağıdaki tablolarda.

Kenarlar. Gray’in “üst açısı” bugün kayalık sırttır (crista petrosa): en uzun kenardır, üst petrozal sinüs için oluk taşır, beyincik çadırı (tentorium cerebelli) buraya tutunur ve iç ucundaki çentikte trigeminal sinir yatar (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Arka kenarın iç yarısındaki oluk, art kafa kemiğindeki karşılığıyla alt petrozal sinüsün kanalını; dış yarısındaki juguler çukur da art kafa kemiğinin juguler çentiğiyle juguler deliği yapar. Ön kenarın iç bölümü kama kemiğinin dikensi çıkıntısıyla eklem yapar; dış bölümü pul kısmına petroskuamöz dikişle bağlanır (Gray, 1918).

Karotis kanalı. Kanal alt yüzdeki büyük yuvarlak ağızdan girer, önce dikey yükselir, sonra dirsek yapıp öne ve içe yatay ilerler (Gray, 1918). Kayalık kısmın içinde iç karotis arterin seyrine uyan bir arka dikey bölüm, bir arka dirsek ve bir yatay bölüm ayırt edilir (Tayebi Meybodi ve ark., 2023). İç ağzı kayalık kısmın tepesindedir; tepe aynı zamanda foramen lacerumun arka-dış sınırını yapar (Gray, 1918).

Juguler çukur ve bulbus. Juguler bulbus (bulbus superior venae jugularis internae), sigmoid sinüsü iç juguler vene bağlayan ve orta kulak boşluğunun tabanına doğru kubbe gibi uzanan genişlemedir (Tudose ve ark., 2024; FIPAT, 2019). Bulbusun oturduğu juguler çukurun derinliği ve büyüklüğü kafatasından kafatasına değişir; çukurun ortasından bazen bir çıkıntı uzanıp juguler deliği ikiye böler (Gray, 1918), TA2’deki adıyla processus intrajugularis ossis temporalis (FIPAT, 2019). Bulbus büyük, kemik örtüsü eksik (dehisan) ya da cepli (divertikül) olabilir (Ostrander ve ark., 2026). Dehisan bulbus, sigmoid kemik levhasındaki bir açıklıktan orta kulağa uzanır ve yalnızca ince bir mukozayla örtülüdür (Tudose ve ark., 2024).

Muskulotubal kanal. Kayalık kısım ile pul kısmının birleştiği açıda, ince bir kemik bölmeyle ayrılmış, üst üste iki kanal vardır: üstteki tensor tympani kasını taşır, alttaki östaki borusunun kemik bölümüdür (Gray, 1918).

Timpanik kısım pul kısmının altında, mastoid çıkıntının önünde kıvrık bir kemik levhadır. İçbükey arka-üst yüzü kemik dış kulak yolunun ön duvarını, tabanını ve arka duvarının bir bölümünü yapar; içte dar timpanik oluğa (sulcus tympanicus) kulak zarı tutunur (Gray, 1918). Ön-alt yüzü çene eklem çukurunun arka sınırıdır ve parotis bezinin çene arkasındaki bölümüne değer. Serbest ve pürüzlü dış kenarına kulak yolunun kıkırdak bölümü tutunur. Alt kenarın iç bölümü ince ve keskindir; dış bölümü ikiye ayrılıp stiloid çıkıntının kökünü sarar; bu kılıfa vajinal çıkıntı denir (TA2: vagina processus styloidei) (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Timpanik halkadaki çentiğin TA2’deki adı incisura tympanica’dır (Rivinus çentiği) (FIPAT, 2019).

Kemik dış kulak yolu içe ve hafif öne yönelir; hafifçe kıvrılır ve tabanı yukarı doğru dışbükeydir. Ön duvarı, tabanı ve arka duvarının alt bölümü timpanik kısımdan; tavanı ve arka duvarının üst bölümü pul kısmından yapılır (Gray, 1918). Gray kanalın uzunluğunu “yaklaşık 2 cm” diye verir, ama bunun yalnızca kemik bölümü mü yoksa bütün kanalı mı anlattığı metinde açık değildir (Gray, 1918).

Huschke deliği. Timpanik kısmın orta bölümü incedir ve Gray’e göre kafataslarının “önemli bir yüzdesinde” bir delikle delinmiştir: Huschke deliği (Gray, 1918). Delik dış kulak yolunun ön-alt duvarında, çene ekleminin arka-içinde yer alır (Hasani ve ark., 2022). Nasıl oluştuğu aşağıda, kemikleşme bölümünde anlatılıyor.

Stiloid çıkıntı ince, sivri ve uzunluğu değişken bir çıkıntıdır; şakak kemiğinin alt yüzünden aşağı ve öne uzanır (Gray, 1918). Stilomastoid deliğin hemen önünde, kayalık kısmın alt yüzünden çıkar (Assiri Ahmed ve ark., 2023). Kökü (timpanohiyal bölüm) vajinal çıkıntının kılıfı içindedir; geri kalanına (stilohiyal bölüm) stilohiyoid ve stilomandibular bağlar ile stiloglossus, stilohiyoid ve stilofarengeus kasları tutunur. Stilohiyoid bağ çıkıntının ucundan dil kemiğinin küçük boynuzuna uzanır; bazı kişilerde kısmen, bazılarında tamamen kemikleşir (Gray, 1918). Stiloid–stilohiyoid zincir ikinci faringeal arkın kıkırdağından (Reichert kıkırdağı) gelişir (Assiri Ahmed ve ark., 2023; Bănică ve ark., 2026).

Komşuluklar. Boyunda iç ve dış karotis arterleri ile iç juguler venin arasında uzanır (Assiri Ahmed ve ark., 2023); iç ve dış karotis arterleri arasından, IX–XII. kafa sinirleri ve sempatik zincirin yanından geçer (Bănică ve ark., 2026). Bu komşuluk, uzun ya da açılı bir stiloidin neden damar ve sinir yakınmalarına yol açabildiğini açıklar.

Uzunluk. Güncel kaynaklarda olağan uzunluk 25–30 mm’dir ve 30 mm’yi aşan çıkıntı “uzamış” sayılır (Triantafyllou ve ark., 2025); 250 kuru kafatasında ortalama uzunluk 26,57 mm (SS 7,40) ölçülmüştür (Bănică ve ark., 2026). Gray 1918’de stiloidi “yaklaşık 2,5 cm” diye verir (Gray, 1918). Uzamış stiloidin bildirilen sıklığı yönteme ve topluma göre %3,3 ile %84,4 arasında çok geniş değişir; Barselona’daki bir panoramik grafi serisinde %72,75 bulunmuştur (Assiri Ahmed ve ark., 2023).

Eagle sendromu baş ağrısı, kulak çınlaması, kulak ağrısı ve trigeminal nevralji gibi baş-boyun ağrılarıyla seyreder (Assiri Ahmed ve ark., 2023). Klasik tipi neredeyse yalnızca bademcik ameliyatından ya da yutak travmasından sonra görülür (Bănică ve ark., 2026).

Yüz siniri kanalı (canalis facialis; eski adıyla Fallop kanalı) iç kulak yolunun dibindeki ön-üst bölmeden, büyük bir delikle başlar (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Sinirin şakak kemiği içindeki toplam yolu yaklaşık 30 mm’dir (Ryu ve Kim, 2016). Kemik kanal üç segmentten oluşur: labirent, timpanik (yatay) ve mastoid (dikey) segment; sinir stilomastoid delikten çıkar (Gupta ve ark., 2013; Ostrander ve ark., 2026).

• Labirent segmenti sinirin hem en dar (<0,7 mm çap) hem en kısa (3–5 mm) kesimidir (Gupta ve ark., 2013).
• Timpanik segment yatay uzanır; kemik örtüdeki doğal açıklıklar (dehisans) en sık bu segmentte, insanların %41–75’inde görülür (Gupta ve ark., 2013).
• İkinci dirsekte, piramidal çıkıntı hizasında, timpanik segment 95°–125° açıyla aşağı döner ve mastoid segment olur. Bu segment dış kulak yolu boyunca arka-içte aşağı iner ve erişkinde yaklaşık 13 mm sonra stilomastoid delikte biter (Gupta ve ark., 2013).

Kanalın dirseğine TA2’de geniculum canalis facialis denir (FIPAT, 2019). Büyük petrozal sinir kayalık kısmın ön yüzüne kendi adını taşıyan hiatustan çıkar (Gray, 1918; FIPAT, 2019). Korda timpani ise kanaldan arka timpanik kanalcıkla orta kulağa girer, ön timpanik kanalcıkla petrotimpanik yarığa ulaşır (FIPAT, 2019).

Kemikleşme merkezleri. Güncel bir fetüs çalışmasına göre şakak kemiği toplam 10 birincil kemikleşme merkezinden gelişir (Grzonkowska ve ark., 2023). Gray 1918 ise iç kulak ve kemikçikler dışında sekiz merkez sayar: pul kısmı (elmacık çıkıntısıyla) için 1, timpanik kısım için 1, kayalık-mastoid kısım için 4 ve stiloid çıkıntı için 2 (Gray, 1918). Gray’e göre (Gray, 1918):

• Pul kısmı zarda, 2. ay dolayında elmacık çıkıntısının kökü yakınında beliren tek çekirdekten kemikleşir.
• Timpanik halka (anulus tympanicus) eksik bir çemberdir; iç yüzündeki oluğa kulak zarının çevresi tutunur. Halka genişleyerek timpanik kısmı yapar ve 3. ay dolayında beliren tek merkezden zarda kemikleşir.
• Kayalık-mastoid kısım kıkırdaktan yapılmış kulak kapsülünde, 5.–6. aylarda beliren dört merkezden gelişir.
• Stiloid çıkıntı ikinci (dil kemiği) faringeal arkın kıkırdağının yakın (proksimal) bölümünden iki merkezle gelişir: kökteki timpanohiyal merkez doğumdan önce, geri kalanı yapan stilohiyal merkez doğumdan sonra belirir.

Kaynaşma. Timpanik halka doğumdan kısa süre önce pul kısmıyla birleşir; kayalık-mastoid kısım ile pul kısmı ilk yılda, stiloidin timpanohiyal bölümü de aşağı yukarı aynı zamanda kaynaşır. Stilohiyal bölüm ergenlikten sonra kaynaşır, bazı kafataslarında hiç kaynaşmaz (Gray, 1918).

Huschke deliği nasıl oluşur? Timpanik halkanın ön ve arka uzantıları büyüyüp birleşirken kulak yolunun tabanında bir süre bir delik kalır; delik genellikle 5 yaş dolayında kapanır ama ömür boyu açık kalabilir (Gray, 1918). Güncel kaynak da halkanın doğumda eksik olduğunu, ön ve arka çıkıntıların ilk 5 yılda kaynaştığını yazar (Macielak ve ark., 2022).

Kısımlar ve gelişim. Terminolojide üç kısım squama occipitalis, pars basilaris ossis occipitalis ve pars lateralis ossis occipitalis adlarını taşır (FIPAT, 2019). Gelişim açısından ise beş bileşen sayılır: baziler kısım, iki yan kısım ve pul kısmının supraoksipital ile interparietal parçaları. Baziler, yan ve supraoksipital parçalar kıkırdak içi (endokondral), interparietal parça zar içi (intramembranöz) kemikleşir (Han ve ark., 2025). Kemik önde klivustan arkada lambdoid dikişe kadar uzanır (Offiah ve Day, 2017).

Pul kısmının dış yüzü dışbükeydir; kemiğin tepesi ile foramen magnumun tam ortasında dış art kafa çıkıntısı bulunur (Gray, 1918). Çıkıntı üst ense çizgisi düzeyindedir ve ense bağının (ligamentum nuchae) yapışma yeridir (Jacques ve ark., 2020). Çıkıntıdan iki yana iki kavisli çizgi uzanır: üstteki, çoğu zaman silik en üst ense çizgisine (linea nuchalis suprema) kafa derisinin aponevrozu tutunur; alttaki üst ense çizgisidir (linea nuchalis superior) (Gray, 1918; FIPAT, 2019). En üst çizgilerin üstündeki art kafa düzlemi (planum occipitale) art kafa kasıyla örtülüdür; altındaki ense düzlemi pürüzlüdür ve birçok kasa tutunma yeri verir. Çıkıntıdan foramen magnuma inen, çoğu zaman silik orta ense çizgisine de ense bağı tutunur; orta çizginin ortasından iki yana alt ense çizgisi uzanır (Gray, 1918). Terminoloji bu orta sırtı crista occipitalis externa adıyla ve her kafatasında bulunmayan bir yapı olarak listeler; bazen dış art kafa çıkıntısının yerinde yalnızca kemik bir krista bulunur (FIPAT, 2019).

Pul kısmının iç yüzü derin bir çukurdur; haç biçimli kabarıklık (eminentia cruciformis; Gray’de eminentia cruciata) onu dört çukura böler. Üstteki iki üçgen beyin çukuru (fossa cerebralis) art kafa loblarını, alttaki iki dörtgen beyincik çukuru (fossa cerebellaris) beyincik yarım kürelerini taşır. Dört kolun kesiştiği yer iç art kafa çıkıntısıdır (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

• Üst kol: bir yanında (genellikle sağda) üst sagittal sinüsün arka kısmını taşıyan derin sagittal oluk vardır; oluğun kenarlarına beyin orağı tutunur (Gray, 1918).
• Alt kol: iç art kafa kristasıdır. Foramen magnuma yakın çatallanır ve beyincik orağına (falx cerebelli) tutunma yeri verir; orağın kemiğe tutunan kenarında bazen çift olan art kafa sinüsü (sinus occipitalis) bulunur. Kristanın üst kısmında bazen beyincik vermisinin bir bölümünü barındıran küçük bir vermis çukuru (fossa vermiana) görülür (Gray, 1918). Terminoloji foramen magnumun kenarında ayrıca bir marjinal sinüs oluğu listeler (FIPAT, 2019).
• Yan kollar: iki yandaki transvers oluklar transvers sinüsleri taşır; çıkıntılı kenarlarına beyincik çadırı (tentorium cerebelli) tutunur. Sağ oluk genellikle soldakinden büyüktür ve sagittal oluğun devamıdır; ama istisnalar az değildir: sol daha büyük olabilir ya da iki yan neredeyse eşittir (Gray, 1918).

Üst sagittal ve transvers sinüslerin birleştiği yere sinüslerin birleşimi (confluens sinuum) denir; eski adı torcular Herophili’dir. Yeri, iç çıkıntının bir yanındaki çukurlukla belli olur (Gray, 1918). Torcular Latincede şarap presi demektir: eskiden farklı yönlerden gelen kan sütunlarının burada birbirine bastırıldığı düşünülürdü (Gray, 1918). Gray, juguler deliğe kadar uzanan oluğun tamamını “transvers sinüs” diye anlatır; bugün oluğun son kısmı ayrı bir adla, sigmoid sinüs oluğu (sulcus sinus sigmoidei) olarak anılır (FIPAT, 2019).

Kondiller. Yan kısımların alt yüzündeki kondiller oval ya da böbrek biçimlidir. Ön uçları öne ve içe yönelir, birbirine arka uçlarından daha yakındır ve baziler kısma taşar; arka uçları foramen magnumun ortası düzeyine kadar uzanır. Eklem yüzleri önden arkaya ve yandan yana dışbükeydir, aşağı ve dışa bakar. Kenarlarına eklem kapsülleri, iç yanlarındaki pürüzlü tüberküle kanat bağı (ligamentum alare) tutunur (Gray, 1918). Kondillerin arkadan öne doğru içe ve aşağı açılanması atlanto-oksipital eklemde özellikle başın kendi ekseni çevresinde dönmesini kısıtlar (Offiah ve Day, 2017).

Hipoglossal kanal. Her kondilin tabanını kısa bir kanal deler: hipoglossal kanal (canalis nervi hypoglossi; Gray’de eski adıyla “ön kondil deliği”). Kanal kafa içinde foramen magnumun hemen üstünde başlar ve kondilin üstünden dışa ve öne gider; dil altı sinirini (XII) dışarı, çıkan farengeal atardamarın meningeal dalını içeri geçirir. Bir kemik çıkıntıyla kısmen ya da tamamen ikiye bölünebilir (Gray, 1918).

Kondil çukuru ve kanalı. Kondilin arkasındaki kondil çukuru (fossa condylaris), baş geriye eğilince atlasın üst eklem yüzünün arka kenarını alır. Çukurun tabanını bazen kondil kanalı (canalis condylaris) deler; buradan sigmoid sinüsten gelen bir emisser ven (emissarium condylare) geçer (Gray, 1918; FIPAT, 2019).

Juguler çıkıntı ve tüberkül. Kondilin arka yarısından dışa uzanan dörtgen levha juguler çıkıntıdır; önünü oyan juguler çentik kafatasında juguler deliğin arka kısmını yapar. Çentik, hipoglossal kanalın üstünde dışa uzanan intrajuguler çıkıntıyla ikiye bölünebilir. Juguler çıkıntının alt yüzüne başın yan düz kası (m. rectus lateralis capitis) ve yan atlanto-oksipital bağ tutunur; buradan bazen aşağıya, atlasın enine çıkıntısına ulaşıp onunla eklem yapabilecek uzunlukta bir paramastoid çıkıntı uzanır. Juguler çıkıntının dış yüzü şakak kemiğine bir kıkırdak levhayla bağlanır; bu levha 25 yaşından sonra kemikleşme eğilimindedir. Üst yüzündeki derin oluk sigmoid sinüsün son kısmını taşır ve kondil kanalı buraya açılır. Yan kısmın üst yüzündeki oval juguler tüberkül hipoglossal kanalın üstünü örter; tüberkülü bazen IX, X ve XI. sinirler için eğik bir oluk çaprazlar (Gray, 1918).

Baziler kısım foramen magnumdan öne ve yukarı uzanır. Gençte önündeki pürüzlü dörtgen alan kama kemiğinin gövdesine bir kıkırdak levhayla bağlıdır (Gray, 1918); bu bağlantının adı sfeno-oksipital sinkondrozdur (synchondrosis sphenooccipitalis) (FIPAT, 2019). Klivus, kama kemiğinin gövdesi ile art kafa kemiğinin baziler kısmından oluşur (Cheng ve ark., 2015). Baziler kısmın alt yüzünde, foramen magnumun yaklaşık 1 cm önünde yutağın lifli rafesinin tutunduğu farengeal tüberkül vardır; orta hattın iki yanına başın uzun kası (m. longus capitis) ve başın ön düz kası (m. rectus anterior capitis) yapışır, foramen magnumun hemen önüne ön atlanto-oksipital zar tutunur. Üst yüzündeki geniş, sığ oluk omurilik soğanını (medulla oblongata) taşır; foramen magnumun kenarına örtü zarı (membrana tectoria) tutunur; yan kenarlarında alt petrozal sinüslerin silik olukları vardır (Gray, 1918).

Açılar ve kenarlar. Üst açı yan kafa kemiklerinin art kafa köşeleriyle eklem yapar ve fetüste arka bıngıldağın yerine denk gelir. Alt açı kama kemiğinin gövdesiyle kaynaşmıştır. Yan açılar transvers olukların uçlarındadır ve yan kafa kemiğinin mastoid köşesi ile şakak kemiğinin mastoid kısmı arasına girer. Derin dişli üst kenarlar yan kafa kemikleriyle lambdoid dikişi yapar. Alt kenarın üst yarısı şakak kemiğinin mastoid kısmıyla, alt yarısı kayalık kısmıyla eklem yapar; ikisini juguler çıkıntı ayırır (Gray, 1918). Terminolojideki adları margo lambdoideus ossis occipitalis ve margo mastoideus ossis occipitalis’tir (FIPAT, 2019).

Foramen magnum ön-arka yönde uzun, oval bir açıklıktır; önde kondiller taştığı için arkada daha geniştir (Gray, 1918). Ölçüleri, içinden geçenler ve klinik önemi genel bakış dersinde anlatıldı.

Kemikleşme. Pul kısmının üst bölümü, yani art kafa düzlemi zarda gelişir; kemiğin geri kalanı kıkırdakta gelişir. Art kafa düzlemi ömür boyu ayrı kalırsa interparietal kemik olur (Gray, 1918). Fetüslerde yapılan güncel bir MR çalışmasına göre kemikleşme yaklaşık 8. gebelik haftasında pul kısmının alt bölümünde başlar; ardından pul kısmının üst bölümü, sonra yan kısımlar kemikleşir ve 11. haftada baziler kısım da sürece katılır (Han ve ark., 2025). Gray’in verdiği sıra ve haftalar bundan farklıdır (uzman düzeyindeki tabloda). Gray’e göre yaklaşık 4 yaşında pul kısmı ile yan kısımlar birleşir, yaklaşık 6 yaşında kemik tek parça olur (Gray, 1918).

Art kafa kemiğinin kama kemiğiyle kaynaşma yaşı için Gray aynı bölümde hem “25 yaşına kadar” hem “18–25 yaş arası” der (Gray, 1918); bu derste güncel bir kaynakla doğrulanamadığı için kesin bir yaş verilmiyor.

Eklemler. Altı kemik: iki yan kafa kemiği (lambdoid dikiş), iki şakak kemiği (mastoid ve kayalık kısımlar), kama kemiğinin gövdesi (baziler kısım) ve atlas (kondiller) (Gray, 1918).

Gövdenin üst yüzü. Önden arkaya şu yapılar sıralanır (Gray, 1918; FCAT, 1998):

1. Etmoidal diken (spina ethmoidalis): kalbur kemiğinin kribriform levhasıyla eklem yapan öndeki çıkıntı; TA98’de ayrı bir adı yoktur.
2. Kama boyunduruğu (jugum sphenoidale; klinikte planum sphenoidale): ortası hafif kabarık düz yüzey; iki yanındaki sığ oluklarda koku yolları uzanır (Gray’in kitabında “olfactory lobes”). Doğumdan sonraki ilk yılda iki küçük kanadın gövdenin üstünde ortada buluşmasıyla oluşur.
3. Kama limbusu (limbus sphenoidalis): boyunduruğun arka sınırı olan sırt; arkasındaki dar, enine oluğun ön kenarını yapar.
4. Kiazma öncesi oluk (sulcus prechiasmaticus; Gray’de chiasmatic ya da optic groove): iki yanda optik kanallara açılır; optik kiazma oluğun üst-arkasındadır.
5. Eyer tümseği (tuberculum sellae) ve arkasında Türk eyeri (sella turcica): eyerin en derin kısmı hipofizi taşıyan hipofiz çukurudur (fossa hypophysialis; Gray: fossa hypophyseos). Eyerin ön sınırını iki yanda küçük orta klinoid çıkıntılar tamamlar.
6. Eyer sırtı (dorsum sellae): eyerin arka duvarı olan kare biçimli levha; üst köşeleri arka klinoid çıkıntılardır ve eyeri derinleştirir.
7. Klivus: eyer sırtının arkasında eğik inen sığ yokuş; art kafa kemiğinin taban kısmındaki olukla devam eder ve ponsun üst kısmını taşır.

Gray hem ön hem arka klinoidi tentorium cerebelli’nin tutunma yeri sayar ve orta klinoidi her eyerde bulunan bir kabartı gibi anlatır (Gray, 1918). Güncel bir derlemeye göre orta klinoid diaphragma sellae’ye, arka klinoid tentoryuma tutunur; orta klinoid ise her kafatasında bulunmaz (Triantafyllou ve Piagkou, 2025).

Yan yüzler. Gövdenin yan yüzleri büyük kanatlar ve iç pterigoid levhalarla kaynaşır. Büyük kanat kökünün üstünde, italik bir “f” harfi gibi kıvrık, geniş karotis oluğu (sulcus caroticus) uzanır: iç karotis arteri ve kavernöz sinüsü barındırır. Oluk arkada foramen lacerumda başlar ve ön klinoidin iç yanında biter; arter burada sempatik sinir ağıyla sarılı olarak kavernöz sinüsün içinden geçer. Oluğun arka-dış kenarında, gövde ile büyük kanat arasındaki açıda kama dilciği (lingula sphenoidalis) adlı kemik sırt bulunur (Gray, 1918; FCAT, 1998).

Ön ve alt yüz. Gövdenin ön yüzünde orta hatta dikey kama kristası (crista sphenoidalis) uzanır: kalbur kemiğinin dik levhasıyla eklem yapar ve burun bölmesine katılır. Kristanın iki yanındaki düzensiz açıklıklar sfenoid sinüslere açılır. Alt yüzün ortasındaki üçgen kama gagası (rostrum sphenoidale) kristanın devamıdır ve sapan kemiğinin (vomer) iki kanadı arasındaki derin yarığa oturur. Gaganın iki yanında, iç pterigoid levhanın kökünden içe uzanan ince kın çıkıntısı (processus vaginalis) bulunur (Gray, 1918). Gövdenin alt yüzü burun boşluğu tavanının arka kısmına ve iki koananın (arka burun deliklerinin) üst sınırına katılır; burun bölmesinin arka kısmını sapan kemiği ile kama gagası yapar (Gray, 1918).

Sfenoid sinüs (sinus sphenoidalis). Gövdenin içindeki iki sinüsü bir bölme (septum sinuum sphenoidalium) ayırır (FCAT, 1998). Gray’in verdiği ortalama ölçüler 2,2 cm yükseklik, 2 cm genişlik ve 2,2 cm ön-arka derinliktir; sinüsler çoğu kez düzensiz kemik lamellerle kısmen bölünür (Gray, 1918). Sinüsler önden ve alttan, gövdenin ön-alt kısmındaki iki ince, kıvrık levha olan sfenoid kavkalarla (concha sphenoidalis) kısmen kapanır; eklemli kafatasında her sinüsün üst kısmında yuvarlak bir açıklık kalır (Gray, 1918). Her sinüs ön duvarının üst kısmındaki bu ağızla (apertura sinus sphenoidalis), üst kavkanın üstünde ve arkasında kalan sfenoetmoidal girintiye açılır; bazen arka etmoid hücreleriyle de bağlantılıdır (Gray, 1918). Ağız genellikle üst kavkanın iç yanında bulunur (Plou ve ark., 2023).

Komşular. Sinüsü önde etmoid hücreleri, arkada klivus, içte sinüsler arası bölme sınırlar (Lee ve ark., 2022). Ön-üst-yanında görme siniri, yanında kavernöz sinüs, altında burun-yutak (nazofarenks), üstünde Türk eyeri bulunur (Sethi ve ark., 2023). Havalanmanın derecesine göre sinüs duvarında görme siniri (üst-yanda), iç karotis arter (arka-yanda) ve maksiller sinir (altta) kabarıklık yapabilir (Lee ve ark., 2022). Bu yakınlık nedeniyle sinüs iltihabı menenjite, kafa içi apseye ya da kavernöz sinüs trombozuna yayılabilir (Lee ve ark., 2022).

Sinüsün gelişimi. Sfenoid sinüs gebeliğin 3. ayında, burun mukozasının kıkırdak burun kapsülünün arka kısmına doğru çökmesiyle başlar; 5. ayda ön-yan duvarlar kemikleşerek sfenoid kavkaları yapar (Lee ve ark., 2022). Doğumdaki durum kaynaklara göre farklı anlatılır: Gray sinüslerin doğumda çok küçük boşluklar hâlinde bulunduğunu ve asıl gelişmenin ergenlikten sonra olduğunu yazar (Gray, 1918); bir başka kaynağa göre sinüs doğumda havasızdır ve havalanma 2–3 yaşında başlar (Sethi ve ark., 2023). Yenidoğanda gösterilmiş olsa da çoğu çalışma bireylerin çoğunda havalanmanın 3–5 yaşında saptanabildiğini bildirir (Lee ve ark., 2022).

Sinüs aşağıda 6–7 yaşında pterigoid kanala, arkada 8 yaşında hipofiz çukuruna, yanda 8–12 yaşında ön klinoide doğru uzanır; içe doğru büyüme aradaki bölmeyi giderek inceltir. Konkal tip genellikle 1–3 yaşlarında görülür ve havalanma yalnızca kavkalar ile gövdenin kaynaşma düzlemine kadar uzanır; preseller tip 4–9 yaşlarında, seller tipler 10–12 yaşından sonra baskındır. Büyümenin çoğu 14–16 yaşına kadar tamamlanır; sağ–sol asimetri sıktır ama hangi tarafın daha büyük olduğu konusunda uzlaşı yoktur (Lee ve ark., 2022).

Küçük kanatlar (Gray’de alae parvae ya da orbito-sphenoids) ince, üçgen levhalardır ve yana doğru sivri uçla biter. Gövdeye iki kökle bağlanır: üstteki ince ve yassı, alttaki kalın ve üçgendir. Optik kanal (canalis opticus) iki kökün arasındadır ve görme siniri ile oftalmik arteri göz çukuruna geçirir (Gray, 1918). Gray bu açıklığa “optic foramen” der ama aynı kitapta onu kısa, silindir biçimli bir kanal olarak tanımlar; güncel adı kanaldır (Gray, 1918; FCAT, 1998). Küçük kanadın ön kenarı alın kemiğiyle tırtıllı bir eklem yapar; düzgün, yuvarlak arka kenarı beynin lateral yarığına (Sylvius yarığı) oturur ve iç ucu ön klinoid çıkıntıdır (Gray, 1918). Alt yüzü göz çukuru tavanının arka kısmını ve üst orbital yarığın üst sınırını yapar.

Üst orbital yarık (fissura orbitalis superior) üçgen biçimlidir: içte gövde, üstte küçük kanat, altta büyük kanadın göz çukuru yüzünün iç kenarı sınırlar; dışta alın kemiği tamamlar (Gray, 1918). Güncel bir tarifte virgüle benzer: iç-alt kısmı yuvarlak, üst-dış kısmı dar ve uzundur (Coroleucă ve ark., 2024). İçinden geçen sinirler ve damarlar ünitenin 3. dersinde ayrıntılı işlenir.

Büyük kanatlar (Gray’de alae magnae ya da ali-sphenoids). Her birinin arka kısmı üçgen bir çıkıntı olarak şakak kemiğinin pul ve kayalık kısımları arasındaki açıya oturur; tepesinde aşağı yönelmiş kama dikeni (spina ossis sphenoidalis; Gray’de spina angularis) bulunur (Gray, 1918). TA98 büyük kanatta beş yüz (beyin, şakak, infratemporal, maksiller ve göz çukuru yüzü) ve dört kenar (elmacık, alın, yan kafa ve pul kenarı) ayırır (FCAT, 1998):

• Beyin yüzü (facies cerebralis): ön-iç kısmında yuvarlak delik (foramen rotundum; maksiller sinir), onun arka-dışında oval delik (foramen ovale; mandibular sinir, aksesuar meningeal arter ve bazen küçük petrozal sinir), arka açıda dikenin hemen önünde bazen çift olan kısa bir kanal, dikenli delik (foramen spinosum; orta meningeal damarlar ve mandibular sinirin geri dönen dalı) açılır. Oval deliğin iç yanında, pterigoid kökün karşısında bazen küçük Vesalius deliği görülür (TA98: foramen venosum); aşağıda skafoid çukura yakın açılır ve kavernöz sinüsten küçük bir ven geçirir (Gray, 1918; FCAT, 1998).
• Dış yüz: enine infratemporal krista (crista infratemporalis) onu ikiye ayırır. Üstteki şakak yüzü temporal çukurun bir kısmıdır ve temporal kasa tutunma yeri verir; alttaki infratemporal yüz, krista ile birlikte lateral pterigoid kasa tutunma yeri verir. Oval ve dikenli delikler infratemporal çukurun tavanına açılır (Gray, 1918).
• Göz çukuru yüzü (facies orbitalis): düzgün, dörtgen yüz; göz çukurunun dış duvarının arka kısmını yapar. Yuvarlak alt kenarı alt orbital yarığın arka-dış sınırıdır; iç kenarının ortasındaki küçük tüberküle lateral rektusun alt başı tutunur (Gray, 1918).
• Maksiller yüz (facies maxillaris): üst orbital yarığın iç ucunun altındaki oluklu yüz; pterigopalatin çukurun arka duvarıdır ve yuvarlak delik buraya açılır (Gray, 1918; FCAT, 1998).

Büyük kanadın ucundaki eğik kesilmiş üçgen kısım yan kafa kemiğinin kama köşesiyle eklem yapar; bu bölge pteriondur (Gray, 1918).

Pterigoid çıkıntılar. Gövde ile büyük kanatların birleştiği yerden dik iner; her biri bir iç (medial) ve bir dış (lateral) levhadan oluşur ve levhaların üst kısımları önde kaynaşıktır. Aşağıda levhaları açılı bir yarık, pterigoid çentik (incisura pterygoidea; Gray’de pterygoid fissure) ayırır; çentiğin kenarlarına damak kemiğinin piramidal çıkıntısı oturur. Arkada iki levha birbirinden uzaklaşarak V biçimli pterigoid çukuru sarar; çukurda medial pterigoid kas ve tensor veli palatini bulunur. Çukurun üstündeki sığ, oval skafoid çukurdan tensor veli palatini başlar (Gray, 1918).

Dış levha geniş, ince ve dışa dönüktür: dış yüzü infratemporal çukurun iç duvarına katılır ve lateral pterigoid kasa, iç yüzü medial pterigoid kasa tutunma yeri verir. İç levha daha dar ve uzundur; iç yüzü koananın dış sınırıdır ve alt ucu çengel biçimli pterigoid çengelde (hamulus pterygoideus) biter; tensor veli palatini kasının tendonu çengelin çevresinde kayar. Farinks aponörozu iç levhanın arka kenarı boyunca tutunur ve üst farinks büzücü kası bu kenarın alt üçte birinden başlar; arka kenarın ortasındaki tuba çıkıntısı (processus tubarius) östaki borusunun farinks ucunu destekler. Kafatasının alt yüzünde büyük kanat ile şakak kemiğinin kayalık kısmı arasındaki olukta (sulcus tubae auditivae) östaki borusunun kıkırdak kısmı yatar (Gray, 1918; FCAT, 1998).

Çıkıntının kökünde pterigoid (vidian) kanal (canalis pterygoideus) bulunur: foramen lacerumu pterigopalatin çukura bağlar ve vidian siniri ile ona eşlik eden arteri taşır (Gray, 1918; Triantafyllou ve Piagkou, 2025). Vidian siniri derin petrozal (sempatik) ve büyük petrozal (parasempatik) sinirlerin birleşmesiyle oluşur (Açar ve ark., 2019). Pterigopalatin çukurun arka duvarında yukarıdan aşağıya ve içe doğru üç açıklık sıralanır: yuvarlak delik, pterigoid kanal ve farinks kanalı (Gray, 1918).

Eklemler. Gray kama kemiğinin 12 kemikle eklem yaptığını yazar: tek olanlar sapan, kalbur, alın ve art kafa kemikleri; çift olanlar yan kafa, şakak, elmacık ve damak kemikleri. Bir dipnotta bazen üst çenenin tüberositasıyla da eklem yaptığını ekler (Gray, 1918). StatPearls özetinde 8 kemik adı sayılır (Jamil ve Callahan, 2023); güncel bir gelişim derlemesi ise üst çeneyi olağan eklemler arasında sayar (Triantafyllou ve Piagkou, 2025). Ön kafa çukurunu sfenoetmoidal ve sfenofrontal, orta kafa çukurunu sfenoparietal, sfenoskuamozal ve sfenopetrozal dikişler kateder; göz çukurunun dış duvarında elmacık kemiği ile büyük kanat sfenozigomatik dikişle birleşir (Gray, 1918). Gövdenin ön yüzünün tırtıllı yan kenarı kalbur kemiğinin lamina papyracea’sıyla eklem yaparak arka etmoid hücrelerini tamamlar; alt kenarı damak kemiğinin göz çukuru çıkıntısıyla, üst kenarı alın kemiğinin göz çukuru levhasıyla birleşir (Gray, 1918).

Kemikleşme. Kama kemiğinin büyük kısmı kıkırdak içinde kemikleşir; toplam 14 merkez vardır: 6’sı presfenoid, 8’i postsfenoid için (Gray, 1918). Fetal 7.–8. aya kadar gövde iki parçadır: eyer tümseğinin önündeki presfenoid küçük kanatları taşır; arkadaki postsfenoid eyeri, eyer sırtını, büyük kanatları ve pterigoid çıkıntıları taşır (Gray, 1918). Güncel bir derlemeye göre kemik basisfenoid, orbitosfenoid, ala temporalis ve alar çıkıntı gibi birçok kıkırdak öncülden gelişir (Triantafyllou ve Piagkou, 2025). Hangi kısımların zar içinde kemikleştiği tartışmalıdır: Gray, Fawcett’e dayanarak büyük kanadın göz çukuru plağının, temporal çukurdaki kısmının ve dış pterigoid levhanın zarda kemikleştiğini yazar (Gray, 1918); bir başka kaynağa göre yalnızca iç pterigoid levha zar içi kemikleşmeyle oluşur (Tomaszewska ve ark., 2015); güncel derleme ise zar içi kemikleşmeyi nöral krest kökenli mezenşimden gelen bölgelere, özellikle büyük kanatların yan kısımlarına ve pterigoid çıkıntılara bağlar (Triantafyllou ve Piagkou, 2025).

Kribriform levha ve horoz ibiği. Kribriform levha alın kemiğinin etmoidal çentiğine oturur ve burun boşluklarının tavanını yapar (Gray, 1918). Horoz ibiğinin kısa, kalın ön kenarı alın kemiğiyle eklem yapar; buradaki iki küçük kanatçık (ala cristae galli) alın kemiğindeki çukurlara sıkıca oturur ve kör deliği (foramen caecum) tamamlar (Gray, 1918; Klempka ve ark., 2024). Gray’e göre bu delik genellikle burun boşluğundan üst sagital sinüse küçük bir ven geçirir. Horoz ibiğinin yan yüzleri düzgündür; içinde küçük bir hava boşluğu varsa bazen kabarıktır (Gray, 1918).

Horoz ibiğinin iki yanında levha dar ve derin oluklu; koku soğancığını taşır. Oluğun ortasındaki küçük delikler burun tavanına giden sinirleri geçirir; oluğun iç ve dış kenarlarındaki daha büyük delikler ise sırasıyla bölmenin üst kısmına ve üst kavkaya giden sinirleri taşır (Gray, 1918). Horoz ibiğinin iki yanında sert zarın bir uzantısının girdiği küçük bir yarık, bu yarığın dışında da nazosiliyer sinirin geçtiği bir çentik ya da delik vardır; bu çentikten ön etmoidal deliğe doğru bir oluk uzanır (Gray, 1918). Ön etmoidal deliğin kafa içi ağzı olfaktor oluğun dış kenarının ortasına yakındır; arka etmoidal delik bu kenarın arka ucunda, kama kemiğinin öne uzanan lamelinin altında açılır (Gray, 1918). Kribriform levha hava ile kemiğin iç içe geçtiği gözenekli, düşük yoğunluklu bir yapıdır; bu yüzden görüntülemede seçilmesi zordur (Klempka ve ark., 2024).

Koku çukuru ve etmoid tavanı. Ön kafa boşluğunda tabanını kribriform levhanın yaptığı çukura koku (olfaktor) çukuru denir; içte horoz ibiği, dışta kribriform levhanın lateral lameli sınırlar (Babu ve ark., 2018). Etmoid hücrelerini ön kafa çukurundan ayıran tavan fovea ethmoidalis’tir (etmoid tavanı): en alçak noktası kribriform levhayla birleştiği iç kenarıdır ve dışa doğru giderek yükselir (Abdullah ve ark., 2020). Koku çukurunun derinliği, yani lateral lamelin dikey yüksekliği, Keros sınıflamasının ölçütüdür (Babu ve ark., 2018); sınıflama uzman düzeyinde sayılarla anlatılır.

Dik levha. Ön kenarı alın kemiğinin dikeni ve burun kemiklerinin kristasıyla, arka kenarının üst yarısı kama kristasıyla, alt yarısı sapan kemiğiyle eklem yapar; daha kalın olan alt kenarına burun bölmesinin kıkırdağı tutunur (Gray, 1918). Böylece dik levha, sapan kemiği ve dörtgen kıkırdakla birlikte burun bölmesini yapar (Plou ve ark., 2023). Yüzlerinin üst kısmındaki oluk ve kanalcıklar, kribriform levhanın iç deliklerinden gelen koku sinir liflerini taşır (Gray, 1918). Gray burun bölmesinin sıklıkla bir yana, sağdan çok sola eğildiğini yazar (Gray, 1918). Bölmenin arka kısmında sfenoid sinüsten ya da horoz ibiğinden uzanan hava hücreleri bulunabilir; bunlar genellikle önemsizdir (Papadopoulou ve ark., 2021).

Labirent ve etmoid hücreleri. Labirent, iki dikey kemik levha arasına yerleşmiş çok sayıda ince duvarlı hava boşluğundan oluşur: dış levha göz çukuruna, iç levha burun boşluğuna katılır (Gray, 1918). Tek başına kemikte bu hücrelerin çoğu açıktır; eklemli kafatasında ise burun boşluğuna açıldıkları yer dışında her yandan kapanır. Hücreleri alın, üst çene, gözyaşı, kama ve damak kemikleri tamamlar; hücreler üst burun boşluğu ile göz çukurları arasındadır ve bunlardan ince kemik lamellerle ayrılır (Gray, 1918). Sınırları dışta lamina papyracea, üstte fovea ethmoidalis, arkada kama gövdesi, önde gözyaşı ve alın kemikleridir (Lee ve ark., 2022). Labirentin üst yüzündeki yarım hücreleri alın kemiğindeki etmoidal çentiğin kenarları tamamlar; bu yüzü kateden iki oluk alın kemiğiyle eklem yapınca ön ve arka etmoidal kanallara dönüşür ve göz çukurunun iç duvarına açılır (Gray, 1918).

Kaç grup? Gray ve TA98 hücreleri üç gruba ayırır: ön, orta ve arka (cellulae ethmoidales anteriores, mediae, posteriores) (Gray, 1918; FCAT, 1998). Güncel cerrahi anatomi ise hücreleri bazal lamel ile ön ve arka iki gruba ayırır; bu şemada ayrı bir orta grup yoktur (Lee ve ark., 2022). Gray’e göre ön ve orta gruplar orta burun yoluna açılır: ön grup infundibulum yoluyla, orta grup etmoid kabarcığının üstüne ya da hemen üstüne. Arka hücreler üst kavkanın altında üst burun yoluna açılır; bazen biri ya da birkaçı sfenoid sinüse açılır (Gray, 1918). Arka hücreler genellikle daha büyük ve daha az sayıdadır ve üst ya da en üst (supreme) burun yoluna açılır (Lee ve ark., 2022).

Göz çukuru levhası (lamina papyracea). Labirentin dış yüzü ince, düz, dikdörtgen bir levhadır; Gray ona lamina papyracea (os planum) der, TA98’deki adı lamina orbitalis’tir (Gray, 1918; FCAT, 1998). Klinikte eski adı yaygın olarak kullanılır. Levha orta ve arka hücreleri örter; üstte alın kemiğinin göz çukuru levhasıyla, altta üst çene ve damak kemiğinin göz çukuru çıkıntısıyla, önde gözyaşı kemiğiyle, arkada kama kemiğiyle eklem yapar. Önündeki kırık hücreleri gözyaşı kemiği ve üst çenenin alın çıkıntısı tamamlar (Gray, 1918).

Göz çukurunun iç duvarı önden arkaya üst çenenin alın çıkıntısı, gözyaşı kemiği, lamina papyracea ve optik kanalın önündeki küçük bir kama gövdesi parçasıyla yapılır; duvarda üç dikey dikiş vardır: lakrimomaksiller, lakrimoetmoidal ve sfenoetmoidal (Gray, 1918). İç duvarın en büyük kısmı kalbur kemiğindendir (Shumway ve ark., 2023). Alın–kalbur dikişinde ön ve arka etmoidal delikler bulunur: öndeki nazosiliyer siniri ve ön etmoidal damarları, arkadaki arka etmoidal sinir ve damarları geçirir (Gray, 1918). Bu delikler kribriform deliklerin dışındadır ve kribriform levhanın ön ve arka sınırlarına karşılık gelir (Cohen ve ark., 2025).

İç yüz: kavkalar ve burun yolları. Labirentin iç yüzü burun boşluğunun yan duvarının bir parçasıdır: kribriform levhanın altından inen ince bir lameldir ve aşağıda serbest, kıvrık bir kenarla, orta burun kavkasıyla (concha nasalis media) biter. Orta kavka labirentin iç yüzü boyunca uzanır; serbest alt kenarı kalındır ve içbükey dış yüzü orta burun yolunu yapmaya yardım eder. İç yüzün arka kısmındaki dar, eğik yarık üst burun yoludur; üstünü ince, kıvrık üst burun kavkası (concha nasalis superior) sınırlar ve arka hücreler buraya açılır (Gray, 1918). Üst burun yolu, orta kavkanın üst kenarının yaklaşık yarısı boyunca uzanan kısa, eğik bir geçittir. Üst kısımdaki oluklar üst kavkayı örten mukozaya giden koku sinir dallarını taşır; koku bölgesi üst kavka ile bölmenin karşısındaki kısmından oluşur (Gray, 1918).

Orta burun yolunun yapıları. Labirentin ön kısmından aşağı ve geriye kıvrık, ince bir lamel uzanır: çengel çıkıntı (processus uncinatus). Maksiller sinüsün iç duvarının küçük bir kısmını yapar ve alt kavkanın etmoidal çıkıntısıyla eklem yapar (Gray, 1918); uzunluğu değişken, mukozayla örtülü, yarım ay biçimli bir kemik çıkıntıdır (Güngör ve ark., 2016). Orta hücrelerin kabarıklığı etmoid kabarcığıdır (bulla ethmoidalis): boyutu içindeki hücrelerin boyutuna bağlıdır (Gray, 1918) ve ön etmoid kompleksinin en büyük, en az değişken hücresidir (Papadopoulou ve ark., 2021). İkisinin arasındaki yarım ay biçimli açıklık yarım ay yarığıdır (hiatus semilunaris): alt sınırı çengel çıkıntının keskin, içbükey kenarı, üst sınırı etmoid kabarcığıdır (Gray, 1918; Güngör ve ark., 2016). Yarık, kıvrık bir kanala, etmoid hunisine (infundibulum ethmoidale) açılır; huninin üstünde kabarcık, altında çengel çıkıntının dış yüzü vardır ve ön hücreler huninin ön kısmına açılır. Kabarcığın altında, çengel çıkıntının alt ucuyla kısmen örtülü olarak maksiller sinüsün ağzı bulunur; koronal kesitte bu ağız sinüsün tavanına yakındır (Gray, 1918).

Frontal, ön etmoid ve maksiller sinüslerin drenajının toplandığı bu bölgeye ön ostiomeatal ünite denir; arka etmoid ve sfenoid sinüslerin açıldığı sfenoetmoidal girintiye ise arka ostiomeatal ünite denir (Güngör ve ark., 2016).

Eklemler. Gray kalbur kemiğinin 15 kemikle eklem yaptığını yazar: 4 kafatası kemiği (alın, kama ve iki sfenoid kavka) ve 11 yüz kemiği (iki burun, iki üst çene, iki gözyaşı, iki damak, iki alt kavka ve sapan kemiği). Gray’in sayımında sfenoid kavkalar ayrı kafatası kemikleridir (Gray, 1918). Ön kafa çukurunu frontoetmoidal ve sfenoetmoidal dikişler kateder (Gray, 1918).

Kemikleşme. Kalbur kemiği burun kapsülünün kıkırdağında üç merkezden kemikleşir: biri dik levha, birer tane iki labirent için (Gray, 1918); güncel bir derleme de üç merkezi doğrular (Cohen ve ark., 2025). Önce labirentler kemikleşir: fetal 4.–5. aylar arasında lamina papyracea bölgesinde kemik tanecikleri belirir ve kavkalara yayılır. Doğumda kemik yalnızca iki küçük, az gelişmiş labirentten ibarettir. Doğumdan sonraki ilk yılda dik levha ve horoz ibiği tek bir merkezden kemikleşmeye başlar ve ikinci yılın başında labirentlere katılır; kribriform levha kısmen dik levhadan, kısmen labirentlerden kemikleşir (Gray, 1918). Sfenoid kavkalar 4. yılda labirentlere kaynaşır (Gray, 1918); kama–kalbur sinkondrozu 7–8 yaşına kadar kaynaşır (Triantafyllou ve Piagkou, 2025).

Hücrelerin gelişimi. Gebeliğin 12. haftasında orta burun yolunun yan duvarında kıkırdak bir kabartı olarak ilkel etmoid kabarcığı belirir; ön hücreler 22. haftadan itibaren görülür, arka hücreler fetal 16.–20. haftalarda infundibulumun arka kısmından gelişmeye başlar. Doğumda kişinin sahip olacağı bütün etmoid hücreleri küçük ve az gelişmiş olarak vardır. Etmoid hücreleri tam gelişen ilk paranazal sinüstür: çoğu çalışmaya göre yaklaşık 12 yaşında erişkin boyutuna ulaşır, bazı çalışmalar büyümenin 15 ya da 18 yaşına kadar sürdüğünü bildirir; hızlı büyüme dönemi 0–7 yaştır. Kadınlarda etmoid hücreleri %5–10 daha küçük olma eğilimindedir (Lee ve ark., 2022). Ekstramural hücreleri de sayan bir MR çalışmasında (n=1452) etmoid sinüs 0–3 aylıkken 26,2 × 6,7 × 6,1 mm (uzunluk × yükseklik × genişlik), 15–18 yaşında 55,2 × 21,9 × 16,4 mm idi (Lee ve ark., 2022).

Gövdenin dört yüzü vardır: ön, arka (infratemporal), üst (göz çukuru) ve iç (burun) yüzü. Üst çene ayrıca iki çukura (infratemporal ve pterigopalatin) ve iki yarığa (alt orbital ve pterigomaksiller) katılır (Gray, 1918).

Ön yüz (facies anterior). Alt kısmında diş köklerine karşılık gelen kabartılar sıralanır. Kesici dişlerin üstünde sığ kesici çukur, onun dışında köpek dişi yuvasına karşılık gelen dikey köpek dişi kabartısı, kabartının dışında da kesici çukurdan daha geniş ve derin köpek dişi çukuru bulunur. Çukurun üstünde, göz altı kanalının ucu olan göz altı deliği açılır. Yüzün iç kenarı derin burun çentiğidir (incisura nasalis); çentik aşağıda sivri bir uçla biter ve karşı taraftakiyle ön burun dikenini yapar (Gray, 1918).

Arka (infratemporal) yüz (facies infratemporalis). Ön yüzden elmacık çıkıntısı ve birinci büyük azı dişinin yuvasından yükselen güçlü bir sırtla ayrılır; infratemporal çukurun ön duvarına katılır. Ortasında diş yuvası kanallarının ağızları vardır; arka üst alveoler damarlar ve sinirler bunlardan geçer (Gray, 1918). Terminologia Anatomica’nın notuna göre üst çenede genellikle üç takım alveoler delik bulunur (FIPAT, 2019). Alt kısımdaki üst çene yumrusu dış yanında damak kemiğinin piramit çıkıntısıyla eklem yapar ve medial pterigoid kasın birkaç lifine başlangıç verir. Yumrunun hemen üstündeki düz alan pterigopalatin çukurun ön sınırıdır ve maksiller sinir için bir oluk taşır (Gray, 1918). Üst çene kama kemiğinin pterigoid çıkıntısından ayrılırken aralarında üçgen bir aralık kalır: pterigomaksiller yarık. Buradan maksiller atardamarın (Gray’de iç maksiller arter) son kısmı geçer (Gray, 1918); Terminologia Anatomica’ya göre fissura pterygomaxillaris adı, fissura pterygopalatina’dan daha doğrudur (FIPAT, 2019).

Üst (göz çukuru) yüzü (facies orbitalis). Düz ve üçgen biçimlidir; göz çukuru tabanının büyük kısmını yapar. Arka kenarı alt orbital yarığın (fissura orbitalis inferior) ön kenarıdır. Arka kısmının ortasına yakın başlayan göz altı oluğu (sulcus infraorbitalis) önde göz altı kanalına (canalis infraorbitalis) dönüşür; göz altı damarları ve siniri bu yoldan geçer. Kanaldan ayrılan ince bir kanal sinüsün ön duvarında ilerleyerek ön üst alveoler damar ve sinirleri ön dişlere götürür; bazen sinüsün yan duvarında, orta alveoler siniri küçük azı dişlerine götüren ikinci bir kanal bulunur. Gözyaşı oluğunun hemen dışındaki küçük çukurluktan alt oblik kas (musculus obliquus inferior) başlar (Gray, 1918); bu kas, göz çukurunun tepesinden başlamayan tek dış göz kasıdır (Shumway ve ark., 2023).

İç (burun) yüzü (facies nasalis). Maksiller sinüse açılan büyük, düzensiz bir delik, sinüs açıklığı (hiatus maxillaris) taşır. Açıklığın arkasındaki oluk damak kemiğiyle birlikte büyük damak kanalına (canalis palatinus major; Gray’de eski adıyla pterigopalatin kanal) dönüşür. Açıklığın önündeki derin gözyaşı oluğu (sulcus lacrimalis) gözyaşı kemiği ve alt burun kavkasıyla tamamlanarak burun-gözyaşı kanalını (canalis nasolacrimalis) yapar; kanal burun-gözyaşı yolunu taşır ve alt burun yoluna açılır. Daha önde eğik kavka sırtı (crista conchalis) alt burun kavkasıyla eklem yapar (Gray, 1918).

Elmacık çıkıntısı pürüzlü, üçgen bir kabartıdır; üst yüzü tırtıklıdır ve elmacık kemiğiyle eklem yapar. Maksiller sinüsün yana bakan tepesi bu çıkıntının içine uzanır (Gray, 1918).

Alın çıkıntısı burnun yanından yukarı, içe ve geriye uzanan güçlü bir levhadır. Dış yüzüne göz çevresi kası (musculus orbicularis oculi) ve iç göz kapağı bağı (ligamentum palpebrale mediale) tutunur. İç yüzündeki eğik kalbur sırtının (crista ethmoidalis) arka ucu orta burun kavkasıyla eklem yapar; ön kısmına agger nasi denir. Arka kenarındaki oluk, gözyaşı kemiğindeki olukla birleşerek gözyaşı kesesi çukurunu yapar. Oluğun dış kenarı ön gözyaşı sırtıdır (crista lacrimalis anterior) ve aşağıda göz çukuru kenarına devam eder; sırtın göz çukuru yüzüyle buluştuğu yerdeki küçük gözyaşı tüberkülü, gözyaşı kesesinin yerini bulmada kılavuzdur (Gray, 1918).

Diş yuvası çıkıntısı kemiğin en kalın ve en süngersi kısmıdır. Sekiz diş yuvası taşır: en derin yuva köpek dişininkidir, büyük azı dişlerininkiler en geniştir ve ince bölmelerle küçük odalara ayrılır. Dış yüzünden, birinci büyük azı dişine kadar, yanak kası (musculus buccinator) başlar. İki üst çenenin diş yuvası çıkıntıları birlikte diş yuvası kemerini yapar; kemerin ön kenarının ortasına alveoler nokta denir (Gray, 1918).

Damak çıkıntısı karşıdakiyle birlikte sert damağın ön dörtte üçünü yapar. Arka-dış kenarındaki oluk (bazen kanal) inen damak damarlarını ve büyük damak sinirini taşır (Gray, 1918). Gray bu siniri “ön damak siniri” diye anar; Terminologia Anatomica, adını içinde bulunduğu kanalın ve deliğin adına uydurmuştur (nervus palatinus major) (FIPAT, 2019). Kesici dişlerin hemen arkasında, orta hatta huni biçimli kesici delik açılır (Gray’de incisive foramen; Terminologia Anatomica’da fossa incisiva). Deliğin içinde iki yan kanalın (Stenson delikleri; foramina incisiva) ağzı görülür; her birinden inen damak atardamarının son dalı ve nazopalatin sinir geçer. Bazen orta hatta iki ek kanal (Scarpa delikleri) bulunur ve nazopalatin sinirleri taşır. Damak çıkıntısının iç kenarı yukarı doğru burun sırtı (crista nasalis) olarak yükselir; karşıdakiyle birlikte sapan kemiğinin oturduğu oluğu yapar (Gray, 1918).

Eklemler. Üst çene dokuz kemikle eklem yapar: beyin kutusundan alın ve kalbur kemikleri; yüzden burun, elmacık, gözyaşı ve damak kemikleri, alt burun kavkası, sapan kemiği ve karşı taraftaki üst çene (Gray, 1918).

Kemikleşme. Üst çene kıkırdak bir model olmadan, doğrudan zarda kemikleşir. Gray’in aktardığı Mall ve Fawcett’e göre yalnızca iki merkez vardır: biri asıl üst çene, biri premaksilla (os incisivum) için. Merkezler fetal 6. haftada belirir ve 3. ayın başında birleşir; ancak iki parça arasındaki dikiş damakta orta yaşa kadar görülebilir. Eskiden altı merkez tanımlanırdı (Gray, 1918). Premaksilla kesici dişlerin yuvalarını taşıyan küçük ön parçadır; genç kafataslarında kesici delikten yan kesici diş ile köpek dişinin arasına uzanan ince bir dikişle ayrılır ve çoğu omurgalıda ayrı bir kemiktir (Gray, 1918). Terminologia Anatomica’nın notu ise insanda ayrı bir kesici kemik ya da kesici dikiş bulunmasının olağan olmadığını vurgular (FIPAT, 2019); iki kaynak, dikişin ne kadar sık ve ne kadar uzun süre görüldüğü konusunda farklı vurgular yapar.

Sinüsün gelişimi. Gray’e göre maksiller sinüs fetal 4. ayda kemiğin burun yüzünde sığ bir oluk olarak belirir ve tam büyüklüğüne kalıcı dişler çıktıktan sonra ulaşır (Gray, 1918). Güncel bir derleme sinüsün gelişmeye başlayan ilk paranazal sinüs olduğunu ve gelişimin gebeliğin 3. ayında başladığını yazar (Lee ve ark., 2022).

Yüzler. Dış yüzün bugünkü adı facies lateralis’tir; Gray’in kitabında eski adıyla “malar yüz” diye geçer (FIPAT, 2019). Ortasına yakın açılan elmacık-yüz deliğinin altındaki hafif kabartıdan bir yanak kası (Gray’de Zygomaticus) başlar. İçe ve geriye bakan şakak yüzünün ortasında elmacık-şakak deliği (foramen zygomaticotemporale) elmacık-şakak sinirini geçirir (Gray, 1918).

Göz çukuru tüberkülü. Alın çıkıntısının göz çukuruna bakan yüzünde, kenarın hemen içinde ve elmacık-alın dikişinin yaklaşık 11 mm altında, büyüklüğü ve biçimi değişen bir tüberkül vardır; Gray bunun kafatasların %95’inde bulunduğunu yazar (Gray, 1918). Terminologia Anatomica’daki adı tuberculum orbitale’dir ve çoğu elmacık kemiğinde bulunur (FIPAT, 2019); klinikte Whitnall tüberkülü ya da dış göz çukuru tüberkülü olarak anılır. Buraya dış düz kasın (musculus rectus lateralis) kısıtlayıcı bağı, üst göz kapağını kaldıran kasın aponevrozunun dış ucu, göz küresinin asıcı bağı (Lockwood bağı), dış göz kapağı bağı ve Whitnall bağı tutunur (Shumway ve ark., 2023); Gray bunlara üst ve alt tarsların dış uçlarını da ekler (Gray, 1918).

Göz çukuru çıkıntısı. Üst çenenin göz çukuru yüzü ve kama kemiğinin büyük kanadıyla birleşerek göz çukuru tabanının ve dış duvarının bir kısmını yapar. Üzerinde iki elmacık-göz çukuru kanalının ağzı vardır: biri şakak çukuruna açılır ve elmacık-şakak sinirini, öbürü yanak yüzüne açılır ve elmacık-yüz sinirini taşır. Çıkıntının kama ve üst çene kısımlarının birleştiği köşede genellikle eklem yapmayan küçük bir kenar kalır; bu kenar alt orbital yarığın ön sınırıdır (Gray, 1918). Elmacık siniri pterigopalatin çukurda doğar, alt orbital yarıktan göz çukuruna girer ve bu iki dala ayrılır; dallar kemik içindeki kanala elmacık-göz çukuru deliğinden girer (Kawata ve ark., 2024).

Kenarlar. Arka-üst (şakak) kenar italik bir f harfi gibi kıvrılır ve şakak fasyasına tutunma yeri verir; arka-alt (elmacık) kenarın pürüzlü yüzüne çiğneme kası tutunur (Gray, 1918).

Eklemler. Dört kemikle: alın, kama ve şakak kemikleri ile üst çene (Gray, 1918). Bu dört eklem yeri, kırıkların adlandırılmasında önemlidir.

Kemikleşme. Gray’e göre genellikle üç merkezden (biri yanak, ikisi göz çukuru kısmı için) kemikleştiği anlatılır; merkezler yaklaşık 8. haftada belirir ve fetal 5. ayda kaynaşır. Mall ise göz çukurunun hemen altında ve dışında beliren tek bir merkez tanımlar. Doğumdan sonra kemik bazen yatay bir dikişle büyük üst ve küçük alt parçaya ayrılır (Gray, 1918); bu iki parçalı elmacık kemiği (os japonicum) yaklaşık %4 sıklıkta görülür (FIPAT, 2019).

Her burun kemiğinin iki yüzü ve dört kenarı vardır (Gray, 1918):

• Dış yüz procerus kası ve burnun küçük bir kasıyla örtülüdür; ortasında küçük bir toplardamarın geçtiği bir delik bulunur.
• İç yüzde yukarıdan aşağı inen bir oluk nazosiliyer sinirin bir dalını taşır.
• Üst kenar dar, kalın ve tırtıklıdır; alın kemiğinin burun çentiğine oturur.
• Alt kenar incedir; burnun yan kıkırdağı buraya tutunur. Ön burun açıklığının üst sınırı burun kemiklerinin alt kenarlarıdır.
• Dış kenar üst çenenin alın çıkıntısıyla eklem yapar.
• İç kenar karşı burun kemiğiyle birleşir ve arkada dikey bir sırt olarak burun bölmesine katılır; bu sırt yukarıdan aşağı alın kemiğinin burun dikeni, kalbur kemiğinin dik levhası ve bölme kıkırdağıyla eklem yapar (Gray, 1918).

İki burun kemiği alın kemiğiyle frontonazal dikişte, üst çenenin alın çıkıntısıyla nazomaksiller dikişte birleşerek kemik burun piramidini yapar (Gómez Roselló ve ark., 2020). Burun köprüsünü ortada kalbur kemiğinin dik levhası, yanlarda üst çenelerin alın çıkıntıları destekler; burun boşluğunun tavanının ön kısmını da burun kemiği ile alın kemiğinin burun dikeni yapar (Gray, 1918).

Eklemler: dört kemik: alın ve kalbur kemikleri, karşı burun kemiği ve üst çene. Kemikleşme: her biri tek merkezden, fetal 3. ayın başında, kıkırdak burun kapsülünün ön kısmını örten zarda kemikleşir (Gray, 1918).

Kemiğin iki yüzü ve dört kenarı vardır (Gray, 1918).

Göz çukuru yüzü. Arka gözyaşı sırtının (crista lacrimalis posterior) önündeki boyuna oluk, gözyaşı oluğu (sulcus lacrimalis), iç kenarıyla üst çenenin alın çıkıntısına kavuşur ve gözyaşı kesesi çukurunu tamamlar. Sırttan göz çevresi kasının gözyaşı kısmı başlar. Sırt aşağıda çengel gibi küçük bir uçla, gözyaşı çengeliyle (hamulus lacrimalis) biter; çengel üst çenenin gözyaşı tüberkülüyle eklem yapar. Bu çengel bazen ayrı bir parçadır ve o zaman küçük gözyaşı kemiği adını alır (Gray, 1918).

Burun yüzü. Ön kısmı orta burun yolunun duvarına katılır; arka kısmı kalbur kemiğiyle eklem yapar ve bazı ön kalbur hücrelerini tamamlar (Gray, 1918).

Kenarlar. Ön kenar üst çenenin alın çıkıntısıyla, arka kenar kalbur kemiğinin göz çukuru levhasıyla (lamina orbitalis; Gray’de lamina papyracea), üst kenar alın kemiğiyle eklem yapar. Alt kenarın ön kısmı aşağı doğru inen çıkıntı olarak uzanır ve alt burun kavkasının gözyaşı çıkıntısıyla birleşerek burun-gözyaşı kanalını tamamlar (Gray, 1918).

Gözyaşı kemiğinin ön kenarının alın kemiğiyle buluştuğu noktaya dakriyon denir. Göz çukurunun iç duvarında üç dikey dikiş görülür: gözyaşı–üst çene, gözyaşı–kalbur ve kama–kalbur dikişleri (Gray, 1918).

Eklemler: dört kemik: alın ve kalbur kemikleri, üst çene ve alt burun kavkası. Kemikleşme: tek merkezden, yaklaşık 12. haftada, kıkırdak burun kapsülünü örten zarda (Gray, 1918). Terminologia Anatomica, eski baskıda gözyaşı kemiği başlığında yer alan gözyaşı kesesi çukurunu (fossa sacci lacrimalis) bugün “göz çukuru” başlığı altında listeler (FIPAT, 2019); çukuru gerçekten de iki kemik birlikte yapar.

Yatay kısım. Alt yüzünde, arka kenara yakın, az ya da çok belirgin enine bir sırt (crista palatina) damağı geren kasın (musculus tensor veli palatini) aponevrozunun bir kısmına tutunma yeri verir (Gray, 1918; FIPAT, 2019). İki yatay plağın iç uçları birleşerek arka burun dikenini (spina nasalis posterior) yapar; buraya küçük dil kası (musculus uvulae) tutunur (Gray, 1918). Terminologia Anatomica bu dikenin adını, üst çenedeki ön burun dikeniyle uyumlu olsun diye “arka” sıfatıyla düzeltmiştir (FIPAT, 2019). İç kenar karşıdakiyle burun sırtını yapar ve sapan kemiğinin alt kenarının arka kısmı buraya oturur (Gray, 1918).

Dikey kısım. Burun yüzünde iki sırt vardır: alttaki kavka sırtı alt burun kavkasıyla, üstteki kalbur sırtı orta burun kavkasıyla eklem yapar; kalbur sırtının üstündeki dar yatay oluk üst burun yoluna katılır (Gray, 1918). Üst çeneye bakan yüzün ön kısmı maksiller sinüsün iç duvarının arka bölümünü yapar. Bu yüzdeki dikey oluk üst çeneyle birlikte büyük damak kanalını oluşturur; kanal inen damak damarlarını ve büyük damak sinirini taşır (Gray, 1918). Gray oluğu “pterigopalatin oluk” diye anar; Terminologia Anatomica, pterigoid çıkıntılar bu oluğa katılmadığı için adı sulcus palatinus major olarak değiştirmiştir (FIPAT, 2019). Ön kenardaki üst çene çıkıntısı (processus maxillaris) sinüs açıklığının alt-arka kısmını kapatır (Gray, 1918); nadiren anılan bu çıkıntı, sinüs açıklığının kapanmasındaki önemi nedeniyle terminolojiye eklenmiştir (FIPAT, 2019). Arka kenar kama kemiğinin iç pterigoid levhasıyla eklem yapar (Gray, 1918).

Üç çıkıntı.

• Piramit çıkıntı (processus pyramidalis) pterigoid levhaların alt uçları arasındaki açıya oturur. Oluklu orta alanı pterigoid çukurun alt kısmını tamamlar ve medial pterigoid kasın birkaç lifine başlangıç verir. Tabanındaki küçük damak delikleri küçük damak sinirlerini geçirir (Gray, 1918); Terminologia Anatomica kanalların adını geçirdikleri sinirlere uydurmuştur (canales palatini minores) (FIPAT, 2019).
• Göz çukuru çıkıntısı (processus orbitalis) beş yüzlüdür ve bir hava hücresini çevreler; bu hücre genellikle sfenoid sinüse açılır. Üst yüzü üçgen biçimlidir ve göz çukuru tabanının arka kısmını yapar (Gray, 1918).
• Kama çıkıntısı (processus sphenoidalis) üst yüzündeki olukla faringeal kanala katılır (Gray, 1918).

Sfenopalatin delik. Göz çukuru ve kama çıkıntılarını ayıran sfenopalatin çentik, kama kemiği gövdesinin alt yüzüyle kapanarak sfenopalatin deliğe (foramen sphenopalatinum) dönüşür. Delik pterigopalatin çukurdan üst burun yolunun arka kısmına açılır; sfenopalatin damarları, üst burun sinirlerini ve nazopalatin siniri geçirir. Bazen iki çıkıntı üstte birleşir ve tam bir delik oluşur; bazen de çentiği bir ya da birkaç kemik dikeni geçerek iki ya da daha çok delik yapar (Gray, 1918).

Komşu çukurlar. Dikey kısım, göz çukuru ve kama çıkıntılarıyla birlikte pterigopalatin çukurun iç duvarını yapar; göz çukuru çıkıntısı alt orbital yarığın alt sınırına katılır (Gray, 1918).

Kemikleşme ve büyüme. Zarda, tek merkezden kemikleşir; merkez fetal 6.–8. haftada iki kısmın birleştiği köşede belirir. Doğumda dikey kısmın yüksekliği yatay kısmın genişliğine eşittir; erişkinde bunun yaklaşık iki katıdır (Gray, 1918).

Eklemler. Altı kemik: kama ve kalbur kemikleri, üst çene, alt burun kavkası, sapan kemiği ve karşı damak kemiği (Gray, 1918).

Kemiğin iki yüzü, iki kenarı ve iki ucu vardır (Gray, 1918):

• İç yüz dışbükeydir; çok sayıda delikle delinmiştir ve damarların yerleştiği boyuna oluklar taşır.
• Dış yüz içbükeydir ve alt burun yolunun duvarına katılır.
• Üst kenarın ön kısmı üst çenenin kavka sırtıyla, arka kısmı damak kemiğinin kavka sırtıyla eklem yapar. Bu kenardan üç çıkıntı uzanır. Kemiğin ön dörtte biri ile arka dörtte üçünün birleştiği yerdeki gözyaşı çıkıntısı (processus lacrimalis), gözyaşı kemiğinin inen çıkıntısı ve üst çenenin oluğuyla burun-gözyaşı kanalını tamamlar. Onun arkasındaki geniş, ince kalbur çıkıntısı (processus ethmoidalis) yukarı kalkarak kalbur kemiğinin çengel çıkıntısına uzanır. Üst çene çıkıntısı (processus maxillaris) üst çeneyle eklem yapar ve maksiller sinüsün iç duvarının bir parçasını oluşturur.
• Alt kenar serbest ve kalındır; özellikle ortada hücreli bir yapıdadır.
• İki uç da az çok sivridir; arka uç daha incedir (Gray, 1918).

Eklemler: dört kemik: kalbur kemiği, üst çene, gözyaşı ve damak kemikleri. Kemikleşme: tek merkezden, fetal 5. ayda, kıkırdak burun kapsülünün yan duvarında (Gray, 1918).

Orta burun yolunda, alt kavkanın arka kısmının üstünde sık sık maksiller sinüsün ek bir ağzı bulunur (Gray, 1918). Kalbur kemiğindeki en üst (suprema) kavka ise yalnızca ara sıra görülür (FIPAT, 2019).

Yüzler. Her iki yüzde aşağı ve öne doğru eğik uzanan nazopalatin oluk, nazopalatin siniri ve damarları barındırır (Gray, 1918).

Kenarlar.

• Üst kenar en kalın kenardır. Ortasında derin bir oluk, iki yanında yatay uzanan birer kanat (ala vomeris) vardır. Oluk kama kemiğinin gagasını (rostrum sphenoidale) alır; kanatların kenarları arkada kama kemiğinin iç pterigoid levhalarının vajinal çıkıntılarıyla, önde damak kemiklerinin kama çıkıntılarıyla eklem yapar (Gray, 1918). Sapan kemiği ile kama gagası arasında bir kanal (canalis vomerorostralis) bulunur (FIPAT, 2019).
• Alt kenar üst çeneler ve damak kemiklerinin yaptığı burun sırtına oturur.
• Ön kenar en uzun kenardır; aşağı ve öne eğimlidir. Üst yarısı kalbur kemiğinin dik levhasıyla kaynaşır, alt yarısı bölme kıkırdağının alt kenarı için olukludur.
• Arka kenar serbest ve içbükeydir; iki koanayı ayırır (Gray, 1918).

Kemikleşme. Gelişimin erken döneminde burun bölmesi tek bir kıkırdak levhadır (etmovomerin kıkırdak). Sapan kemiği bu kıkırdağın arka-alt kısmını örten zarda kemikleşir: yaklaşık 8. haftada orta hattın iki yanında birer merkez belirir, bu yüzden kemik başlangıçta iki ince levhadan (lamel) oluşur. Levhalar yaklaşık 3. ayda altta birleşir ve kıkırdağın yerleştiği derin bir oluk oluşur; ergenliğe kadar neredeyse tamamen kaynaşarak tek bir orta levhaya dönüşürler. Üst kenardaki dışa kıvrık kanatlar ve ön kenardaki oluk bu iki katlı kökenin izleridir (Gray, 1918).

Eklemler. Altı kemik: kama ve kalbur kemikleri, iki üst çene ve iki damak kemiği; ayrıca bölme kıkırdağıyla eklem yapar (Gray, 1918).

Koanalar. Her koana yaklaşık 2,5 cm yüksekliğinde ve 1,25 cm genişliğindedir. Üstte kama kemiği gövdesinin alt yüzü ve sapan kemiğinin kanadı, altta damak kemiği yatay kısmının arka kenarı, dışta iç pterigoid levha sınırlar; ikisini sapan kemiğinin arka kenarı ayırır (Gray, 1918).

Gövdenin dış yüzü. Çene çıkıntısının tabanı ortada çukur, iki yanda kabarıktır; bu iki kabartı çene tüberkülleridir (tuberculum mentale). Kesici dişlerin altındaki kesici çukurdan (Gray: incisive fossa) mentalis kası ve orbicularis oris’in küçük bir kısmı başlar. Her çene tüberkülünden arkaya ve yukarı hafif bir sırt, eğik çizgi (linea obliqua) uzanır ve dalın ön kenarına devam eder. Buraya Gray’in quadratus labii inferioris ve triangularis adıyla andığı kaslar tutunur, altına da platysma yapışır (Gray, 1918). Triangularis, bugün işlevini anlatan adıyla, ağız köşesini aşağı çeken kastır: musculus depressor anguli oris (FIPAT, 2019).

Gövdenin iç yüzü. Simfizin arka yüzünün alt kısmında iki küçük diken, çene dikenleri (Gray: mental spines; TA2: spina mentalis superior), genioglossus kaslarına başlangıç verir; hemen altlarındaki ikinci bir diken çifti (spina mentalis inferior) ya da daha sık görülen bir orta sırt geniohyoid kaslar içindir. Dikenler bazen tek bir kabartıda kaynaşır, bazen hiç yoktur. Üstlerinde bazen görülen küçük bir delik ve oluk, iki yarının birleşme çizgisini işaret eder. Dikenlerin altında, orta hattın iki yanında, digastrik kasın ön karnının tutunduğu oval digastrik çukur (fossa digastrica) yer alır (Gray, 1918).

Simfizin alt kısmından yukarı ve arkaya milohyoid çizgi (linea mylohyoidea) uzanır; ağız tabanını yapan milohyoid kas iki yanda bu çizgilere tutunur (Gray, 1918; OpenStax 7.2). Çizginin arka ucuna yutağın üst daraltıcı kasının küçük bir kısmı ve pterigomandibular rafe yapışır. Çizginin ön kısmının üstünde dil altı bezinin yaslandığı düz, üçgen bir alan; arka kısmının altında çene altı bezi için oval bir çukur vardır (Gray, 1918). Gray’in submaxillary dediği bu bez bugün glandula submandibularis adını taşır (FIPAT, 2019). Bazı kişilerde köpek dişinin arkasındaki dişler hizasında, alveol kısmının dil tarafındaki tabanında bir kemik kabartısı bulunur: torus mandibularis (FIPAT, 2019).

Alveol kenarı. Dış dudağına, birinci büyük azıya kadar, yanak kası buccinator tutunur (Gray, 1918).

Dal dörtgen biçimlidir; iki yüzü, dört kenarı ve iki çıkıntısı vardır. Dış yüzünün neredeyse tamamına masseter tutunur. İç yüzünün ortasındaki eğik mandibular deliğin önünde yükselen lingulaya sfenomandibular bağ yapışır. Deliğin arka-alt kenarındaki çentikten milohyoid oluk (sulcus mylohyoideus) aşağı ve öne iner; içinde milohyoid sinir ve damarlar uzanır. Oluğun arkasındaki pürüzlü alan medial pterigoid kasın yapışma yeridir (Gray, 1918). TA2 notu bu deliğe foramen alveolare inferius adını verir: alt çenede başka delikler de bulunduğu için delik, içinden geçen alt alveoler damar-sinir demetine göre adlandırılmıştır (FIPAT, 2019).

Açı içe ya da dışa dönük olabilir. İki yüzündeki pürüzlü eğik sırtlara dışta masseter, içte medial pterigoid yapışır; iki kasın arasına stilomandibular bağ tutunur. Dalın arka kenarı kalın, düzgün ve yuvarlaktır; üstünü kulak altı bezi (parotis) örter (Gray, 1918).

Koronoid çıkıntı ince, üçgen ve yandan basıktır; biçimi ve büyüklüğü kişiden kişiye değişir. Dış yüzüne temporal kas ve masseter yapışır; iç yüzündeki üçgen alanın üst kısmına temporal kas, alt kısmına buccinatorun bazı lifleri tutunur (Gray, 1918). FIPAT’a göre processus coronoideus bilgi vermeyen ve pek uygun olmayan bir terimdir; yalnızca çok yerleşik olduğu için korunmuştur (FIPAT, 2019).

Kondil çıkıntısı (Gray’in kitabında processus condyloideus, TA2’de processus condylaris) kondil ve boyundan oluşur. Kondilin eklem yüzü çene ekleminin diskiyle eklem yapar. Uzun ekseni içe ve hafifçe arkaya yönelir: iki kondilin eksenleri orta hatta uzatılırsa foramen magnumun ön kenarı yakınında buluşur. Kondilin dış ucundaki küçük tüberküle temporomandibular bağ tutunur (Gray, 1918). Boynun ön-iç yüzündeki pterigoid çukurcuğa (fovea pterygoidea) lateral pterigoid kasın hem üst hem alt karnı yapışır; bazı kişilerde üst karnın bir kısmı eklem kapsülüne de tutunur (de Oliveira ve ark., 2023).

Mandibula çentiği iki çıkıntıyı ayıran derin, yarım ay biçimli oyuktur; üzerinden masseter kasına giden damar ve sinir geçer (Gray, 1918). Bu terim anatomi terminolojisine 1961’de eklenmiştir (FIPAT, 2019).

Çene eklemi (articulatio temporomandibularis), alt çenenin iki yanda şakak kemikleriyle yaptığı eklemdir. Gray bu eklemi ginglimo-artrodiyal, yani menteşe ve kayma özelliklerini birleştiren bir eklem olarak sınıflar: üstte şakak kemiğinin çene çukurunun (fossa mandibularis) ön kısmı ile eklem tüberkülü, altta alt çenenin kondili eklemi yapar (Gray, 1918). FIPAT notu, eklem tüberkülü (tuberculum articulare) ile eminentia articularis’in ayrı yapılar olduğunu vurgular (FIPAT, 2019).

Kemik yüzlerin arasına eklem diski girer: iki yüzü de içbükey olan bir lifli kıkırdaktır; ön ve arka bantları ortadaki ara bölgeden kalındır (de Oliveira ve ark., 2023). Disk eklemi, her biri kendi sinovyal zarıyla döşeli iki boşluğa ayırır (Gray, 1918); normalde üst ve alt boşluk arasında bağlantı yoktur. Disk arkada, arka banda yapışan bilaminer bölgeyle (retrodiskal doku) sabitlenir (de Oliveira ve ark., 2023). Gray’in vurguladığı gibi burada aslında iki ayrı eklem vardır: biri kondil ile disk, öteki disk ile çene çukuru arasında (Gray, 1918). Sağ ve sol eklem eşgüdüm içinde çalışır; bu eşgüdüm hareketlerin iki yanda senkron olmasını sağlar (Bordoni ve Brizuela, 2025).

Eklemin çevresindeki bağlar alt çenenin kendi işaretlerine tutunur: temporomandibular bağ kondilin dış ucundaki tüberküle; sfenomandibular bağ kama kemiğinin dikeninden (Gray: spina angularis) inip genişleyerek lingulaya; stilomandibular bağ ise açıya (Gray, 1918). OpenStax, lingulaya yapışan bağın ağız açılıp kapanırken alt çeneyi sabitlediğini yazar (OpenStax 7.2).

Kemikleşme. Alt çene, embriyodaki Meckel kıkırdaklarının dış yüzünü örten lifli zarda kemikleşir. Her yarı, fetal yaşamın 6. haftası civarında çene deliğinin yakınında beliren tek bir merkezden oluşur. Daha sonra kondil çıkıntısında (dala doğru uzanan kama biçimli bir çekirdek), koronoid çıkıntının ön kenarında ve birkaç küçük yerde daha ek kıkırdak çekirdekleri belirir; bunların ayrı kemikleşme merkezi yoktur, çevredeki zar kemiği tarafından işgal edilip emilirler. Ayrı bir “splenial” merkezden geldiği söylenen iç alveol kenarı ise insanda ana kemik kitlesinden içeri doğru büyüyerek oluşur (Gray, 1918).

Meckel kıkırdağının yazgısı. Kıkırdağın proksimal ucundan orta kulağın çekiç ve örs kemikçikleri gelişir; ardından gelen ve lingulaya kadar uzanan parçası lifli dokuya dönüşür ve sfenomandibular bağ olarak kalır (Gray, 1918). Bağın lingulaya uzanması bu kökenle uyumludur.

Simfiz. Doğumda kemik, lifli bir simfizle bağlı iki parçadır; simfiz ilk yılda kemikleşir (Gray, 1918; OpenStax 7.2). Kaynaşma aşağıdan yukarı ilerler; ikinci yılın başında alveol kenarına yakın bir ayrılma izi hâlâ görülebilir (Gray, 1918).

Tanım farkı: OpenStax yüz kemiklerini kıkırdak taslağı üzerinden gelişen grupta sayar (OpenStax 7.5); Gray ise alt çenenin zarda kemikleştiğini ayrıntısıyla anlatır (Gray, 1918). Bu derste alt çene için Gray’in ayrıntısı esas alındı.

Yaşla değişen yerler. Doğumda yüz kısmı kranyumun hacminin ancak sekizde biri kadardır (erişkinde yarısı); başlıca nedenler üst ve alt çenenin henüz ilkel olması, dişlerin çıkmamış olması, maksiller sinüslerin ve burun boşluklarının küçüklüğüdür (Gray, 1918). Doğumda çene deliği birinci süt azısının yuvasının altında açılır; erişkinde gövdenin üst ve alt kenarlarının ortasına yerleşir (Gray, 1918).

Yaşlı kafatasının en çarpıcı özelliği, diş kaybı ve diş yuvası çıkıntılarının erimesiyle üst ve alt çenenin küçülmesidir. Alt çenede mandibular kanal ve ondan açılan çene deliği alveol kenarına yaklaşır (Gray, 1918). Diş çekimi ve kemik erimesinden sonra delik alveol tepesine yaklaşır; erimenin çok ileri olduğu durumlarda delik ve alt alveoler sinirin son kısmı kemiğin yüzeyinde, doğrudan diş etinin altında bulunabilir. Dişsiz çenede kesici kanal da daha seyrek seçilir: 105 kadavrada belirgin bir kesici kanal dişli 70 alt çenenin %92’sinde, dişsiz 30 alt çenenin ise yalnızca %31’inde görüldü (Juodzbalys ve ark., 2010b).

Cinsiyet farkı: kadın kafatasında yüz kemikleri daha düzgün; üst ve alt çene ile taşıdıkları dişler daha küçüktür (Gray, 1918).

Kırıklar. Bir görüntüleme derlemesi alt çene kırıklarını acil servislerde en sık görülen yüz kırıkları arasında sayar ve oranlarını %60–70 olarak verir (Nardi ve ark., 2020). Başka bir derlemeye göre ameliyat gereken yüz travmalarında en sık kırılan kemik alt çenedir (%41,6–75,2); bütün acil hastaları birlikte düşünüldüğünde ise en sık kırık burun kemiğindedir (Gómez Roselló ve ark., 2020). Bu kırıklar en çok genç erkeklerde görülür ve yarısı kişiler arası şiddete bağlıdır (Breeland ve ark., 2023). Seriler arasındaki fark büyüktür: Ankara’da acil serviste yüz BT’si çekilen 754 hastada kırılan yüz kemiklerinin yalnızca %8,4’ü alt çeneydi (Arslan ve ark., 2014); bu seri yalnızca yüz BT’si çekilen hastaları kapsadığı ve yalnızca burun ya da diş-alveol kırığı olanları dışarıda bıraktığı için seçim yanlılığı taşır.

Kırığın yerini kemiğin yapısı belirler. Kondil boynu alt çenenin en zayıf yeridir; bu zayıflık darbenin enerjisini keserek orta kafa çukurunu korumaya yarar. Çenenin ucuna, simfize gelen bir darbede iki kondil boynunun birlikte kırılması sıktır. Gömük dişler ve köpek dişi gibi uzun köklü dişler de zayıflık çizgileri oluşturur. Açı kırıkları üçüncü büyük azının arkasında olur ve sıklıkla saldırıya bağlıdır (Nardi ve ark., 2020). İstanbul’da 158 hastanın KIBT ile çıkarılan kırık haritasında kırık çizgileri retromolar alanda, kondil boynunda, köpek dişi yuvasında ve çene deliği çevresinde kümelendi (Askin Ekinci ve ark., 2026).

Gövde (Gray’de basihyal) dörtgendir. Ön yüzü dışbükeydir, öne ve yukarı bakar; üst yarısını hafifçe aşağı doğru kavisli, belirgin bir enine sırt geçer. Ön yüzün büyük kısmına, sırtın hem üstünde hem altında, geniohyoid yapışır; hyoglossus başlangıcının bir kısmı bu yapışma alanının yan kenarında bir çentik yapar. Sırtın altına milohyoid, sternohyoid ve omohyoid yapışır (Gray, 1918).

Arka yüz düz ve içbükeydir; epiglotten tirohyoid zar (Gray’de hyothyroid membrane) ve bir miktar gevşek bağ dokusuyla ayrılır, kemik ile zar arasında bir bursa bulunur. Üst kenara tirohyoid zar ve genioglossusun bazı aponevrotik lifleri; alt kenara içte sternohyoid, dışta omohyoid yapışır. Varsa levator glandulae thyroideae kası da alt kenara tutunur (Gray, 1918).

Büyük boynuzlar (Gray’de tirohyaller) gövdenin yan kenarlarından arkaya uzanır; her biri lateral tirohyoid bağın tutunduğu bir tüberkülle biter. Boynuz boyunca hyoglossus ve yutağın orta daraltıcı kası başlar; gövdeyle birleşim yerinin yakınına digastrik ve stilohiyoid kaslar küçük yapışmalar yapar (Gray, 1918).

Küçük boynuzlar (Gray’de seratohyaller) gövde ile büyük boynuzların birleşme açısındaki iki küçük, koni biçimli çıkıntıdır. Gövdeye lifli dokuyla bağlanırlar; büyük boynuzla aralarında bazen gerçek bir oynar (diartrodial) eklem bulunur. Bu eklem genellikle ömür boyu sürer, ara sıra kemikleşerek kaynaşır. Tepelerine stilohiyoid bağ, tabanlarının iç yüzüne kondroglossus kası tutunur (Gray, 1918).

Kemikleşme. Dil kemiği altı merkezden kemikleşir: ikisi gövde için, birer tanesi her boynuz için. Kemikleşme büyük boynuzlarda fetal yaşamın sonuna doğru, gövdede kısa süre sonra, küçük boynuzlarda ise doğumdan sonraki birinci ya da ikinci yılda başlar (Gray, 1918).

Hiyoid aparatus. Stiloid çıkıntı, stilohiyoid bağ ve dil kemiğinin küçük boynuzu birlikte hiyoid aparatusu oluşturur; bu zincirin tamamı ikinci faringeal arkın kıkırdağından (Reichert kıkırdağı) gelişir (de Bakker ve ark., 2019). Bağın ortasında sıklıkla biraz kıkırdak bulunur ve bağ çoğu kez kısmen kemikleşir; birçok hayvanda bu bağ epihyal adlı ayrı bir kemiktir (Gray, 1918). Alt çene ile karşılaştırınca fark açıktır: alt çene Meckel kıkırdağının çevresindeki zarda kemikleşirken, stiloidden küçük boynuza uzanan zincir Reichert kıkırdağının ürünüdür.

Doğumdan yaşlılığa. Doğumda alın ve yan kafa tümsekleri belirgindir ve kafatasının en geniş yeri yan kafa tümsekleri hizasındadır; buna karşılık glabella, kaş kemerleri ve mastoid çıkıntılar henüz gelişmemiştir (Gray, 1918). Kafatası doğumdan 7 yaşına kadar hızla büyür; bu yaşta foramen magnum ve şakak kemiklerinin kayalık kısımları erişkin boyutuna ulaşmıştır. Ergenlikteki ikinci büyüme atağı özellikle alın ve yüz bölgesinde belirgindir ve hava sinüslerinin gelişmesiyle birlikte yürür (Gray, 1918).

Gray’e göre kubbedeki dikişlerin silinmesi 30–40 yaşları arasında başlayabilir; önce iç yüzde, yaklaşık on yıl sonra dış yüzde görülür (Gray, 1918). Dikişlerin kaynaşmasına ilişkin güncel BT verileri genel bakış dersinde, gelişim ve hastalıklar ünitenin 5. dersinde.

Erkek ve kadın kafatası. Gray, erişkin kadında glabella, kaş kemerleri ve mastoid çıkıntıların daha az belirgin, karşılık gelen hava sinüslerinin daha küçük olduğunu; göz çukurunun üst kenarının keskin, alnın dik, alın ve yan kafa tümseklerinin belirgin olduğunu yazar (Gray, 1918).

Adli antropolojide yaygın kullanılan Walker yöntemi bu farklara dayanır: glabella, göz çukurunun üst kenarı, ense kristası, mastoid çıkıntı ve çene çıkıntısı olmak üzere beş özelliğe bakılır ve her biri 1 (en kadınsı) ile 5 (en erkeksi) arasında puanlanır (Houston ve ark., 2025). Bu beş özellik bu dersin dört ayrı bölümüne dağılır: ikisi alın kemiğinde, biri art kafa kemiğinde, biri şakak kemiğinde, biri alt çenededir. Walker standardı Kuzey Amerika ve Britanya örneklerinde %89 doğruluk sağlamıştır (Wang ve ark., 2024).