1. bölüm: Anatomi · Ders 2 / 36
Kafatası: beynin kemik kalesi
Beyin yumuşak bir dokudur ve katman katman korunur: önce beş katlı kafa derisi, sonra iki tablalı bir kemik kalkan, en içte zarlar. Bu derste o kalkanı tanıyacağız: kemiklerini, dikişlerini, tabanındaki delikleri ve bebeklikten yaşlılığa nasıl değiştiğini. Temel ile başla; Lisans ve Uzman düzeylerinde kafa tabanı sendromları, kırıklar, görüntüleme ve kafatasının cerrahi anatomisi var. Bu ders kafatası ünitesinin genel bakışıdır; her konu ünitenin sonraki altı dersinde çok daha ayrıntılı işlenecek; hazır olanlar bölüm sayfasında açılır.
Sen kimsin? Dersi sana göre açalım
Sana uyan kartı seç. Ders seçimine göre kısalır ya da derinleşir; istediğin an değiştirebilirsin.
Nasıl okunur? Kenarında çizgi olmayan anlatım herkes içindir. Mavi çizgili bölümler Lisans, mor çizgili bölümler Uzman düzeyidir ve yalnızca o düzeyi seçince görünür.
1.Kafatasına genel bakış: beyin kutusu ve yüz
Beyin, vücudun en kırılgan organlarından biridir: yumuşak dokusu kemikten bir kutunun içinde durur. Bu kutuya kafatası denir. Yetişkinde kafatası 22 kemikten oluşur. Bunların 21’i birbirine sıkıca kaynaşmış, hareketsiz bir bütündür; 22. kemik olan alt çene, kafatasının hareket edebilen tek kemiğidir (OpenStax 7.2).
Kafatası iki bölüme ayrılır:
- Beyin kutusu (nörokranyum): beyni saran sekiz kemik. Çift olanlar yan kafa (parietal) ve şakak (temporal) kemikleri; tek olanlar alın (frontal), art kafa (oksipital), kama (sfenoid) ve kalbur (etmoid) kemikleridir.
- Yüz kemikleri (viserokranyum): üst ve alt çeneyi, burnu ve göz çukurlarını yapan 14 kemik. Altısı çifttir: üst çene, damak, elmacık, burun, gözyaşı kemikleri ve alt burun kavkası. İkisi tektir: sapan kemiği (vomer) ve alt çene.
Beyin kutusunun yuvarlak tepesine kalvarya (kafa takkesi), altındaki kemik zemine de kafatası tabanı denir. Başa ait yedi kemik daha vardır ama kafatasına sayılmaz: boynun üst kısmındaki dil kemiği (hiyoid) ve her orta kulaktaki üçer küçük kulak kemikçiği (OpenStax 7.1). Dil kemiği hiçbir kemikle eklem yapmaz; bu yüzden kafatasının parçası değildir.
Üç boyutlu sahne
Kafatasının kemikleri
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
- Alt çene kemiği: Alt çeneyi oluşturan, kafatasının tek hareketli kemiği. Alt dişleri taşır; kondili şakak kemiğiyle çene eklemini (temporomandibular eklem) yapar. Doğumda iki parçadır, ilk yılda kaynaşır.
- Üst çene kemiği (sol): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Üst çene kemiği (sağ): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Elmacık kemiği (sol): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Elmacık kemiği (sağ): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Burun kemiği (sol): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Burun kemiği (sağ): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Gözyaşı kemiği (sol): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Gözyaşı kemiği (sağ): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Damak kemiği (sol): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Damak kemiği (sağ): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Sapan kemiği: Burun bölmesinin (septum) arka ve alt kısmını oluşturan üçgen biçimli tek kemik; üst kısmı kalbur kemiğinin dik plağıdır.
- Alt burun kavkası (sol): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Alt burun kavkası (sağ): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
Kaynak: OpenStax 7.2; Jamil ve Callahan (2023). Sfenoid adı Yunanca “kama biçimli” anlamındaki sözcükten gelir.
Sayılarla kafatası
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Kaynak: OpenStax 7.2.
2.Kubbe ve dikişler: kemikler nasıl birleşir?
Kafatası kemikleri birbirine dikiş (sutura) denen eklemlerle bağlanır. Dikiş, iki kemiğin arasında kalan dar bir aralıktır ve bu aralığı sıkı, lifli bir bağ dokusu doldurur. Kemik kenarları kıvrıla kıvrıla birbirine geçer; bu girintili çıkıntılı çizgi kemikleri birbirine kilitler ve kafatasını sağlamlaştırır (OpenStax 7.2). Yetişkinde dikişler hareket etmeyen eklemler sayılır; bazıları yine de çok küçük kıpırdamalara izin verebilir (OpenStax 9.2).
Kafatası kubbesinde dört büyük dikiş vardır:
- Koronal dikiş: alın kemiğini sağ ve sol yan kafa kemiklerine bağlar; başın üstünü bir kulaktan öbür kulağa doğru aşar.
- Sagittal dikiş: iki yan kafa kemiğini tepede, tam orta hatta birleştirir.
- Lambdoid dikiş: art kafa kemiğini yan kafa ve şakak kemiklerine bağlar. Ters V biçimiyle Yunan alfabesinin büyük lambda harfine (Λ) benzer; adı da buradan gelir.
- Skuamöz dikiş: şakak kemiğinin yassı (skuamöz) kısmını yan kafa kemiğine bağlar.
Dikişlerin buluştuğu bazı noktaların özel adları vardır. Bunların en önemlisi pteriondur: şakakta dört kemiğin (alın, yan kafa, şakak ve kama kemiğinin büyük kanadı) buluştuğu, büyük H harfine benzeyen küçük bölge. Pterion kafatasının en zayıf yeridir ve tam iç yüzünde, kafatasını ve beyin zarlarını besleyen bir atardamarın büyük dalı geçer (OpenStax 7.2). Yerini kendi başında bulabilirsin: elmacık kemerinin yaklaşık iki parmak üstünde, elmacık kemiğinin yukarı yükselen kısmının bir başparmak arkasındadır.
Üç boyutlu sahne
Pterion: dört kemiğin buluştuğu yer
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
- Alt çene kemiği: Alt çeneyi oluşturan, kafatasının tek hareketli kemiği. Alt dişleri taşır; kondili şakak kemiğiyle çene eklemini (temporomandibular eklem) yapar. Doğumda iki parçadır, ilk yılda kaynaşır.
- Üst çene kemiği (sol): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Üst çene kemiği (sağ): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Elmacık kemiği (sol): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Elmacık kemiği (sağ): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Burun kemiği (sol): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Burun kemiği (sağ): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Gözyaşı kemiği (sol): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Gözyaşı kemiği (sağ): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Damak kemiği (sol): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Damak kemiği (sağ): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Sapan kemiği: Burun bölmesinin (septum) arka ve alt kısmını oluşturan üçgen biçimli tek kemik; üst kısmı kalbur kemiğinin dik plağıdır.
- Alt burun kavkası (sol): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Alt burun kavkası (sağ): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
Kaynaklar: OpenStax 7.2; Stanton ve ark. (2022); Vu ve ark. (2001); Pindrik ve ark. (2016). Erişkin dikişlerinin kapanma yaşı kaynaktan kaynağa ve kişiden kişiye değişir.
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Kaynaklar: Vigo ve ark. (2020); OpenStax 7.2; Uabundit ve ark. (2021); Triantafyllou ve ark. (2025c); Sharma ve ark. (2024); Cowan ve ark. (2023). Uzaklıklar yaklaşık erişkin değerleridir.
Üç boyutlu sahne
Kama kemiği: kafatasının kilit taşı
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
- Üst çene kemiği (sol): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Üst çene kemiği (sağ): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Elmacık kemiği (sol): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Elmacık kemiği (sağ): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Burun kemiği (sol): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Burun kemiği (sağ): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Gözyaşı kemiği (sol): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Gözyaşı kemiği (sağ): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Damak kemiği (sol): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Damak kemiği (sağ): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Sapan kemiği: Burun bölmesinin (septum) arka ve alt kısmını oluşturan üçgen biçimli tek kemik; üst kısmı kalbur kemiğinin dik plağıdır.
- Alt burun kavkası (sol): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Alt burun kavkası (sağ): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
3.Saçtan beyne: kafa derisi ve kemiğin katmanları
Bir darbe beyne ulaşmadan önce birçok katmandan geçer. En dışta kafa derisi vardır: ensedeki kas çizgilerinden alındaki supraorbital deliğe kadar uzanan beş katlı bir örtü (Tajran ve Gosman, 2023). Katmanların İngilizce adlarının baş harfleri yan yana gelince SCALP (kafa derisi) sözcüğü çıkar; bu yüzden ezberlemesi kolaydır (Petrocelli ve ark., 2023):
- S – Deri.
- C – Sıkı bağ dokusu: 4–7 mm kalınlığında, yağ ve lifli doku içeren katman (Kemp ve ark., 2011). Ense bölgesinde oksipital atardamar, toplardamar ve sinirler bu katmanda seyreder (Germann ve Kashyap, 2023).
- A – Aponevroz (galea aponeurotica): alın kası ile ense kası arasında gerilmiş, sağlam ve sıkı bir lifli tabaka.
- L – Gevşek bağ dokusu: ameliyatlarda kafa derisinin kaldırıldığı, kazalarda da koptuğu düzlem.
- P – Perikranyum: kafatası kemiğinin kemik zarı (Kemp ve ark., 2011).
Kafa derisinin altında kafatası kemiği durur. Kafatasının yassı kemikleri bir sandviç gibidir: iki sert (kompakt) kemik tablası arasında süngerimsi bir katman, diploe bulunur. Dış tabla kırılsa bile sağlam kalan iç tabla beyni korumayı sürdürür (OpenStax 6.3). Diploenin içinde zengin bir toplardamar ağı vardır ve bu ağ doğrudan beynin büyük toplardamar sinüslerine bağlanır (Alarfaj ve ark., 2021). Kemiğin hemen altında, beyni saran üç zarın en dıştakisi, sert zar (dura mater) yer alır.
Hareketli çizim
Saçtan beyne katman katman
Beş katman: S-C-A-L-P
Kafa derisi dışarıdan içeriye deri, sıkı bağ dokusu, aponevroz, gevşek bağ dokusu ve perikranyumdan oluşur; İngilizce baş harfleri SCALP (kafa derisi) sözcüğünü verir. Altta kafatası kemiği ve onun altında sert zar (dura mater) bulunur. Ense bölgesinde oksipital atardamar, toplardamar ve sinirler sıkı bağ dokusu katmanında seyreder.
Katmanların ölçüleri
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
4.Kafatasının tabanı: üç basamak ve delikler
Beynin altında kalan kemik zemine kafatası tabanı denir. İçeriden, yani yukarıdan bakınca bu zemin düz değildir: önden arkaya doğru basamak basamak derinleşen üç çukurdan oluşur ve her çukurun biçimi, içinde oturan beyin bölümünün biçimine uyar. Tabanı beş kemik yapar: alın, kalbur, kama, şakak ve art kafa kemikleri (OpenStax 7.2).
- Ön kafa çukuru en öndeki ve en sığ çukurdur. Göz çukurlarının hemen üstündedir ve frontal lobların tabanını taşır. Ortasında elek gibi delikli kribriform plak vardır; koku sinirinin lifleri bu deliklerden geçerek hemen üstteki koku soğancıklarına ulaşır (Plou ve ark., 2023).
- Orta kafa çukuru kama kemiğinin küçük kanatlarından şakak kemiğinin kayalık sırtlarına kadar uzanır. Çapraz duran sırtlar ona kelebek biçimi verir: ortada dar, yanlarda geniştir. Yanlardaki geniş kısımlarda temporal loblar oturur; ortadaki Türk eyerinin (sella turcica) çukurunda bezelye büyüklüğündeki hipofiz bezi durur.
- Arka kafa çukuru en arkadaki ve en derin çukurdur; beyinciği taşır. Ortasında kafatasının en büyük deliği, foramen magnum vardır (OpenStax 7.2).
Tabanda çok sayıda delik bulunur. Kafa delikleri (foramina), kafa boşluğu ile vücudun geri kalanı arasında sinirlerin, damarların ve lenf yapılarının geçtiği kapılardır (Lipsett ve Alsayouri, 2023). Birkaç önemli örnek: görme siniri göz çukuruna optik kanaldan geçer; beyne kan taşıyan büyük atardamarlardan biri, iç karotis arter, kafatasına zikzak çizen karotis kanalından girer; işitme-denge siniri ile yüz siniri iç kulak yolundan çıkar; beyinden dönen bütün toplardamar kanı kafatasını juguler delikten terk eder (OpenStax 7.2).
Hareketli çizim
Kafatası tabanına yukarıdan bakış
Orta kafa çukuru
Önde küçük kanatlardan arkada kayalık sırtlara uzanır. Çapraz duran kayalık sırtlar ona kelebek biçimi verir: ortada dar, yanlarda geniş.
Kemikleri: Kama kemiğinin gövdesi ve büyük kanatları, şakak kemiği.
İçinde: Temporal loblar; ortada, sella turcica’nın çukurunda hipofiz bezi.
Üç boyutlu sahne
İçeriden kafatası tabanı
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
Kaynak: OpenStax 7.2; Plou ve ark. (2023). Çukurlar önden arkaya derinleşir; her biri orta hatta bir kemik çıkıntı ya da delikle sağ ve sol yarıya ayrılır.
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Kaynaklar: OpenStax 7.2; Shumway ve ark. (2023); Rai ve Rattan (2012); Edwards ve ark. (2018a, 2018b); Prakash ve ark. (2019); Kempa ve ark. (2025); Das ve Mesfin (2026); Das ve Dalvin (2026); Muslu ve ark. (2025); Panara ve Hoffer (2023); Triantafyllou ve ark. (2025a); Das ve Al Khalili (2026); Kalthur ve ark. (2023); Ficke ve Jozsa (2026).
Üç boyutlu sahne
Orta hattan bakış: tabana oturanlar
Bu sahnedeki yapılar:
- Hipofiz bezi: Hipotalamusa ince bir sapla bağlı küçük bez. Hipotalamusun gönderdiği uyarıcı ve baskılayıcı hormonlara göre birçok hormon salgılar.
- Optik kiazma: İki görme sinirinin buluştuğu yer. Her gözde retinanın iç (burun tarafı) yarısından gelen lifler burada karşı tarafa geçer.
- Optik sinir (sol): İkinci kafa siniri: gözün retinasından çıkan liflerden oluşur ve görme bilgisini beyne taşır.
- Orta beyin: Beyin sapının en üst bölümü. Arka yüzünde görme, işitme ve dokunma bilgisini birleştiren tepecikler bulunur; içinden beyin su yolu geçer.
- Pons: Beyin sapının ortadaki kabarık bölümü; beyinciği beyin sapına bağlayan ana bağlantıdır. Omurilik soğanıyla birlikte solunumun ve dolaşımın düzenlenmesine katkı verir.
- Omurilik soğanı: Beyin sapının omuriliğe bağlanan en alt bölümü. Kalp atışını, kan basıncını ve solunumu düzenleyen merkezler buradadır.
- Beyincik: Büyük beynin arkasında ve altında duran "küçük beyin". Beyin kütlesinin yaklaşık %10'u kadardır ama nöronlarının çoğunu taşır; hareketleri düzenler ve öğrenilmiş hareketlerde rol alır.
- Baziler arter: İki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan, ponsun ön yüzünde uzanan atardamar; beyin sapına ve beyinciğe dallar verir.
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
Klinik vaka
Vaka 1: Sesi kısılan, yutkunamayan adam
62 yaşında, iki yıl önce akciğer kanseri ameliyatı geçirmiş bir adam, birkaç haftadır sesinin kısıldığını ve yutkunurken sıvıların genzine kaçtığını anlatıyor. Muayenede sesinin tonu değişmiş; sol tarafta öğürme refleksi alınamıyor ve dilinin arka kısmında solda duyu azalmış. Sol omzunu kaldırmakta ve başını sağa çevirmekte zorlanıyor. Dilini dışarı çıkarınca dil tam ortada; yüzünde güçsüzlük ve göz hareketlerinde bozukluk yok.
Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
Klinik vaka
Vaka 2: Kulak akıntısından sonra çift görme
9 yaşında bir çocuk iki haftadır sağ kulağından irinli akıntı ve ateşle izleniyor. Son günlerde sağ gözünün çevresinde ve alnında, zaman zaman yanağında, uykudan uyandıran şiddetli bir ağrı başlamış. Bugün yan tarafa bakınca her şeyi çift gördüğünü söylüyor. Muayenede sağ göz dışa doğru bakamıyor; öteki göz hareketleri, pupiller ve yüz kasları normal.
Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?
Kaynaklar: Triantafyllou ve ark. (2025a, 2025b); Cuschieri ve ark. (2022); Alshehri ve ark. (2026); Henry ve ark. (2020); Almushayti ve ark. (2022); Edwards ve ark. (2018a, 2018b); Zhang ve ark. (2019); Thintharua ve Chentanez (2023); Muslu ve ark. (2025).
5.Yüz, sinüsler ve kafatasının omurgaya oturuşu
Kafatasının ön ve alt kısmını yüz kemikleri yapar: üst ve alt çeneler, burun ve göz çukurları. Beyin cerrahisi açısından yüz uzak bir komşu değildir: göz çukurunun tavanı ön kafa çukurunun tabanıdır, sinüslerin bazıları kafatası tabanına dayanır.
Göz çukuru (orbita), göz küresini, onu hareket ettiren kasları ve üst göz kapağını kaldıran kası barındıran kemik yuvadır. Koni biçimlidir: arkası dar, önü geniş bir açıklıktır; gözü korumak için ön kenarları kalınlaşmıştır. İki göz çukurunun iç duvarları birbirine paraleldir, dış duvarları ise orta hattan 45° açıyla uzaklaşır; bu açılma yan görüşü genişletir. Duvarlarına yedi kemik katılır:
- Tavan: alın kemiği.
- Dış duvar ve tabanın dış kısmı: elmacık kemiği.
- Tabanın iç kısmı: çoğunlukla üst çene; küçük bir parçayı damak kemiği yapar.
- İç duvar: büyük ölçüde kalbur ve gözyaşı kemikleri.
- Arka: kama kemiği.
Göz çukurunun arkadaki tepesinde optik kanal ve onun dışında üst orbital yarık açılır; görme siniri ve göz kaslarının sinirleri buradan girer (OpenStax 7.2).
Üç boyutlu sahne
Göz çukurunu yapan yedi kemik
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
- Alt çene kemiği: Alt çeneyi oluşturan, kafatasının tek hareketli kemiği. Alt dişleri taşır; kondili şakak kemiğiyle çene eklemini (temporomandibular eklem) yapar. Doğumda iki parçadır, ilk yılda kaynaşır.
- Üst çene kemiği (sol): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Üst çene kemiği (sağ): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Elmacık kemiği (sol): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Elmacık kemiği (sağ): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Burun kemiği (sol): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Burun kemiği (sağ): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Gözyaşı kemiği (sol): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Gözyaşı kemiği (sağ): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Damak kemiği (sol): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Damak kemiği (sağ): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Sapan kemiği: Burun bölmesinin (septum) arka ve alt kısmını oluşturan üçgen biçimli tek kemik; üst kısmı kalbur kemiğinin dik plağıdır.
- Alt burun kavkası (sol): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Alt burun kavkası (sağ): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
Burun boşluğu ortadan burun bölmesiyle (septum nasi) ikiye ayrılır. Bölmenin üst kısmını kalbur kemiğinin dik plağı, alt ve arka kısmını üçgen biçimli sapan kemiği (vomer), önünü esnek bölme kıkırdağı yapar. Burun boşluğunun yan duvarlarından içeri doğru kıvrık kemik çıkıntılar, kavkalar (conchae) uzanır: üst ve orta kavka kalbur kemiğinin parçasıdır, alt kavka ise ayrı bir kemiktir. Sert damak ağzın tavanı ve burun boşluğunun tabanıdır; ön dörtte üçünü üst çene kemiklerinin damak çıkıntıları, arka dörtte birini damak kemiklerinin yatay plakları yapar (OpenStax 7.2).
Sinüsler (sinus paranasales), bazı kafatası kemiklerinin içindeki hava boşluklarıdır. Hepsi burun boşluğuna açılır ve burun mukozasıyla döşelidir; kafatasını hafifletir, sese tını katarlar. Bulundukları kemiğin adını alırlar (OpenStax 7.2):
- Frontal sinüs: alın kemiğinde, kaşların hemen üstünde; en öndeki sinüs.
- Maksiller sinüsler: üst çene kemiklerinde, göz çukurlarının altında; en büyükleri.
- Sfenoid sinüs: kama kemiğinin gövdesinde, Türk eyerinin hemen önünde ve altında; en arkadaki sinüs.
- Etmoid hava hücreleri: kalbur kemiğinin iki yanında, göz çukurunun iç duvarı ile burun boşluğu arasında, ince duvarlarla ayrılmış çok sayıda küçük boşluk.
Nezle olunca mukoza şişer ve sinüslerle burun arasındaki dar geçitler tıkanabilir: sesimiz değişir, sinüsler sıvıyla dolup ağrı yapabilir. Maksiller sinüsün burna açılan ağzı iç duvarının yukarısında olduğu için zor boşalır; sinüs enfeksiyonlarında en sık tutulan sinüs budur (OpenStax 7.2).
Çene eklemi (articulatio temporomandibularis): alt çenenin oval kondili, şakak kemiğindeki çene çukuru ve hemen önündeki eklem tüberkülüyle eklem yapar; ağzı açıp kapamamızı sağlar. Dil kemiği (os hyoideum) ise boynun üst kısmında, alt çenenin alt kenarı düzeyinde duran U biçimli küçük bir kemiktir ve hiçbir kemikle eklem yapmaz. Üstte dilin tabanıdır, altta gırtlağa, arkada yutağa bağlanır; çevresindeki küçük kaslar onu yutarken ve konuşurken hareket ettirir (OpenStax 7.2).
Kafatası omurgaya nasıl oturur? Art kafa kemiğinin foramen magnumun iki yanındaki oval kondilleri birinci boyun omuruyla eklem yapar ve kafatasını omurganın üstünde taşır (OpenStax 7.2). Birinci omura atlas denir: Yunan mitolojisinde gökyüzünü omuzlarında taşıyan Atlas gibi o da kafatasını taşır. Gövdesi ve dikensi çıkıntısı yoktur; ön ve arka kemerden oluşan bir halkadır. İkinci omur aksis, başı sağa sola çevirirken dönme ekseni olduğu için bu adı alır. Gövdesinden yukarı uzanan diş biçimli çıkıntı, dens, atlasın ön kemerinin iç yüzüne oturur ve enine bağla yerinde tutulur (OpenStax 7.3).
Üç boyutlu sahne
Alttan bakış: dış kafa tabanı ve atlas
Bu sahnedeki yapılar:
- Alın kemiği: Alnı ve göz çukurlarının tavanını oluşturan kemik; frontal lobun önünü korur.
- Yan kafa kemiği (sol): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Yan kafa kemiği (sağ): Kafatasının tavanını ve yan duvarlarını oluşturan çift kemik.
- Şakak kemiği (sol): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Şakak kemiği (sağ): Kafatasının yan-alt duvarındaki çift kemik; işitme ve denge organlarını içinde taşır.
- Art kafa kemiği: Kafatasının arka ve alt bölümünü oluşturan kemik; omurilik soğanı, tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) geçerek omuriliğe devam eder.
- Kama kemiği: Kafatası tabanının ortasında, kanatlarını açmış bir kelebeğe benzeyen kemik; hipofiz bezi üst yüzündeki çukurda oturur.
- Kalbur kemiği: Burun boşluğunun tavanını ve yan duvarlarının üst kısmını yapan kemik; koku liflerinin geçtiği delikli bir plak taşır.
- Üst çene kemiği (sol): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Üst çene kemiği (sağ): Üst çeneyi, sert damağın büyük bölümünü ve göz çukuru tabanının bir kısmını oluşturan çift kemik. Üst dişleri taşır; içinde burun çevresi sinüslerinin en büyüğü (maksiller sinüs) bulunur.
- Elmacık kemiği (sol): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Elmacık kemiği (sağ): Yanak kemiği. Göz çukurunun dış duvarının çoğunu yapar; şakak kemiğinin çıkıntısıyla birleşip elmacık kemerini oluşturur.
- Burun kemiği (sol): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Burun kemiği (sağ): Sağ ve sol burun kemikleri birleşerek burun kemerinin kemik tabanını oluşturur.
- Gözyaşı kemiği (sol): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Gözyaşı kemiği (sağ): Göz çukurunun ön iç duvarındaki küçük, dikdörtgen kemik. Gözyaşını burun boşluğuna ileten kanal buradan başlar.
- Damak kemiği (sol): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Damak kemiği (sağ): Sert damağın arka dörtte birini yapan çift kemik; burun boşluğunun yan duvarına ve göz çukurunun tabanının iç kısmına küçük birer parça verir.
- Sapan kemiği: Burun bölmesinin (septum) arka ve alt kısmını oluşturan üçgen biçimli tek kemik; üst kısmı kalbur kemiğinin dik plağıdır.
- Alt burun kavkası (sol): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Alt burun kavkası (sağ): Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan, kavkaların en büyüğü. Üst ve orta kavkalar kalbur kemiğinin parçasıyken bu ayrı bir kemiktir.
- Atlas (1. boyun omuru): Kafatasını taşıyan ilk boyun omuru; adını gökyüzünü omuzlarında taşıyan mitolojik Atlas’tan alır. Art kafa kemiğinin kondilleriyle eklem yapar; gövdesi ve dikensi çıkıntısı yoktur.
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
6.Bebeklikten yaşlılığa: büyüyen kafatası
Yeni doğmuş bir bebeğin kafatası yetişkininkinden çok farklıdır: kemikleri henüz tam kemikleşmemiş, dikişleri kapanmamıştır (OpenStax 6.4). Kemiklerin köşelerinde zarla örtülü yumuşak aralıklar, bıngıldaklar (fonticuli) vardır. Bıngıldaklar iki işe yarar: doğumda kafatasının doğum kanalından geçerken biçim değiştirmesine, doğumdan sonra da beyin büyüdükçe kafatasının büyümesine izin verirler (OpenStax 7.5).
Yenidoğanda altı bıngıldak bulunur: bir ön, bir arka, iki sfenoid ve iki mastoid (Direk ve ark., 2022). En büyüğü, iki alın ve iki yan kafa kemiği arasındaki eşkenar dörtgen biçimli ön bıngıldaktır. Term bebeklerle yapılan bir meta-analizde ön bıngıldağın ortalama boyutu 2,58 cm bulundu; erkek bebeklerde kızlardan anlamlı olarak büyüktü (Oumer ve ark., 2021). Bıngıldaklar ilk yılda belirgin küçülür (OpenStax 9.2) ve iki yaşına kadar kaybolur (OpenStax 7.5). Ön bıngıldağın 12–18. aylar civarında kapanması beklenir (Johal ve ark., 2017), ama boyutu ve kapanma yaşı çocuktan çocuğa çok değişir (Duc ve Largo, 1986).
Doğumda beyin kutusu ve göz çukurları, çenelere ve yüzün alt kısmına göre orantısız büyüktür; kulağın arkasındaki mastoid çıkıntı henüz oluşmamıştır (OpenStax 7.5). İlk iki yılda beyin ve kafatası çok hızlı büyür (Kim ve ark., 2016): baş çevresi ilk üç ayda ayda ortalama 2 cm, 3–6. aylarda ayda 1 cm, bebekliğin son altı ayında ayda 0,5 cm artar; ilk yılın toplamı ortalama 12 cm’dir (Jones ve ark., 2026). Kafatasını büyüten, alttaki büyüyen beyindir: kubbedeki kemik büyümesinin yönünü büyük ölçüde beynin kuvvetleri belirler (Kajdic ve ark., 2018; Spazzapan ve Velnar, 2024).
Yaşlandıkça süreç tersine işler: ileri yaşta sagittal, koronal ve lambdoid dikişler kemikleşip kaynaşmaya başlar ve çizgileri giderek silinir (OpenStax 9.2).
Hareketli çizim
Bıngıldaklar nasıl kapanır?
Doğumda: altı bıngıldak
Yenidoğanda bir ön, bir arka, iki sfenoid ve iki mastoid bıngıldak vardır. En büyüğü, iki alın ve iki yan kafa kemiği arasındaki baklava biçimli ön bıngıldaktır (term bebeklerde ortalama yaklaşık 2,6 cm). Bıngıldaklar ve henüz kaynaşmamış dikişler, doğum kanalından geçerken kafatasının biçim değiştirmesine izin verir.
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Kraniosinostoz, bir ya da birden çok dikişin erken kaynaşmasıdır (OpenStax 7.5). ABD’de 2100–2500 canlı doğumda 1 görülür (Stanton ve ark., 2022); erkeklerde daha sıktır (OpenStax 7.5). Olguların %85–95’i bir sendromun parçası değildir, %5–15’i sendromiktir (Spazzapan ve Velnar, 2024). Tek dikişin erken kaynaşmasına basit, birden çok dikişinkine karmaşık kraniosinostoz denir. Raşitizm ve hipotiroidi gibi sistemik hastalıklar, beyin büyümesinin yetersiz kaldığı mikrosefali ya da hidrosefali için şant takılması da dikişlerin erken kapanmasına yol açabilir; buna ikincil kraniosinostoz denir (Kajdic ve ark., 2018).
Baş biçimini Virchow yasası açıklar: kaynaşan dikişe dik yönde büyüme durur, hızla büyüyen beyin yeri başka yerde bulur ve telafi edici büyüme dikişe paralel yönde olur. Virchow bu modern kuramı 1851’de öne sürdü (Spazzapan ve Velnar, 2024). Bu yüzden baş biçimine bakarak hangi dikişin kaynaştığı çoğu zaman tahmin edilebilir.
Hareketli çizim
Hangi dikiş, hangi baş biçimi?
Dikişler açık
Bebeklikte dikişler açıktır; kafatası kubbesindeki kemik büyümesinin yönünü büyüyen beyin belirler. Kafatası, büyüyen beyne her yönde yer açar.
Kaynaklar: Stanton ve ark. (2022); Kajdic ve ark. (2018); Spazzapan ve Velnar (2024); Kim ve ark. (2016); OpenStax 7.5. Sıklıklar kaynaklar arasında farklıdır; aralık olarak verildi.
Klinik vaka
Vaka 3: Başı uzun ve dar bir bebek
2,5 aylık bir erkek bebeği ailesi, başının doğumdan beri uzun ve dar olduğunu, giderek belirginleştiğini söyleyerek getiriyor. Muayenede alın öne doğru kabarık, ense geriye çıkık; başın tepesinde, orta hat boyunca ele gelen sert bir kemik sırt var. Başın genişliği uzunluğuna göre belirgin dar. Ön bıngıldak açık ama küçük. Gelişim basamakları yaşına uygun, göz dibi muayenesi normal.
Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
Kaynaklar: Karsonovich ve Patel (2025); Azoury ve ark. (2017); Zeppieri ve ark. (2025); MedlinePlus Genetics (2017, 2019a, 2019b, 2020a, 2020b). Kaynaklar sıklıklarda tam uyuşmaz: Crouzon bir kaynakta “en sık sendrom” olarak anılırken Muenke için daha yüksek bir doğum sıklığı verilir.
7.Kırıklar, görüntüleme ve kafatası cerrahisi
Kafatası güçlüdür ama kırılmaz değildir. Beyin kutusuna gelen güçlü darbeler kırıklara, kırıklar da kafatası içinde kanamaya ve beyin hasarına yol açabilir. En sık görülen doğrusal kırıkta kırık çizgileri darbe noktasından dışa doğru yayılır. Parçalı kırıkta kemik darbe noktasında birkaç parçaya ayrılır; çökme kırığında kırılan kemik içeri doğru itilir. Karşı darbe (kontrkup) kırığında ise darbenin geldiği yer kırılmaz, kafatasının karşı tarafında kırık oluşur: kafa tabanındaki art kafa kemiği bu yolla kırılabilir; böyle bir kafa tabanı kırığı karotis kanalından geçen atardamarı yaralayabilir (OpenStax 7.2).
Kırıklar açık ya da kapalı, basit ya da bileşik, doğrusal, çökme ya da diyastatik (dikişi ayıran) olarak da sınıflanır (Angkurawaranon ve ark., 2026). Kafatası tabanını tutan kırıklara kafa tabanı kırığı denir; en çok şakak kemiğini tutarlar ama art kafa, kama ve kalbur kemiklerini ve alın kemiğinin göz çukuru tavanını da tutabilirler (Simon ve Newton, 2023).
Çocuğun kafatası daha ince ve esnektir, beyni daha az korur; bebekte başın vücut yüzeyine oranı da büyüktür (yetişkinde %9’a karşı %18). Çocuk kafa travmalarının %10–30’unda kafatası kırığı olur ve kırık, beyin içi yaralanma riskini artırır (Krishnaprasadh ve Karsonovich, 2025). Yine de yalnızca kafatası kırığı olan 7228 çocuğu kapsayan bir meta-analizde acil beyin ameliyatı gereken çocuk neredeyse yoktu ve hiçbir çocuk ölmedi (Palavani ve ark., 2023).
Hareketli çizim
Kafatası kırıklarının türleri
Doğrusal kırık
En sık görülen kafatası kırığıdır: kırık çizgileri darbe noktasından dışa doğru yayılır. Çocuk serilerinde de en sık görülen türdür. Tek başına, yer değiştirmemiş basit bir doğrusal kırık, kişi kan sulandırıcı ya da antiagregan kullanmıyorsa genellikle klinik açıdan önemli bir bulgu sayılmaz. Ama kırık şakak bölgesinden geçip altındaki orta meningeal arteri (kırmızı) yırtarsa epidural kanama gelişebilir.
Beyin ameliyatında kafatası nasıl açılır? Kafatasının bir parçası beyne ulaşmak için geçici olarak çıkarılırsa işlemin adı kraniotomidir. Bugün kraniotomi, önce açılan birkaç küçük deliğin (burr deliği) birleştirilmesiyle yapılır; bu teknik 19. yüzyılın sonunda Wilhelm Wagner’in tanıttığı yönteme dayanır. Kemik kapağı aynı ameliyatta yerine konmazsa işlemin adı kraniektomidir; kemiğin ikinci bir ameliyatla yerine konmasına ya da yapay bir malzemeyle onarılmasına kranioplasti denir. Çıkarılan kemik dondurularak ya da karın derisinin altında saklanabilir (Munakomi ve Hall, 2026).
Hareketli çizim
Kafatası nasıl açılır, nasıl kapanır?
1. Burr delikleri
Kafatası bugün, önce açılan birkaç küçük delik (burr hole) birleştirilerek açılır. Pterional yaklaşımda çoğu olguda iki delik yeterlidir.
Lisans düzeyitıp, nörobilim ve psikoloji öğrencisi için
Kaynaklar: Das ve Munakomi (2023); Becker ve ark. (2026); Ricciardiello ve ark. (2021); Alhathlol ve ark. (2026); Jain ve ark. (2024); Proskynitopoulos ve ark. (2016); Gomez ve Pickup (2023); Sivanandapanicker ve ark. (2018). Belirtiler genellikle ilk 48 saatte çıkar; varlıkları kırığı her zaman kanıtlamaz, yoklukları da dışlamaz. Altın standart yüksek çözünürlüklü BT’dir (Sivanandapanicker ve ark., 2018).
Kaynak: NICE (2023), NG232 öneri 1.5.8–1.5.12. NICE, önemli beyin yaralanmasını tanımak için düz kafa grafisinin kullanılmamasını ve MR’ın ilk tetkik olmamasını önerir. Kan sulandırıcı ya da antiagregan kullananlar için ayrı bir öneri vardır.
Klinik vaka
Vaka 4: Öne eğilince burnundan su damlayan motosikletli
24 yaşında bir motosiklet sürücüsü kaskın siperliği kırılarak yüzüstü düşüyor. Acilde bilinci açık, GKS 15. Ertesi gün iki gözünün çevresinde de morluk beliriyor; göz kürelerinde yaralanma yok. Öne eğildiğinde sağ burun deliğinden berrak, sulu bir sıvının damladığını fark ediyor. Kokuları alamadığını söylüyor.
Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?
Uzman düzeyihekim, beyin cerrahı ve araştırmacı için
Klinik vaka
Vaka 5: Beşinci gün kayan yüz
41 yaşında bir adam merdivenden düşüp başının sol yanını çarpıyor. Sol kulağından kan geliyor; otoskopide sol kulak zarının arkasında kan var ve sol kulağıyla daha az duyuyor. Başvuruda yüz kasları simetrik. Beşinci gün sol gözünü tam kapatamadığını ve gülerken ağzının sağa kaydığını fark ediyor; sol alnını da kırıştıramıyor. Yüksek çözünürlüklü BT’de sol şakak kemiğinde, kayalık kısmın uzun eksenine paralel bir kırık görülüyor; iç kulak kapsülü sağlam.
Önce kendin düşün: hasar nerede olabilir, neden?
Kaynaklar: Cooper ve ark. (2011, 2020); Hutchinson ve ark. (2016, 2019, 2023). RESCUEicp’nin 6. ay ölüm oranı uzlaşı metninde %49,9 olarak aktarılır; burada birincil yayındaki %48,9 kullanıldı.
Lisans düzeyitıp öğrencileri için
Sözlük
- Kafatası · Cranium
- Başın kemik iskeleti: yetişkinde 8 beyin kutusu kemiği ve 14 yüz kemiği, toplam 22 kemik.
- Nörokranyum (beyin kutusu) · Neurocranium
- Beyni saran sekiz kemik: alın, iki yan kafa, iki şakak, art kafa, kama ve kalbur kemikleri.
- Viserokranyum (yüz kemikleri) · Viscerocranium
- Yüzü, çeneleri, burnu ve göz çukurlarını yapan 14 kemik.
- Kalvarya · Calvaria
- Beyin kutusunun yuvarlak üst kısmı, kafa takkesi.
- Alın kemiği · Os frontale
- Alnı, göz çukurunun tavanını ve ön kafa çukurunun tabanını yapan tek kemik.
- Yan kafa kemiği · Os parietale
- Kafatasının üst-yan duvarının çoğunu yapan çift kemik.
- Şakak kemiği · Os temporale
- Yan-alt duvarı yapan çift kemik; kayalık kısmında orta ve iç kulak bulunur.
- Art kafa kemiği · Os occipitale
- Kafatasının arkasını ve arka tabanını yapan tek kemik; foramen magnum bu kemiktedir.
- Kama kemiği · Os sphenoidale
- Tabanın ortasındaki kelebek biçimli “kilit taşı” kemik; neredeyse bütün kafatası kemikleriyle eklem yapar.
- Kalbur kemiği · Os ethmoidale
- Burun boşluğunun tavanını yapan, elek gibi delikli plağından koku liflerinin geçtiği tek kemik.
- Üst çene kemiği · Maxilla
- Üst dişleri taşıyan, sert damağın ön dörtte üçünü yapan çift yüz kemiği; içinde maksiller sinüs vardır.
- Alt çene kemiği · Mandibula
- Kafatasının hareket eden tek kemiği; kondili şakak kemiğiyle çene eklemini yapar.
- Elmacık kemiği · Os zygomaticum
- Yanak kemiği; göz çukurunun dış duvarının çoğunu ve elmacık kemerinin ön kısmını yapar.
- Sapan kemiği · Vomer
- Burun bölmesinin arka-alt kısmını yapan üçgen biçimli tek kemik.
- Dil kemiği · Os hyoideum
- Boynun üst kısmındaki U biçimli kemik; hiçbir kemikle eklem yapmadığı için kafatasına sayılmaz.
- Sella turcica (Türk eyeri) · Sella turcica
- Kama kemiğinin gövdesindeki eyer biçimli çukur; tabanındaki hipofiz çukurunda hipofiz bezi oturur.
- Klinoid çıkıntılar · Processus clinoidei
- Türk eyerinin çevresindeki ön, orta ve arka kemik çıkıntıları; ön klinoid kavernöz sinüsün tavanını örter.
- Klivus · Clivus
- Arka klinoid çıkıntıdan foramen magnuma inen eğik kemik yüzey; kama gövdesi ve art kafa kemiğinin taban kısmından oluşur.
- Kayalık kısım (petröz kemik) · Pars petrosa
- Şakak kemiğinin orta ve iç kulağı taşıyan sert kısmı; orta ve arka kafa çukurlarını ayıran sırtı yapar.
- Mastoid çıkıntı · Processus mastoideus
- Kulak memesinin arkasında elle hissedilen şakak kemiği çıkıntısı; içinde hava hücreleri vardır.
- Kondil (art kafa) · Condylus occipitalis
- Foramen magnumun iki yanındaki oval çıkıntılar; atlasla eklem yaparak kafatasını omurgaya oturtur.
- Atlas · Atlas
- Birinci boyun omuru; gövdesi olmayan bir halkadır ve kafatasını taşır.
- Aksis · Axis
- İkinci boyun omuru; densi atlasın ön kemerine oturur ve baş çevrilirken dönme eksenidir.
- Kemikleşme · Ossificatio
- Kemik oluşumu. Zar içi (intramembranöz) kemikleşmede kemik doğrudan mezenşimden, kıkırdak içi (endokondral) kemikleşmede kıkırdak taslağından gelişir.
- Dikiş (sütür) · Sutura
- Kafatası kemikleri arasındaki, sıkı lifli bağ dokusuyla dolu hareketsiz eklem.
- Koronal dikiş · Sutura coronalis
- Alın kemiğini iki yan kafa kemiğine bağlayan dikiş.
- Sagittal dikiş · Sutura sagittalis
- İki yan kafa kemiğini tepede, orta hatta birleştiren dikiş.
- Lambdoid dikiş · Sutura lambdoidea
- Art kafa kemiğini yan kafa ve şakak kemiklerine bağlayan, lambda (Λ) biçimli dikiş.
- Skuamöz dikiş · Sutura squamosa
- Şakak kemiğinin yassı kısmını yan kafa kemiğine bağlayan dikiş.
- Metopik dikiş · Sutura metopica
- Bebekte iki alın kemiği yarımı arasındaki dikiş; çoğunlukla ilk yılda kaynaşır.
- Metopizm
- Metopik dikişin erişkinlikte de açık kalması; adli olgularda kırıkla karıştırılabilir.
- Sinostoz
- Kemiklerin kemik dokuyla birbirine kaynaşması.
- Wormian kemikleri
- Dikişlerde ve bıngıldaklarda bulunabilen küçük ek kemikçikler.
- Pterion
- Alın, yan kafa, şakak ve kama kemiklerinin buluştuğu H biçimli bölge; kafatasının en zayıf yeri.
- Asterion
- Lambdoid, parietomastoid ve oksipitomastoid dikişlerin buluştuğu nokta; transvers-sigmoid sinüs bileşkesinin yaklaşık işareti.
- Bregma
- Koronal ve sagittal dikişlerin kesiştiği nokta; bebekte ön bıngıldağın yeri.
- Lambda
- Sagittal ve lambdoid dikişlerin birleştiği nokta.
- Nasion
- Alın ve burun kemiklerini birleştiren dikişin orta noktası.
- İnion
- Dış oksipital çıkıntının ele gelen, orta hattaki tepesi.
- Kraniometrik nokta
- Kafatası yüzeyinde ölçüm ve cerrahi planlama için kullanılan tanımlı nokta.
- Kafa derisi (SCALP)
- Deri, sıkı bağ dokusu, aponevroz, gevşek bağ dokusu ve perikranyumdan oluşan beş katlı örtü.
- Galea aponeurotica · Galea aponeurotica
- Alın kası ile ense kası arasında gerilmiş sağlam lifli tabaka; kafa derisinin üçüncü katmanı.
- Perikranyum · Pericranium
- Kafatası kemiğinin kemik zarı (periost); kafa derisinin en iç katmanı.
- Emisser ven · Vena emissaria
- Kafa derisi damarlarını kafa içindeki sert zar sinüslerine bağlayan kapakçıksız toplardamar.
- Diploe · Diploë
- Kafatası kemiğinin iki sert tablası arasındaki süngerimsi kemik ve ilik katmanı.
- Subgaleal kanama
- Aponevroz ile kemik zarı arasındaki boşlukta kan birikmesi; yenidoğanda ağır kan kaybına yol açabilir.
- Hounsfield birimi (HU)
- BT’de doku yoğunluğunun ölçüsü: su 0, hava −1000 HU; kemik yaklaşık 1000 HU’ya çıkar.
- Kafa çukurları · Fossae cranii
- Kafatası tabanının önden arkaya derinleşen üç basamağı: ön, orta ve arka kafa çukuru.
- Kribriform plak · Lamina cribrosa
- Kalbur kemiğinin koku liflerinin geçtiği delikli plağı; kafatası tabanının en ince kısmı.
- Crista galli · Crista galli
- Kribriform plaktan yükselen “horoz ibiği” çıkıntı; beyin orağının ön tutunma yeri.
- Optik kanal · Canalis opticus
- Görme sinirini, oftalmik arteri ve sempatik lifleri göz çukuruna geçiren kanal.
- Üst orbital yarık · Fissura orbitalis superior
- Kama kemiğinin kanatları arasındaki yarık; III, IV, VI ve V1 göz çukuruna buradan girer.
- Foramen rotundum · Foramen rotundum
- Maksiller sinirin (V2) geçtiği yuvarlak delik.
- Foramen ovale · Foramen ovale
- Mandibular sinirin (V3) geçtiği oval delik; trigeminal girişimlerde Meckel mağarasına giriş yolu.
- Foramen spinosum · Foramen spinosum
- Orta meningeal arterin kafatasına girdiği küçük delik.
- Foramen lacerum · Foramen lacerum
- Canlıda kıkırdakla kapalı delik; iç karotis arter içinden değil üstünden geçer.
- Karotis kanalı · Canalis caroticus
- İç karotis arterin kafatasına girdiği, kayalık kısımdaki zikzak kanal.
- İç kulak yolu · Meatus acusticus internus
- Yüz siniri, işitme-denge siniri ve labirent arterinin geçtiği kanal.
- Juguler delik · Foramen jugulare
- IX, X, XI ve iç juguler venin geçtiği delik; beynin bütün toplardamar kanı buradan çıkar.
- Hipoglossal kanal · Canalis nervi hypoglossi
- Dil altı sinirinin (XII) kafatasından çıktığı kanal.
- Foramen magnum · Foramen magnum
- Art kafa kemiğindeki, omurilik soğanının geçtiği kafatasının en büyük deliği.
- Stilomastoid delik · Foramen stylomastoideum
- Yüz sinirinin kafatasından çıktığı, stiloid ile mastoid çıkıntı arasındaki delik.
- Vesalius deliği · Foramen venosum
- Her kafatasında bulunmayan, pterigoid ağı kavernöz sinüse bağlayan emisser venin deliği.
- Kavernöz sinüs · Sinus cavernosus
- Türk eyerinin iki yanındaki toplardamar boşluğu; içinden iç karotis arter ve VI. sinir, duvarından III, IV, V1, V2 geçer.
- Meckel mağarası · Cavum trigeminale
- Orta çukurda beşinci kafa sinirinin gangliyonunun bulunduğu zar cebi.
- Dorello kanalı
- VI. sinirin petröz apekste Gruber bağının altından geçtiği dar geçit.
- Arkuat eminens · Eminentia arcuata
- Şakak kemiğinin ön yüzündeki kabartı; orta çukur cerrahisinde işaret olarak kullanılır.
- Kawase üçgeni
- Büyük petrozal sinir, kayalık sırt, V3 ve arkuat eminensin sınırladığı orta çukur bölgesi; ön petrozektominin koridoru.
- Basion ve opisthion
- Foramen magnumun ön ve arka kenarlarının orta noktaları.
- Chiari malformasyonu tip 1
- Beyincik tonsillerinin foramen magnumdan en az 5 mm aşağı inmesi.
- Göz çukuru · Orbita
- Göz küresini ve kaslarını barındıran, yedi kemiğin yaptığı koni biçimli yuva.
- Burun bölmesi · Septum nasi
- Burun boşluğunu ikiye ayıran bölme: kalbur kemiğinin dik plağı, sapan kemiği ve bölme kıkırdağı.
- Kavka (konka) · Concha nasalis
- Burun boşluğunun yan duvarından içeri kıvrılan kemik çıkıntı; üst ve orta kavka kalbur kemiğinindir, alt kavka ayrı bir kemiktir.
- Sert damak · Palatum durum
- Ağzın tavanı, burun boşluğunun tabanı; üst çene ve damak kemiklerinden oluşur.
- Sinüsler · Sinus paranasales
- Frontal, maksiller, sfenoid sinüsler ve etmoid hücreleri: burun boşluğuna açılan, mukozayla döşeli hava boşlukları.
- Çene eklemi · Articulatio temporomandibularis
- Alt çenenin kondili ile şakak kemiğinin çene çukuru arasındaki eklem.
- Keros sınıflaması
- Koku çukurunun derinliğine göre üç tip (1–3, 4–7, 8–16 mm); endoskopik sinüs cerrahisinde risk değerlendirmesi.
- Nazoseptal flep
- Burun bölmesi mukozasından hazırlanan, sfenopalatin arterin dalıyla beslenen ve kafa tabanı deliklerini kapatan saplı doku.
- Bıngıldak (fontanel) · Fonticulus
- Bebek kafatasında kemiklerin köşeleri arasında kalan zarla örtülü yumuşak aralık; altı tanedir ve çoğunlukla iki yaşına kadar kapanır.
- Kraniosinostoz
- Bir ya da birden çok kafatası dikişinin erken kaynaşması.
- Virchow yasası
- Erken kaynaşan dikişe dik yönde büyümenin durması ve telafi büyümesinin dikişe paralel olması.
- Skafosefali
- Sagittal sinostozda görülen uzun, dar baş biçimi.
- Trigonosefali
- Metopik sinostozda görülen üçgen alın.
- Plajiyosefali
- Başın asimetrik basıklığı; dikiş kaynaşmasına (sinostoz) ya da yatış biçimine (pozisyonel) bağlı olabilir.
- Sefalik indeks
- Başın en geniş yerinin glabella–opistokranion uzaklığına oranının 100 katı.
- Çökme kırığı
- Kemik parçalarının çevredeki kemiğin düzeyinin altına, beyne doğru itildiği kırık.
- Diyastatik kırık
- Bir dikişi ayıran kırık.
- Kafa tabanı kırığı
- Kafatası tabanını tutan kırık; en sık şakak kemiğini tutar.
- Rakun (panda) gözü
- Kafa tabanı kırığında 1–3 gün sonra göz çevresinde beliren morluk.
- Battle belirtisi
- Kafa tabanı kırığında mastoid çıkıntı üzerinde, kulak arkasında görülen morluk.
- Beta-2 transferrin
- Yalnızca BOS, perilenf ve göz içi sıvılarında bulunan protein; BOS sızıntısını doğrulamada altın standart.
- Büyüyen kafatası kırığı
- Bebekte diyastatik kırık ve sert zar yırtığıyla zamanla genişleyen kırık; leptomeningeal kist de denir.
- Burr deliği
- Kafatasına açılan küçük delik; kraniotomide delikler birleştirilerek kemik kapağı kaldırılır.
- Kraniotomi
- Beyne ulaşmak için kafatasının bir parçasının geçici olarak çıkarılması; kemik kapağı yerine konur.
- Kraniektomi
- Kemik kapağının yerine konmadığı işlem; dekompresif kraniektomide şişen beyne yer açılır.
- Kranioplasti
- Kafatası defektinin hastanın kendi kemiği ya da yapay bir malzemeyle onarılması.
- Trefine sendromu
- Kafatası defektine bağlı, kranioplastiyle düzelen nörolojik kötüleşme.
- Pterional yaklaşım
- Pterion merkezli frontotemporal kraniotomi; beyin cerrahisinde en çok kullanılan yaklaşım.
- Retrosigmoid yaklaşım
- Sigmoid sinüsün arkasından arka kafa çukuruna yapılan yan kraniotomi.
- Trepanasyon
- Kafatasına kazıma, kesme ya da delme ile açıklık oluşturulması; tarihöncesinden beri yapılır.
Kendini dene
Temel düzeyinde 12 soru. Üst düzeylerde 24 soru daha var; dersin başındaki kartlardan ya da ekranın altındaki düğmeden düzeyi değiştirerek açabilirsin. Her sorunun yanında düzeyi yazar.
0 / 12 soru cevaplandı.
Kaynaklar
- Alarfaj, A., Sankar, T., Bhargava, R., Tyler, J., Walji, A., Fox, R., Sagga, A., Ishaque, A., & Aronyk, K. (2021). Magnetic resonance imaging analysis of human skull diploic venous anatomy. Surgical Neurology International, 12, 249. doi.org/10.25259/SNI_532_2020
- Alhathlol, H., Alsharef, F. K., Almedemgh, K. I., Binmushayt, T. H., Alkhreigi, S., Alharbi, M., Almutairi, M. F., Alkhaibary, A., & Aloraidi, A. (2026). Cerebrospinal fluid leak following traumatic skull base fractures: Predictors and outcomes. Surgical Neurology International, 17, 204. doi.org/10.25259/SNI_178_2026
- Almushayti, Z. A., Almutairi, A. N., Almushayti, M. A., Alzeadi, H. S., Alfadhel, E. A., & AlSamani, A. N. (2022). Evaluation of the Keros classification of olfactory fossa by CT scan in Qassim region. Cureus, 14(2), e22378. doi.org/10.7759/cureus.22378
- Alshehri, A. H. A., Alsaeed, A. A., Al-Serhani, H. S., Assiri, H. A., Alqarni, A., Alassiri, S., Alamri, M., Egido-Moreno, S., & López-López, J. (2026). Cone beam computed tomography (CBCT) prevalence and morphometry of foramen Vesalius: A systematic review, meta-analysis, and update of the literature. Journal of Clinical Medicine, 15(6), 2195. doi.org/10.3390/jcm15062195
- Anderson, B. W., Kortz, M. W., Black, A. C., & Al Kharazi, K. A. (2023). Anatomy, head and neck, skull. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29763009
- Angkurawaranon, S., Chatchavan, S., Iangkoonchorn, T., Singlor, T., Jarunnarumol, N., & Inkeaw, P. (2026). Development and validation of a deep learning model for automatic detection of depressed skull fractures from CT scans. BMC Medical Imaging, 26(1), 409. doi.org/10.1186/s12880-026-02496-9
- Atreya, A., Shrestha, R., Bhandari, K., Malla, S. K., Acharya, S., & Menezes, R. G. (2023). Morphometric analysis of the foramen magnum in sex estimation: An additional 3DCT study from Nepal on a larger sample. Health Science Reports, 6(1), e999. doi.org/10.1002/hsr2.999
- Azoury, S. C., Reddy, S., Shukla, V., & Deng, C.-X. (2017). Fibroblast growth factor receptor 2 (FGFR2) mutation related syndromic craniosynostosis. International Journal of Biological Sciences, 13(12), 1479–1488. doi.org/10.7150/ijbs.22373
- Bajwa, M., Srinivasan, D., Nishikawa, H., Rodrigues, D., Solanki, G., & White, N. (2013). Normal fusion of the metopic suture. Journal of Craniofacial Surgery, 24(4), 1201–1205. doi.org/10.1097/SCS.0b013e31829975c6
- Becker, A., Metheny, H., & Trotter, B. (2026). Battle sign (Archived). In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30725789
- Betts, J. G., Young, K. A., Wise, J. A., Johnson, E., Poe, B., Kruse, D. H., Korol, O., Johnson, J. E., Womble, M., & DeSaix, P. (2022). Anatomy and physiology 2e (Bölüm 6.3, 6.4, 7.1, 7.2, 7.3, 7.5, 9.2, 13.4). OpenStax. openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/7-2-the-skull
- Bisen, Y. T., Korde, P., Dighe, O., Iratwar, S., & Bisen, G. (2023). Decompressive craniectomy in the management of low Glasgow Coma Score patients with extradural hematoma: A review of literature and guidelines. Cureus, 15(1), e33790. doi.org/10.7759/cureus.33790
- Braut, T., Maršić, M., Ravlić, I., Maržić, D., Marijić, B., Malvić, G., Vrebac, I., & Velepič, M. (2021). Posttraumatic Vernet syndrome without fracture: A case report and short literature review. Medicine, 100(43), e27618. doi.org/10.1097/MD.0000000000027618
- Brioschi, S., Wang, W.-L., Peng, V., Wang, M., Shchukina, I., Greenberg, Z. J., Bando, J. K., Jaeger, N., Czepielewski, R. S., Swain, A., Mogilenko, D. A., Beatty, W. L., Bayguinov, P., Fitzpatrick, J. A. J., Schuettpelz, L. G., Fronick, C. C., Smirnov, I., Kipnis, J., Shapiro, V. S., . . . Colonna, M. (2021). Heterogeneity of meningeal B cells reveals a lymphopoietic niche at the CNS borders. Science, 373(6553), eabf9277. doi.org/10.1126/science.abf9277
- Brunner, A., Rainer, M., Pongratz, U., Leber, K., Fehér, M., Micko, A., & Wolfsberger, S. (2025). Minimally invasive supraorbital vs. traditional pterional approaches in unruptured aneurysm surgery: Evaluating risks and results. Brain Sciences, 15(12), 1315. doi.org/10.3390/brainsci15121315
- Buchanan, E. P., Xue, Y., Xue, A. S., Olshinka, A., & Lam, S. (2017). Multidisciplinary care of craniosynostosis. Journal of Multidisciplinary Healthcare, 10, 263–270. doi.org/10.2147/JMDH.S100248
- Bullock, M. R., Chesnut, R., Ghajar, J., Gordon, D., Hartl, R., Newell, D. W., Servadei, F., Walters, B. C., Wilberger, J., & Surgical Management of Traumatic Brain Injury Author Group. (2006). Surgical management of depressed cranial fractures. Neurosurgery, 58(3 Suppl), S56–S60. doi.org/10.1227/01.NEU.0000210367.14043.0E
- Cacciaguerra, G., Palermo, M., Marino, L., Rapisarda, F. A. S., Pavone, P., Falsaperla, R., Ruggieri, M., & Marino, S. (2021). The evolution of the role of imaging in the diagnosis of craniosynostosis: A narrative review. Children, 8(9), 727. doi.org/10.3390/children8090727
- Candy, N. G., Van Der Veken, J., & Van Velthoven, V. (2024). 'What's in a name', a systematic review of the pterional craniotomy for aneurysm surgery and its many modifications with a proposal for simplified nomenclature. Acta Neurochirurgica, 166(1), 11. doi.org/10.1007/s00701-024-05888-4
- Chaisuksunt, V., Kwathai, L., Namonta, K., Rungruang, T., Apinhasmit, W., & Chompoopong, S. (2012). Occurrence of the foramen of Vesalius and its morphometry relevant to clinical consideration. The Scientific World Journal, 2012, 817454. doi.org/10.1100/2012/817454
- Chavez-Herrera, V. R., Campero, Á., Ballesteros-Herrera, D., Sandoval-Bonilla, B. A., Perez-Carrillo, C. A., Soto-Rubio, D. T., Valladares-Pérez, E. J., González-Zavala, P. A., Castillejo-Adalid, L. A., & Rodríguez-Hernández, J. J. (2023). Microsurgical and illustrative anatomy of the cavernous sinus, middle fossa, and paraclival triangles: A straightforward, comprehensive review. Surgical and Radiologic Anatomy, 45(4), 389–400. doi.org/10.1007/s00276-023-03105-y
- Cheng, Y., Zhang, S., Chen, Y., & Zhao, G. (2015). Safe corridor to access clivus for endoscopic trans-sphenoidal surgery: A radiological and anatomical study. PLoS ONE, 10(9), e0137962. doi.org/10.1371/journal.pone.0137962
- Choi, J. I., & Kim, S. D. (2022). Pediatric minor traumatic brain injury: Growing skull fracture, traumatic cerebrospinal fluid leakage, concussion. Journal of Korean Neurosurgical Society, 65(3), 348–353. doi.org/10.3340/jkns.2021.0280
- Choi, J. W., Lim, S. Y., & Shin, H. J. (2016). Craniosynostosis in growing children: Pathophysiological changes and neurosurgical problems. Journal of Korean Neurosurgical Society, 59(3), 197–203. doi.org/10.3340/jkns.2016.59.3.197
- Choucha, A., Sagenly, M., De Simone, M., Mansourt, A., Krouma, M., Łaczak, P., Morofuji, Y., & Beucler, N. (2026). Villaret syndrome: A systematic review. Asian Journal of Neurosurgery, 21(3), 452–462. doi.org/10.1055/s-0046-1817058
- Conti, A., Gambadauro, N. M., Mantovani, P., Picciano, C. P., Rosetti, V., Magnani, M., Lucerna, S., Tuleasca, C., Cortelli, P., & Giannini, G. (2023). A brief history of stereotactic atlases: Their evolution and importance in stereotactic neurosurgery. Brain Sciences, 13(5), 830. doi.org/10.3390/brainsci13050830
- Cooper, D. J., Rosenfeld, J. V., Murray, L., Arabi, Y. M., Davies, A. R., D'Urso, P., Kossmann, T., Ponsford, J., Seppelt, I., Reilly, P., Wolfe, R., DECRA Trial Investigators, & Australian and New Zealand Intensive Care Society Clinical Trials Group. (2011). Decompressive craniectomy in diffuse traumatic brain injury. New England Journal of Medicine, 364(16), 1493–1502. doi.org/10.1056/NEJMoa1102077
- Cooper, D. J., Rosenfeld, J. V., Murray, L., Arabi, Y. M., Davies, A. R., Ponsford, J., Seppelt, I., Reilly, P., Wiegers, E., Wolfe, R., & DECRA Trial Investigators and the Australian and New Zealand Intensive Care Society Clinical Trials Group. (2020). Patient outcomes at twelve months after early decompressive craniectomy for diffuse traumatic brain injury in the randomized DECRA clinical trial. Journal of Neurotrauma, 37(5), 810–816. doi.org/10.1089/neu.2019.6869
- Cowan, P. T., Sandhu, G., & Adigun, O. O. (2023). Anatomy, head and neck: Asterion. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30725899
- Cugurra, A., Mamuladze, T., Rustenhoven, J., Dykstra, T., Beroshvili, G., Greenberg, Z. J., Baker, W., Papadopoulos, Z., Drieu, A., Blackburn, S., Kanamori, M., Brioschi, S., Herz, J., Schuettpelz, L. G., Colonna, M., Smirnov, I., & Kipnis, J. (2021). Skull and vertebral bone marrow are myeloid cell reservoirs for the meninges and CNS parenchyma. Science, 373(6553), eabf7844. doi.org/10.1126/science.abf7844
- Cuschieri, A., Cuschieri, S., & Zammit, C. (2022). Sella turcica bridging: A systematic review. Surgical and Radiologic Anatomy, 44(3), 381–389. doi.org/10.1007/s00276-021-02873-9
- Das, J. M., & Al Khalili, Y. (2026). Jugular foramen syndrome. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31751061
- Das, J. M., & Dalvin, M. (2026). Anatomy, head and neck, deep petrosal nerve. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30521238
- Das, J. M., & Mesfin, F. B. (2026). Anatomy, head and neck: Foramen spinosum. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30571053
- Das, J. M., & Munakomi, S. (2023). Raccoon sign. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31194384
- Delye, H., Clijmans, T., Mommaerts, M. Y., Sloten, J. V., & Goffin, J. (2015). Creating a normative database of age-specific 3D geometrical data, bone density, and bone thickness of the developing skull: A pilot study. Journal of Neurosurgery: Pediatrics, 16(6), 687–702. doi.org/10.3171/2015.4.PEDS1493
- DenOtter, T. D., & Schubert, J. (2023). Hounsfield unit. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31613501
- Direk, M., Makharoblıdze, K., Polat, B. G., Özdemir, A. A., & Okuyaz, Ç. (2022). The neurodevelopmental profile of healthy children with premature anterior fontanel closure. Turkish Journal of Medical Sciences, 52(4), 934–941. doi.org/10.55730/1300-0144.5393
- Duc, G., & Largo, R. H. (1986). Anterior fontanel: Size and closure in term and preterm infants. Pediatrics, 78(5), 904–908. doi.org/10.1542/peds.78.5.904
- Dulak, D., & Naqvi, I. A. (2023). Neuroanatomy, cranial nerve 7 (facial) (Archived). In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30252375
- Edris, O. M. K., Adam, A. B., Albadawi, E. A., ALGhabban, A. M., Alqarni, R. S. M., Owaydhah, W. H., Alharthi, O. A., Khattab, E., Alharbi, F., & Elhassan, Y. H. (2026). Temporal bone fractures on high-resolution CT: Bridging radiologic detail with otologic anatomy and surgical implications. Diagnostics, 16(5), 718. doi.org/10.3390/diagnostics16050718
- Edwards, B., Wang, J. M., Iwanaga, J., Loukas, M., & Tubbs, R. S. (2018a). Cranial nerve foramina part I: A review of the anatomy and pathology of cranial nerve foramina of the anterior and middle fossa. Cureus, 10(2), e2172. doi.org/10.7759/cureus.2172
- Edwards, B., Wang, J. M., Iwanaga, J., Loukas, M., & Tubbs, R. S. (2018b). Cranial nerve foramina: Part II — A review of the anatomy and pathology of cranial nerve foramina of the posterior cranial fossa. Cureus, 10(4), e2500. doi.org/10.7759/cureus.2500
- Ficke, J., & Jozsa, F. (2026). Anatomy, head and neck: Foramen magnum. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30252297
- Frisk, H., Jensdottir, M., Coronado, L., Conrad, M., Hager, S., Arvidsson, L., Bartek, J., Burström, G., El-Hajj, V. G., Edström, E., Elmi-Terander, A., & Persson, O. (2024). Automatic image registration provides superior accuracy compared with surface matching in cranial navigation. Sensors, 24(22), 7341. doi.org/10.3390/s24227341
- García-Barrios, A., Cisneros, A. I., Obon, J., Crovetto, R., Benito, J., & Whyte, J. (2021). Anatomical study between the correlation of the arcuate eminence and the superior semicircular canal. Surgical and Radiologic Anatomy, 43(11), 1845–1850. doi.org/10.1007/s00276-021-02834-2
- Germann, A. M., & Kashyap, V. (2023). Anatomy, head and neck, occipital bone, artery, vein, and nerve. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31082137
- Gidley, P. W., Passer, J. Z., Page, J. C., & DeMonte, F. (2021). Middle cranial fossa approach for acoustic neuroma. Neurosurgical Focus: Video, 5(2), V12. doi.org/10.3171/2021.7.FOCVID21124
- Gomez, J., & Pickup, S. (2023). Cribriform plate fractures. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/32965863
- Graham, C., Gurnani, B., & Mohseni, M. (2023). Abducens nerve palsy. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29489275
- Grzonkowska, M., Baumgart, M., Kułakowski, M., & Szpinda, M. (2023). Quantitative anatomy of the primary ossification center of the squamous part of temporal bone in the human fetus. PLOS ONE, 18(12), e0295590. doi.org/10.1371/journal.pone.0295590
- Hadad, G., Bassagasteguy, L., Carrau, R. L., Mataza, J. C., Kassam, A., Snyderman, C. H., & Mintz, A. (2006). A novel reconstructive technique after endoscopic expanded endonasal approaches: Vascular pedicle nasoseptal flap. The Laryngoscope, 116(10), 1882–1886. doi.org/10.1097/01.mlg.0000234933.37779.e4
- Henry, B. M., Pękala, P. A., Frączek, P. A., Pękala, J. R., Natsis, K., Piagkou, M., Tomaszewski, K. A., & Tomaszewska, I. M. (2020). Prevalence, morphology, and morphometry of the pterygospinous bar: A meta-analysis. Surgical and Radiologic Anatomy, 42(5), 497–507. doi.org/10.1007/s00276-019-02305-9
- Herisson, F., Frodermann, V., Courties, G., Rohde, D., Sun, Y., Vandoorne, K., Wojtkiewicz, G. R., Masson, G. S., Vinegoni, C., Kim, J., Kim, D.-E., Weissleder, R., Swirski, F. K., Moskowitz, M. A., & Nahrendorf, M. (2018). Direct vascular channels connect skull bone marrow and the brain surface enabling myeloid cell migration. Nature Neuroscience, 21(9), 1209–1217. doi.org/10.1038/s41593-018-0213-2
- Hibi, A., Cusimano, M. D., Bilbily, A., Krishnan, R. G., & Tyrrell, P. N. (2023). Automated screening of computed tomography using weakly supervised anomaly detection. International Journal of Computer Assisted Radiology and Surgery, 18(11), 2001–2012. doi.org/10.1007/s11548-023-02965-4
- Hou, C., Cai, H., Ye, J., Liu, Y., Ma, C., Chen, T., Wang, H., Luo, W., Yang, L., Hu, Z., Ke, Y., Zhou, D., Hu, J., & Wang, T. (2025). The timing of cranioplasty and the risk of postoperative complications: A systematic review and meta-analysis. eClinicalMedicine, 88, 103492. doi.org/10.1016/j.eclinm.2025.103492
- Hu, W., Zhou, J., Liu, Z. M., Li, Y., Cai, Q. F., Hu, X. M., & Yu, Y. B. (2023). Computed tomography study of the retrosigmoid craniotomy keyhole approach using surface landmarks. International Journal of Clinical Practice, 2023, 5407912. doi.org/10.1155/2023/5407912
- Huang, Y., Huang, Y., Mo, Y., & Jin, H. (2024). Collet–Sicard syndrome caused by a paraganglioma in the region of the jugular foramen on one side: A case report and review. SAGE Open Medical Case Reports, 12, 2050313X241249613. doi.org/10.1177/2050313X241249613
- Huff, T., Weisbrod, L. J., & Daly, D. T. (2024). Neuroanatomy, cranial nerve 5 (trigeminal). In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29489263
- Hutchinson, P. J., Adams, H., Mohan, M., Devi, B. I., Uff, C., Hasan, S., Mee, H., Wilson, M. H., Gupta, D. K., Bulters, D., Zolnourian, A., McMahon, C. J., Stovell, M. G., Al-Tamimi, Y. Z., Tewari, M. K., Tripathi, M., Thomson, S., Viaroli, E., Belli, A., . . . RESCUE-ASDH Trial Collaborators. (2023). Decompressive craniectomy versus craniotomy for acute subdural hematoma. New England Journal of Medicine, 388(24), 2219–2229. doi.org/10.1056/NEJMoa2214172
- Hutchinson, P. J., Kolias, A. G., Tajsic, T., Adeleye, A., Aklilu, A. T., Apriawan, T., Bajamal, A. H., Barthélemy, E. J., Devi, B. I., Bhat, D., Bulters, D., Chesnut, R., Citerio, G., Cooper, D. J., Czosnyka, M., Edem, I., El-Ghandour, N. M. F., Figaji, A., Fountas, K. N., . . . Servadei, F. (2019). Consensus statement from the International Consensus Meeting on the Role of Decompressive Craniectomy in the Management of Traumatic Brain Injury. Acta Neurochirurgica, 161(7), 1261–1274. doi.org/10.1007/s00701-019-03936-y
- Hutchinson, P. J., Kolias, A. G., Timofeev, I. S., Corteen, E. A., Czosnyka, M., Timothy, J., Anderson, I., Bulters, D. O., Belli, A., Eynon, C. A., Wadley, J., Mendelow, A. D., Mitchell, P. M., Wilson, M. H., Critchley, G., Sahuquillo, J., Unterberg, A., Servadei, F., Teasdale, G. M., . . . RESCUEicp Trial Collaborators. (2016). Trial of decompressive craniectomy for traumatic intracranial hypertension. New England Journal of Medicine, 375(12), 1119–1130. doi.org/10.1056/NEJMoa1605215
- Hwang, K., Kim, J. H., & Baik, S. H. (1999). The thickness of the skull in Korean adults. Journal of Craniofacial Surgery, 10(5), 395–399. doi.org/10.1097/00001665-199909000-00004
- Ikhuoriah, T., Oboh, D., Abramowitz, C., Musheyev, Y., & Cohen, R. (2022). Olfactory groove meningioma: A case report with typical clinical and radiologic features in a 74-year-old Nigerian male. Radiology Case Reports, 17(12), 4492–4497. doi.org/10.1016/j.radcr.2022.08.077
- Ita, M. I., Weisbrod, L. J., & Rizvi, M. B. (2024). Brachycephaly. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/33620786
- Jain, H., Ranjan, S., & Ganesh, K. (2024). Clinical signs of base of skull fracture in the South Indian population. Asian Journal of Neurosurgery, 19(3), 484–489. doi.org/10.1055/s-0044-1787778
- Jamil, R. T., & Callahan, A. L. (2023). Anatomy, sphenoid bone. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31335028
- Jiang, X., Iseki, S., Maxson, R. E., Sucov, H. M., & Morriss-Kay, G. M. (2002). Tissue origins and interactions in the mammalian skull vault. Developmental Biology, 241(1), 106–116. doi.org/10.1006/dbio.2001.0487
- Johal, J., Iwanaga, J., Loukas, M., & Tubbs, R. S. (2017). Anterior fontanelle wormian bone/fontanellar bone: A review of this rare anomaly with case illustration. Cureus, 9(7), e1443. doi.org/10.7759/cureus.1443
- Jones, S. G., Karsonovich, T., & Samanta, D. (2026). Macrocephaly. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/32809621
- Jung, G., Xavier, J., Reisert, H., Goynatsky, M., Keymakh, M., Buckner-Wolfson, E., Kim, T., Fatemi, R., Alavi, S. A. N., Pasuizaca, A., Shah, P., Liriano, G., & Kobets, A. J. (2024). Clinical features and management of skull base fractures in the pediatric population: A systematic review. Children, 11(5), 564. doi.org/10.3390/children11050564
- Jurgaitis, J., Jukna, Š., & Terbetas, G. (2024). Anatomical landmarks for transverse-sigmoid sinus junction: A cadaveric study. Cureus, 16(4), e59278. doi.org/10.7759/cureus.59278
- Kajdic, N., Spazzapan, P., & Velnar, T. (2018). Craniosynostosis – Recognition, clinical characteristics, and treatment. Bosnian Journal of Basic Medical Sciences, 18(2), 110–116. doi.org/10.17305/bjbms.2017.2083
- Kalthur, S. G., Padmashali, S., Bhattarai, C., & Gupta, C. (2023). Surgical anatomy of hypoglossal canal for various skull base surgeries. Surgical and Radiologic Anatomy, 45(5), 537–543. doi.org/10.1007/s00276-023-03126-7
- Karabağ, G., Zeybek, V., Küpeli, A., Yavuz, M. S., Aşırdizer, M., Tatlısumak, E., & Teyin, A. (2026). Prevalence and morphological classification of persistent metopic suture in adult autopsy cases: A forensic anatomical study from Western Türkiye. Diagnostics, 16(3), 415. doi.org/10.3390/diagnostics16030415
- Karsonovich, T., Jayaraman, D. K., & Munakomi, S. (2026). Growing skull fracture. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/36943960
- Karsonovich, T., & Patel, B. C. (2025). Apert syndrome. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30085535
- Kemp, W. J., Tubbs, R. S., & Cohen-Gadol, A. A. (2011). The innervation of the scalp: A comprehensive review including anatomy, pathology, and neurosurgical correlates. Surgical Neurology International, 2, 178. doi.org/10.4103/2152-7806.90699
- Kempa, A., Sinou, N., Sinou, N., Filippou, D., & Shihada, A. (2025). Anatomical variations of the foramen ovale and trigeminal neuralgia. Cureus, 17(11), e97572. doi.org/10.7759/cureus.97572
- Khairat, A., Margetis, K., & Waseem, M. (2025). Epidural hematoma. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30085524
- Kim, H. J., Roh, H. G., & Lee, I. W. (2016). Craniosynostosis: Updates in radiologic diagnosis. Journal of Korean Neurosurgical Society, 59(3), 219–226. doi.org/10.3340/jkns.2016.59.3.219
- Kim, Y. I., Cheong, J. W., & Yoon, S. H. (2012). Clinical comparison of the predictive value of the simple skull x-ray and 3 dimensional computed tomography for skull fractures of children. Journal of Korean Neurosurgical Society, 52(6), 528–533. doi.org/10.3340/jkns.2012.52.6.528
- Klein, B. M., & Bordoni, B. (2023). Anatomy, head and neck, emissary veins. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/33085343
- Kohler, R., Pucci, M., Landis, B., Senn, P., Poletti, P. A., Scolozzi, P., Toso, S., Becker, M., & Platon, A. (2024). Temporal bone fractures and related complications in pediatric and adult cranio-facial trauma: A comparison of MDCT findings in the acute emergency setting. Tomography, 10(5), 727–737. doi.org/10.3390/tomography10050056
- Kolabas, Z. I., Kuemmerle, L. B., Perneczky, R., Förstera, B., Ulukaya, S., Ali, M., Kapoor, S., Bartos, L. M., Büttner, M., Caliskan, O. S., Rong, Z., Mai, H., Höher, L., Jeridi, D., Molbay, M., Khalin, I., Deligiannis, I. K., Negwer, M., Roberts, K., . . . Erturk, A. (2023). Distinct molecular profiles of skull bone marrow in health and neurological disorders. Cell, 186(17), 3706–3725.e29. doi.org/10.1016/j.cell.2023.07.009
- Krishnaprasadh, D., & Karsonovich, T. (2025). Pediatric skull fractures. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29489156
- Kular, S., & Karsonovich, T. (2025). Chiari malformation type 1. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/32119496
- Kuppermann, N., Holmes, J. F., Dayan, P. S., Hoyle, J. D., Atabaki, S. M., Holubkov, R., Nadel, F. M., Monroe, D., Stanley, R. M., Borgialli, D. A., Badawy, M. K., Schunk, J. E., Quayle, K. S., Mahajan, P., Lichenstein, R., Lillis, K. A., Tunik, M. G., Jacobs, E. S., Callahan, J. M., . . . Pediatric Emergency Care Applied Research Network (PECARN). (2009). Identification of children at very low risk of clinically-important brain injuries after head trauma: A prospective cohort study. The Lancet, 374(9696), 1160–1170. doi.org/10.1016/S0140-6736(09)61558-0
- Kushner, D. S., Verano, J. W., & Titelbaum, A. R. (2018). Trepanation procedures/outcomes: Comparison of prehistoric Peru with other ancient, medieval, and American Civil War cranial surgery. World Neurosurgery, 114, 245–251. doi.org/10.1016/j.wneu.2018.03.143
- Kuybu, O., & Dossani, R. H. (2023). Cavernous sinus syndromes. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30422571
- Lee, S. J., Kim, J. K., & Kim, S. J. (2018). The clinical characteristics and prognosis of subgaleal hemorrhage in newborn. Korean Journal of Pediatrics, 61(12), 387–391. doi.org/10.3345/kjp.2018.06800
- Lee, T. K., Lim, S. H., Jeong, J., Park, S. J., Kim, Y. J., Moon, K. S., Kim, I. Y., Jung, S., & Jung, T. Y. (2024). Leksell frame-based stereotactic biopsy for infratentorial tumor: Practical tips and considerations. Journal of Korean Neurosurgical Society, 67(2), 249–256. doi.org/10.3340/jkns.2023.0108
- Lillie, E. M., Urban, J. E., Lynch, S. K., Weaver, A. A., & Stitzel, J. D. (2016). Evaluation of skull cortical thickness changes with age and sex from computed tomography scans. Journal of Bone and Mineral Research, 31(2), 299–307. doi.org/10.1002/jbmr.2613
- Lipsett, B. J., & Alsayouri, K. (2023). Anatomy, head and neck, skull foramen. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31536228
- Lipsett, B. J., Reddy, V., & Steanson, K. (2023). Anatomy, head and neck: Fontanelles. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31194354
- Liu, H., Xu, L., & Zhao, W. (2022). Puncture approaches and guidance techniques of radiofrequency thermocoagulation through foramen ovale for primary trigeminal neuralgia: Systematic review and meta-analysis. Frontiers in Surgery, 9, 1024619. doi.org/10.3389/fsurg.2022.1024619
- Lu, C. Y., Wang, Y. H., Chen, H. L., Goh, Y. X., Chiu, I. M., Hou, Y. Y., Kuo, K. H., & Lin, W. C. (2025). Artificial intelligence application in skull bone fracture with segmentation approach. Journal of Imaging Informatics in Medicine, 38(1), 31–46. doi.org/10.1007/s10278-024-01156-0
- Luzzi, S., Giotta Lucifero, A., Bruno, N., Baldoncini, M., Campero, A., & Galzio, R. (2022). Pterional approach. Acta Biomedica, 92(S4), e2021346. doi.org/10.23750/abm.v92iS4.12775
- Marupudi, N. I., Reisen, B., Rozzelle, A., & Sood, S. (2022). Endoscopy in craniosynostosis surgery: Evolution and current trends. Journal of Pediatric Neurosciences, 17(Suppl 1), S44–S53. doi.org/10.4103/jpn.jpn_47_22
- Maruyama, R., Yatomi, M., Yuunaiyama, D., Nishimura, H., & Tsukahara, K. (2025). Subdural abscess suspected to have developed from acute sinusitis via the foramen cecum: A case report. Cureus, 17(1), e77214. doi.org/10.7759/cureus.77214
- Mawji, A., Vollman, A. R., Hatfield, J., McNeil, D. A., & Sauvé, R. (2013). The incidence of positional plagiocephaly: A cohort study. Pediatrics, 132(2), 298–304. doi.org/10.1542/peds.2012-3438
- Mazzitelli, J. A., Pulous, F. E., Smyth, L. C. D., Kaya, Z., Rustenhoven, J., Moskowitz, M. A., Kipnis, J., & Nahrendorf, M. (2023). Skull bone marrow channels as immune gateways to the central nervous system. Nature Neuroscience, 26(12), 2052–2062. doi.org/10.1038/s41593-023-01487-1
- MedlinePlus Genetics. (2017). Pfeiffer syndrome. National Library of Medicine. medlineplus.gov/genetics/condition/pfeiffer-syndrome/
- MedlinePlus Genetics. (2019a). Apert syndrome. National Library of Medicine. medlineplus.gov/genetics/condition/apert-syndrome/
- MedlinePlus Genetics. (2019b). Muenke syndrome. National Library of Medicine. medlineplus.gov/genetics/condition/muenke-syndrome/
- MedlinePlus Genetics. (2020a). Crouzon syndrome. National Library of Medicine. medlineplus.gov/genetics/condition/crouzon-syndrome/
- MedlinePlus Genetics. (2020b). Saethre-Chotzen syndrome. National Library of Medicine. medlineplus.gov/genetics/condition/saethre-chotzen-syndrome/
- Minghinelli, F. E., Marquez, Y. B., Pipolo, D. O., Recalde, R. J., Mantese, B., & Rugilo, C. (2023). "Ping-pong" fracture: An exclusive entity of neonates and infants? A case analysis and literature review. Surgical Neurology International, 14, 170. doi.org/10.25259/SNI_211_2023
- Moreira-Gonzalez, A., Papay, F. E., & Zins, J. E. (2006). Calvarial thickness and its relation to cranial bone harvest. Plastic and Reconstructive Surgery, 117(6), 1964–1971. doi.org/10.1097/01.prs.0000209933.78532.a7
- Mosteiro, A., Codes, M., Tafuto, R., Manfrellotti, R., Torales, J., Enseñat, J., Di Somma, A., & Prats-Galino, A. (2024). Transorbital approach to the cavernous sinus: An anatomical study of the related cranial nerves. Frontiers in Neuroanatomy, 18, 1367533. doi.org/10.3389/fnana.2024.1367533
- Munakomi, S., & Hall, W. A. (2026). Craniotomy. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/32809757
- Murlimanju, B. V., Saralaya, V. V., Somesh, M. S., Prabhu, L. V., Krishnamurthy, A., Chettiar, G. K., & Pai, M. M. (2015). Morphology and topography of the parietal emissary foramina in South Indians: An anatomical study. Anatomy & Cell Biology, 48(4), 292–298. doi.org/10.5115/acb.2015.48.4.292
- Musa, M. J., & Zeppieri, M. (2026). Foster Kennedy syndrome. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/35881754
- Muslu, M., Karaca, Ö., Kökçe, A., & Acer, N. (2025). A computed tomography-based morphometric assessment of the foramen lacerum in a Turkish population using the 3D Slicer method. Medicina, 61(5), 943. doi.org/10.3390/medicina61050943
- Natali, A. L., Reddy, V., & Leo, J. T. (2024). Neuroanatomy, middle meningeal arteries. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30137830
- Natera-Rodriguez, D. E., Harty, E., & Grande, A. (2026). Historical vignette on trepanation: The evolution of opening the skull. Cureus, 18(10), e117427. doi.org/10.7759/cureus.117427
- National Institute for Health and Care Excellence. (2023). Head injury: Assessment and early management (NICE guideline NG232). www.nice.org.uk/guidance/ng232/chapter/Recommendations
- Ngnitewe Massa, R., Minutello, K., & Mesfin, F. B. (2023). Neuroanatomy, cavernous sinus. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29083662
- Oumer, M., Tazebew, A., & Alemayehu, M. (2021). Anterior fontanel size among term newborns: A systematic review and meta-analysis. Public Health Reviews, 42, 1604044. doi.org/10.3389/phrs.2021.1604044
- Özdemir, M., & Das, J. M. (2023). Skull imaging. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/32310582
- Palavani, L. B., Bertani, R., de Barros Oliveira, L., Batista, S., Verly, G., Andreão, F. F., Ferreira, M. Y., & Paiva, W. S. (2023). A systematic review and meta-analysis on the management and outcome of isolated skull fractures in pediatric patients. Children, 10(12), 1913. doi.org/10.3390/children10121913
- Panara, K., & Hoffer, M. (2023). Anatomy, head and neck, ear internal auditory canal (internal auditory meatus, internal acoustic canal) (Archived). In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31335008
- Petrocelli, M., Togo, G., Ricci, S., Zeneli, F., Cutrupi, S., Baietti, A., Bonavolontà, P., Califano, L., Vaira, L. A., Scarpa, A., Di Stadio, A., & Salzano, G. (2023). Dermal substitutes and skin grafts in the reconstruction of post-traumatic total scalp avulsion: A case series. Journal of Clinical Medicine, 12(6), 2167. doi.org/10.3390/jcm12062167
- Pindrik, J., Molenda, J., Uribe-Cardenas, R., Dorafshar, A. H., & Ahn, E. S. (2016). Normative ranges of anthropometric cranial indices and metopic suture closure during infancy. Journal of Neurosurgery: Pediatrics, 18(6), 667–673. doi.org/10.3171/2016.5.PEDS14336
- Plou, P., Serioli, S., Leonel, L. C. P. C., Alexander, A. Y., Agosti, E., Vilany, L., Graepel, S., Choby, G., Pinheiro-Neto, C. D., & Peris-Celda, M. (2023). Surgical anatomy and approaches of the anterior cranial fossa from a transcranial and endonasal perspective. Cancers, 15(9), 2587. doi.org/10.3390/cancers15092587
- Popoola, O. I., Okon, I. I., Maidan, A., Kasimieh, O., Lucero-Prisno, D. E., Razouqi, Y., Arsal, S. A., Iqbal, U., & Chaurasia, B. (2026). Syndrome of the trephined: From pathophysiology to cranioplasty — an updated narrative review. Brain & Spine, 6, 106252. doi.org/10.1016/j.bas.2026.106252
- Prakash, K. G., Saniya, K., Honnegowda, T. M., Ramkishore, H. S., & Nautiyal, A. (2019). Morphometric and anatomic variations of foramen ovale in human skull and its clinical importance. Asian Journal of Neurosurgery, 14(4), 1134–1137. doi.org/10.4103/ajns.ajns_243_19
- Proskynitopoulos, P. J., Stippler, M., & Kasper, E. M. (2016). Post-traumatic anosmia in patients with mild traumatic brain injury (mTBI): A systematic and illustrated review. Surgical Neurology International, 7(Suppl 10), S263–S275. doi.org/10.4103/2152-7806.181981
- Pulous, F. E., Cruz-Hernández, J. C., Yang, C., Kaya, Z., Paccalet, A., Wojtkiewicz, G., Capen, D., Brown, D., Wu, J. W., Schloss, M. J., Vinegoni, C., Richter, D., Yamazoe, M., Hulsmans, M., Momin, N., Grune, J., Rohde, D., McAlpine, C. S., Panizzi, P., . . . Nahrendorf, M. (2022). Cerebrospinal fluid can exit into the skull bone marrow and instruct cranial hematopoiesis in mice with bacterial meningitis. Nature Neuroscience, 25(5), 567–576. doi.org/10.1038/s41593-022-01060-2
- Qudsieh, S. M. A., Al Barbarawi, M. M., Altal, O. F., Barbarawi, A. M. A., Al-Zoubi, R. M., & Al Zoubi, M. S. (2024). Depressed "ping pong" skull fractures in the newborns: A cohort study. Health Science Reports, 7(9), e2283. doi.org/10.1002/hsr2.2283
- Rai, S., & Rattan, V. (2012). Traumatic superior orbital fissure syndrome: Review of literature and report of three cases. National Journal of Maxillofacial Surgery, 3(2), 222–225. doi.org/10.4103/0975-5950.111392
- Ratilal, B. O., Costa, J., Pappamikail, L., & Sampaio, C. (2015). Antibiotic prophylaxis for preventing meningitis in patients with basilar skull fractures. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015(4), CD004884. doi.org/10.1002/14651858.CD004884.pub4
- Ricciardiello, F., Mazzone, S., Longo, G., Russo, G., Piccirillo, E., Sequino, G., Cavaliere, M., Accardo, N., Oliva, F., Salomone, P., Perrella, M., Zeccolini, F., Romano, D., Di Maro, F., Viola, P., Cifali, R., Muto, F., & Galli, J. (2021). Our experience on temporal bone fractures: Retrospective analysis of 141 cases. Journal of Clinical Medicine, 10(2), 201. doi.org/10.3390/jcm10020201
- Richtsmeier, J. T., & Flaherty, K. (2013). Hand in glove: Brain and skull in development and dysmorphogenesis. Acta Neuropathologica, 125(4), 469–489. doi.org/10.1007/s00401-013-1104-y
- Ringstad, G., & Eide, P. K. (2022). Molecular trans-dural efflux to skull bone marrow in humans with CSF disorders. Brain, 145(4), 1464–1472. doi.org/10.1093/brain/awab388
- Rodriguez Rubio, R., Xie, W., Vigo, V., Lee, A., Tomasi, O. S., El-Sayed, I. H., & Abla, A. (2021). Immersive surgical anatomy of the retrosigmoid approach. Cureus, 13(6), e16068. doi.org/10.7759/cureus.16068
- Samandar, A. F., Alnaim, M. F., Qari, S., AlTamimi, J., Ahmed, K., Alharbi, F., Alhazmi, A. M., Sindi, E., Nukaly, H. Y., Selate, R. A., & Alnoman, H. A. (2026). Complications of alloplastic graft materials used in cranioplasty: Systematic review and network meta-analysis. Medical Science Monitor, 32, e950551. doi.org/10.12659/MSM.950551
- Schmit, C., Keller, F., Gottfried, T., Hartl, R., Stecher, L., Tröger, A., Santer, M., Innerhofer, V., Radhawa, A., Schmutzhard, J., Hofauer, B., & Runge, A. (2025). The diagnosis, management, and outcomes of Gradenigo syndrome in children: A scoping review of the literature. Diagnostics, 15(17), 2193. doi.org/10.3390/diagnostics15172193
- Sharma, R., Vaibhav, V., Meshram, R., Khorwal, G., Singh, B., & Bhardwaj, Y. (2024). Morphometric evaluation of sutural patterns at the pterion and asterion in dry Indian skulls: Surgical relevance. Cureus, 16(2), e54466. doi.org/10.7759/cureus.54466
- Shumway, C. L., Motlagh, M., & Wade, M. (2023). Anatomy, head and neck, orbit bones. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30285385
- Simon, L. V., & Newton, E. J. (2023). Basilar skull fractures. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/29261908
- Sivanandapanicker, J., Nagar, M., Kutty, R., Sunilkumar, B. S., Peethambaran, A., Rajmohan, B. P., Asher, P., Shinihas, V. P., Mohandas, K., Jain, S., & Sharma, S. (2018). Analysis and clinical importance of skull base fractures in adult patients with traumatic brain injury. Journal of Neurosciences in Rural Practice, 9(3), 370–375. doi.org/10.4103/jnrp.jnrp_38_18
- Solomou, G., Sunny, J., Mohan, M., Hossain, I., Kolias, A. G., & Hutchinson, P. J. (2024). Decompressive craniectomy in trauma: What you need to know. Journal of Trauma and Acute Care Surgery, 97(4), 490–496. doi.org/10.1097/TA.0000000000004357
- Spazzapan, P., & Velnar, T. (2024). Isolated sagittal craniosynostosis: A comprehensive review. Diagnostics, 14(4), 435. doi.org/10.3390/diagnostics14040435
- Spyrantis, A., Woebbecke, T., Rueß, D., Constantinescu, A., Gierich, A., Luyken, K., Visser-Vandewalle, V., Herrmann, E., Gessler, F., Czabanka, M., Treuer, H., Ruge, M., & Freiman, T. M. (2022). Accuracy of robotic and frame-based stereotactic neurosurgery in a phantom model. Frontiers in Neurorobotics, 16, 762317. doi.org/10.3389/fnbot.2022.762317
- Stanton, E., Urata, M., Chen, J.-F., & Chai, Y. (2022). The clinical manifestations, molecular mechanisms and treatment of craniosynostosis. Disease Models & Mechanisms, 15(4), dmm049390. doi.org/10.1242/dmm.049390
- Stiell, I. G., Wells, G. A., Vandemheen, K., Clement, C., Lesiuk, H., Laupacis, A., McKnight, R. D., Verbeek, R., Brison, R., Cass, D., Eisenhauer, M. E., Greenberg, G., & Worthington, J. (2001). The Canadian CT Head Rule for patients with minor head injury. The Lancet, 357(9266), 1391–1396. doi.org/10.1016/S0140-6736(00)04561-X
- Szczepanek, E., Toppich, J., Ostrowski, P., Bonczar, M., Nasser, A., Dziedzic, M., Walocha, J., & Koziej, M. (2024). The complete anatomy of the anterior ethmoidal artery: A meta-analysis with implications for sinus and skull base surgery. Journal of Clinical Medicine, 13(6), 1695. doi.org/10.3390/jcm13061695
- Tajran, J., & Gosman, A. A. (2023). Anatomy, head and neck, scalp. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/31855392
- Thintharua, P., & Chentanez, V. (2023). Morphological analysis and morphometry of the occipital condyle and its relationship to the foramen magnum, jugular foramen, and hypoglossal canal: Implications for craniovertebral junction surgery. Anatomy & Cell Biology, 56(1), 61–68. doi.org/10.5115/acb.22.105
- Torabi, S. J., Abiri, A., Chen, X., Senel, M., Hsu, F. P. K., Lupták, A., Khine, M., & Kuan, E. C. (2024). Multimodal diagnosis of cerebrospinal fluid rhinorrhea: State of the art review and emerging concepts. Laryngoscope Investigative Otolaryngology, 9(3), e1272. doi.org/10.1002/lio2.1272
- Triantafyllou, G., Paschopoulos, I., Papadopoulos-Manolarakis, P., Karangeli, N., Demetriou, F., Tsakotos, G., & Piagkou, M. (2025a). Morphological variability of the jugular foramen: A comprehensive anatomical-imaging study emphasizing its compartmentalization. Neurosurgical Review, 48(1), 527. doi.org/10.1007/s10143-025-03681-0
- Triantafyllou, G., Paschopoulos, I., Luzzi, S., Tsakotos, G., Papadopoulos-Manolarakis, P., Galzio, R., & Piagkou, M. (2025b). Prevalence and morphology of ossified caroticoclinoid ligament: An updated systematic review with meta-analysis. Diagnostics, 15(4), 440. doi.org/10.3390/diagnostics15040440
- Triantafyllou, G., Karangeli, N., Duparc, F., Piagkou, M., Galzio, R., Tsakotos, G., Botis, G., Kalamatianos, T., & Luzzi, S. (2025c). Unveiling pterion variability: A meta-analytic approach to enhance neurosurgical precision. Surgical and Radiologic Anatomy, 47(1), 66. doi.org/10.1007/s00276-025-03571-6
- Twigg, S. R. F., & Wilkie, A. O. M. (2015). A genetic-pathophysiological framework for craniosynostosis. American Journal of Human Genetics, 97(3), 359–377. doi.org/10.1016/j.ajhg.2015.07.006
- Uabundit, N., Chaiyamoon, A., Iamsaard, S., Yurasakpong, L., Nantasenamat, C., Suwannakhan, A., & Phunchago, N. (2021). Classification and morphometric features of pterion in Thai population with potential sex prediction. Medicina, 57(11), 1282. doi.org/10.3390/medicina57111282
- Uğuz Gençer, C., Yörük, M. D., Karakoyun, Z. N., Tetiker, H., & Koşar, M. İ. (2026). A hidden tunnel at the skull base: A descriptive anatomical study of the mastoid foramen in dry skulls. Medicine, 105(29), e49745. doi.org/10.1097/MD.0000000000049745
- Unnithan, A. K. A., & Sina, R. E. (2025). Plagiocephaly. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/33232004
- van Wijk, R. M., van Vlimmeren, L. A., Groothuis-Oudshoorn, C. G. M., Van der Ploeg, C. P. B., IJzerman, M. J., & Boere-Boonekamp, M. M. (2014). Helmet therapy in infants with positional skull deformation: Randomised controlled trial. BMJ, 348, g2741. doi.org/10.1136/bmj.g2741
- Vigo, V., Cornejo, K., Nunez, L., Abla, A., & Rodriguez Rubio, R. (2020). Immersive surgical anatomy of the craniometric points. Cureus, 12(6), e8643. doi.org/10.7759/cureus.8643
- Vu, H. L., Panchal, J., Parker, E. E., Levine, N. S., & Francel, P. (2001). The timing of physiologic closure of the metopic suture: A review of 159 patients using reconstructed 3D CT scans of the craniofacial region. Journal of Craniofacial Surgery, 12(6), 527–532. doi.org/10.1097/00001665-200111000-00005
- Wang, X., Shen, T., Yang, S., Lan, J., Xu, Y., Wang, M., Zhang, J., & Han, X. (2021). A deep learning algorithm for automatic detection and classification of acute intracranial hemorrhages in head CT scans. NeuroImage: Clinical, 32, 102785. doi.org/10.1016/j.nicl.2021.102785
- Werner, M. T., Yeoh, D., Fastenberg, J. H., Chaskes, M. B., Pollack, A. Z., Boockvar, J. A., Langer, D. J., D'Amico, R. S., Ellis, J. A., Miles, B. A., & Tong, C. C. L. (2023). Reconstruction of the anterior skull base using the nasoseptal flap: A review. Cancers, 16(1), 169. doi.org/10.3390/cancers16010169
- Yu, M., Ma, L., Yuan, Y., Ye, X., Montagne, A., He, J., Ho, T.-V., Wu, Y., Zhao, Z., Sta Maria, N., Jacobs, R., Urata, M., Wang, H., Zlokovic, B. V., Chen, J.-F., & Chai, Y. (2021). Cranial suture regeneration mitigates skull and neurocognitive defects in craniosynostosis. Cell, 184(1), 243–256.e18. doi.org/10.1016/j.cell.2020.11.037
- Zeppieri, M., Karsonovich, T., & Patel, B. C. (2025). Crouzon syndrome. In StatPearls. StatPearls Publishing. europepmc.org/article/MED/30085540
- Zhang, X., Lee, Y., Olson, D., & Fleischman, D. (2019). Evaluation of optic canal anatomy and symmetry using CT. BMJ Open Ophthalmology, 4(1), e000302. doi.org/10.1136/bmjophth-2019-000302
- Zhao, H., Feng, J., Ho, T.-V., Grimes, W., Urata, M., & Chai, Y. (2015). The suture provides a niche for mesenchymal stem cells of craniofacial bones. Nature Cell Biology, 17(4), 386–396. doi.org/10.1038/ncb3139